Search Results
Bu sitede ara
Boş arama ile 5405 sonuç bulundu
- Öykü: Kumaşlar Altında
“Tuhaf şeyler duyuyorum hanım. Kardeşi kardeşe düşürecekler yine. Dikkatli olmalı. Bu ülke hep böyle, bundan sonra da değişmez. Aynı yerde doğup büyüyorsun, sonra dönüp birbirini yiyorsun.” Berna Terziahmetoğlu “Uyuyamıyorum anne. Her gece aynı sesler.” “Ne sesleri Füsun?” “Ahşapları, duvarları kemiriyorlar. Tahtakuruları. Yatağımın altındalar, duyuyorum.” “İlaç da yaptık ama hadi nazlanma uyursun, uyursun..” Odasına geri döndü Füsun. İnandıramasa da anlatmış olmanın rahatlığıyla yatağına uzandı. Sokağın sesi, kemirme seslerini bastırır diye düşünüp pencereyi açtı. Tarlabaşı’nın parlak neon ışıklarına baktı. Renk kırılmaları odasına süzülüyordu. Sokağın bir başından diğer ucuna seslenen erkek naraları, renkli jartiyerleriyle dolanan travestilerin, fahişelerin çığlıklarına karışıyordu. Evi kemirmeye odasından başlayan bu mahlukların sesinden iyidir diye düşünerek kafasını sokağın gürültüsüne uzattı. Meyhanelerden yükselen keman sesleri konsomatrislerin seslerine karışmıştı. Türkan hanım uğultuları salondan duyup kızının odasına gitti. “Nereye bakıyorsun sen? Hepsi birbirine karışmış. Kadın mı erkek mi belli değiller. Orospu kaynıyor sokak, taşınmalı buradan. Kapat çabuk pencereyi..” “Tahtakurularını duymamak için anne.” “Tahtakurusu falan yok, uyduruyorsun yine.” ..... “Yarın caddeye çıkıp Katia’dan kumaş almalı.” Elindeki gergefi, belinden ayakucuna uzanan kumaşların arasına bırakarak Fuat’ın yatak odasına gitti Türkan hanım. Oğlunun duvarlarında elini gezdirdi, kulağını duvara yaslayıp dinledi. İçeride yaşayan canlı var mı diye duraksadı. Kemirme sesi duymadı. “Uyduruyor bu kız.” diye mırıldandı. Her akşam aynı simetriyle, halının aynı deseninin üzerine yeri planlanarak bırakılmış terliklerin içine baktı elindeki fenerle. Ahşap karyolaya kulağını yasladı. “Oh bu odada ses yok, rahat uyusun oğlum yarın sınavı var..” .İçine içine cümleler kurardı Türkan hanım. Kendisi söyler, kendisi onaylardı. Fısır fısır dişlerinin arasından konuşurdu. Odadan odaya aceleyle gider, yemeği pişirirken acele eder, sadece çalıştığı çeyizleri sakince yapardı. Salona geri döndü. Kocasının mobilyacılığa yeni başladığında ustasına yaptırdığı büfenin çekmecesindeki kurdelalara, düğmelere, çıt çıtlara baktı. Alışverişe gitmeden önce kalan adetleri saydı. Evin kapısı çalınca saydıklarını unuttu. Sinirleri bozuldu. Elindeki ipleri topak yaparak kasnakların üzerine fırlattı. Kocası Hamdi bey geldi. Yüzü asık, düşünceliydi. Elindeki gazete tomarıyla çantasını masaya bırakıp ellerini yıkamak için banyoya gitti. “Hoş geldim Türkan hanım, hoş geldim değil mi? Eve gelene öyle derler.” Düğün sezonu olduğu için çok yoğundu Türkan hanım. Çeyizler hazırlıyordu evlilik hazırlığındaki çiftlere. Onun örtülerini yaptığı evlere kocası mobilya satardı. “Terzi kendi söküğünü dikemiyor Türkan hanım. Yirmi üç yıllık evliyiz aynı eşyaların, örtülerin üzerinde oturuyoruz.” “Değil mi baba? Haklısın, bu ev kımıldamayan durgun su!” diye seslendi Füsun babasına odasından. “Tamam Hamdi bey, sırası mı şimdi? Hallederiz evin kadını benim. Ben bile takmıyorum kafaya. Para kazanalım da Fuat’ım rahatça okusun.” Füsunu uyku tutmamıştı. Babasının annesine anlattıklarına kulak misafiri oldu. “Tuhaf şeyler duyuyorum hanım. Kardeşi kardeşe düşürecekler yine. Dikkatli olmalı. Bu ülke hep böyle, bundan sonra da değişmez. Aynı yerde doğup büyüyorsun, sonra dönüp birbirini yiyorsun.” “Kimden duydun bunları?” “Milletvekili müşterimin yardımcısı o bir şeyler duymuş, kulak misafiri olmuş. Yok gayrimüslimler, Rum’lar zenginmiş, yok efendim iyi yaşıyorlarmış, bizim üzerimizden geçiniyorlarmış.” “Yine duygularla oynayıp kışkırtacaklar değil mi? İyi geceler baba,” diyerek tek bir söz daha ilave etmeden mutfağa su içmeye gitti Füsun. Tek dinlenme gününü iyi bir sofrayla taçlandırmak gerekir babamın diye düşünüp şevkle masayı hazırladı Füsun. Omleti tabaklara bölüştürürken sendeledi. Kardeşine sürtünerek masanın başucundaki babasının sandalyesine geçen Fuat zeytinlerden ikisini eliyle ağzına attı. Parmaklarını yaladı.”Kaşıkla tabağına al lütfen, biz de yiyeceğiz o kaseden. Ayrıca orası babamın yeri, kalk lütfen,” dedi kardeşi. “ Olsun biz bizeyiz değil mi oğlum? Ye, ye bakma ona sen. Değiştirme de yerini, baban kalkınca şu köşeye ilişir,” diyen Türkan hanım kadayıfın fazlasını oğlunun tabağına koydu. Kızı görsün istemedi, başını çevirdi. Fuat’a göz kırparak. ”Sen çok seversin, sana kuvvet lazım,” dedi. Oğlu da ona kırptı. Şen ve neşeli olmalıydı Fuat, her şey pahasına diri olmalıydı. Bir suç ortaklığıyla göz göze geldiler. Sevimli görünen sessiz bir paydaşlık. Kadayıfın azlığı çokluğu değildi mühim olan. Aslolan Fuat’ın hazzını başka zamana ertelemeyip onu sıkıntıya sokmamaktı. Mekanlar onundu, en ferah yerler en lezzetli yemekler onun önceliğiydi. “Senin saçlarına benziyor yediğim kadayıfın telleri Füsun..” “Önce günaydın denir. Öğretmediler mi sana abi? Şerbeti de senin sivilceli suratından akan yağlara.” “O kadar mı tatlıyım?” “Sen hiç aynaya bakmıyor musun, kim bakar abi sana?” “Yağ da geçer sivilce de ama senin şekilsizliğin geçmez.” Anneleri bu atışmaya şahit olduğu halde taraf tutmadan gülümsedi. Sustu. Sözcüklerle saldırıyordu Fuat. Tartışmanın sonuna ancak Füsun sustuğunda varılabiliyordu. Fuat kardeşini dil yağmasına tutmuştu. Hiç sebep yokken, Füsun’un ona yaptığı hiçbir kötü şey yokken. Bir saldırıya dair en ufak bir iz yokken sırf zevk olsun, can yakmanın mutluluğunu tatmak için aynı et ve sıvıların içinde büyüdüğün ortak kandan beslendiğin kardeşini kötü hissettirmekti maksadı. Bir acı yanık kokusu yayıldı mutfaktan. Türkan hanım’ın Hamdi bey’e yaptığı kahvenin sütü taşmış ocağa yayılarak yanmıştı. Kaymak köpürmüş ocağa yapışmıştı. Hamdi bey karısının evdeki ayrımcılığına, oğlunu kayırmasına kızardı. O eşitlikten yanaydı. Kadayıfı, harçlığı, yemeği, Lebon’a çocuklarıyla gittiklerinde yedikleri tatlıları hep eşitlerdi paylaştırırken. Türkan hanım pasajdaki tarihi tuhafiyeden düğmeler, kurdeleler alırken Füsun’la Fuat babalarıyla dolanırlardı. Evin gerilimine iki günlük molasıydı. Haftasonu gezilerinde ev karafatmalara kalıyordu. Sonbaharın puslu o sabahında birileri insanları galeyana getirmiş korkunç haberler yayılıyordu. Kötülük dilden dile körükleniyordu. Kardeş kardeşi yiyordu. Kırılan vitrinlerle, devrilen mağaza kapılarıyla, kafası kopup yerde yuvarlanan vitrin mankenleriyle dolmuştu kaldırımlar. O sabah ezan okunmuş olsa bile caddedeki kilisenin çanı kırılmış pencereleri taşlanmıştı. Camii kapıları sağlamdı. Kilise kapıları tekmelenerek devrilmiş üzerinde tepinilmiş ateşe verilmişti. Kabil’le Habil başını uzatıverecek gibiydi sokak köşelerinden.. Zaman öncesinin hayaletleriydi dolaşanlar. Halıların, perdelerin, kumaşların mavisi, kahvesi, yeşili birbirine karışmış, altı üstüne gelmiş bir şehir haritası gibiydi meydanlar. Pullu, payetli kumaşlardan saçılan parçalar sızan kanlara karışmış dehşeti daha da yoğunlaştırmıştı. Kumaşlar dükkanlardan sokaklara atılmış hepsi toplarından kurtulmuş yığınlar oluşturmuştu. Sokak aralarından oluk oluk kumaş akıyordu, üzerlerinde kan damlaları, bıçak kesikleri, makas izleri. Manifaturacıların kırık vitrin camlarından sökükleri sarkan desenli, desensiz örtüler, taftalar, kadifeler. İstiklal Caddesi’nden Tünel’e kadar kıyamet koparken, çeyiz bekleyenlerin listesini kontrol ediyordu Türkan hanım. Şehir yanıyor Türkan hanım gündeliğin sıradanlığıyla devam ediyordu hayatına. Atölyeye çevirdiği salonun ortasındaki kumaşlar koltukların üzerinde dağılmış duruyorlardı. Sürekli bir acele içindeydi anneleri. Sadece kendinin acelecisi. Füsun son dokunuşları yaparak yardım etti. Fuat “Anne ne var yapılacak?” diye sordu “Yardım ister misin?” İşi bitmiş çeyizleri paketleyip üst üste koydu. İki kardeş bacaklarına dolaşık kumaşları toplamak ve eksikleri tamamlamak için yer açmaya çalıştılar. Topladıkça kumaşlara dolandılar. Füsun nasıl sarılacağını abisine gösterse de beceremiyormuş gibi yaptı Fuat. Kumaşın ucunu kaybedip bulmaya çalışırken elleri Füsun’un bel çukuruna, meme kenarına çarpıyordu. Ayağıyla bastığı kumaş gerildikçe yırtıldı, üstü üste yığıldı. Elleri dolandı.. “Öf çek terli ellerini yapış yapış.” Günlük didişmelerdi bunlar iki kardeş için. Anneleri aceleye kapılmış etrafta olan biteni görmüyordu, ülke yanıyor tepki vermiyordu, varsa yoksa kendi işi, kendi varlığıydı. Yanan, çürüyen, çamurlaşan hiçbir şeyi duymuyor, kokusunu almıyordu. Kızının en çok geceleri duyduğu tahtakurularını da duymuyordu ya zaten. Onlar gündüzleri de yaşıyorlardı ama karanlıkta görünür oluyorlardı. Çeyiz sahiplerinin isimlerini paketlerin üzerine yazmak için eğildi Füsun, “Şşşşş. Bi’susun. Duyuyor musunuz? Süpürgeliklerden geliyor kemirme sesi.” “Yine gelenler gelmiş sana.” “Susarsan duyarsın abi” “Abin haklı, ses falan yok. Hadi taşıyın hazır olanları arabaya.” Paketlerin devrilmesini önlemek için yandan bastıran Fuat kollarıyla ağırlığı kavradı. Dirseğini bile isteye kardeşinin beline dokundurdu. Paketleri taşıyan abisinin arkasından arabaya gitti Füsun. Bagajı açıp sırayla dizdi Fuat. Kardeşi düzeltmek için eğildinde abisi omzuna dokundu, gözleri aşağı indi. Elbisesinin kumaşına dokundu, parmakları boynuna değdi, abisi usulca elini saçlarının buklelerine doladı. Füsun rüzgar dolanıyor zannetti, irkildi. Anneleri pencereden iki kardeşi izliyordu. Fuat’ın silüeti akşamın alacasında ayırt edilemiyordu. Siyahın farklı bir tonu gibiydi. Yüzünü cama yaklaştırdı Türkan hanım. Oğlunun hareket eden karanlığında kendi yansımasını görüp, geri çekildi. Sustu. “Oh işler de bitti..” diyerek keyifle ellerini ovuşturdu. “Çok sevinme Türkan hanım. Bu talanın arkası çok karanlık.” diyerek içeri girdi kocası. Hamdi bey geç gelmişti. Elindeki aylık dergiyi sehpanın üzerine fırlattı. Renkli ipliklerin, makaraların, fistoların arasında o iki günden fotoğraflar vardı. Kahvesini içerken dergisini okudu. “Kahve keyifle içiliyormuş,” diye mırıldanıp fincanı tabağa hışımla koydu. Kahve tabağa taştı. “İnsanlara ne olmuştu, anlamak kabil değildi. Kimse bir tek çöpe elini sürmüyordu fakat derin bir kinle her şeyi yıkıyor, paralıyordu. Sanki bir sadizm dalgası şehri bir ucundan ötekine sarmıştı.” Akis – 10 Eylül 1955 Türkan hanım, enkazın ve talanın arasında hala oynayabilen, çelme takmayı oyun zanneden mahallenin çocuklarına baktı. İçine bir sıkıntı çöreklendi. “Ah bu can yakan çocuk canlılığı, sınır konmamış bunlara. Bir tek Fuat’ımın diriliği iyi geliyor bana”. Odasının penceresini açtı Füsun. Neon lambalar tuzla buz olmuş, perdeler kırık kepenklere dolanmış, işveli seslenişlerin bağırışların duyulduğu bu renkli sokak savaş alanına dönmüştü.. “Bu olanların uğursuzluğunu ne örter ki daha büyük ne olabilir ki?” diye geçirdi aklından. Kızının fısıltısını duyan Türkan hanım “Bırak şu ahlaksızları dedim sana değil mi? diye bağırdı. “Ahlak? Ahlak mı dedin? Emin ol hepimizden daha ahlaklılar.” Füsun banyoyla odası arasında duran kitaplığın arkasından gelen hışırtıları duydu. Ritmik bir ses. İki tahtakurusu, arkasından dört, beş sıra halinde salona doğru ilerlediler. Nasıl olsa inanmaz diye annesine seslenmedi. Duşa girdi. Babası iki günde talan olmuş dükkanların, sokakların nasıl toparlanacağını düşünüyordu. Hamdi beydi esas endişeli olan. Kayıpların bıraktığı boşluk, şiddetin kararttığı ruhlar. Ya onlar nasıl onarılacaktı? “Sabaha neler değişir? Gün doğmadan neler doğar.” diyerek ışıkları kapattı Türkan hanım. Yatmaya gittiler.. Tahtakuruları sessizlikte, ıssızlıkta daha iyi duyuluyor, boşluk ve karanlıkta daha rahat davranıyorlardı. Türkan hanım sürahideki suyu değiştirmek için kalktı. Yere vuran gece lambasında oğlunun odasından kıvrılan birkaç karafatmanın sırayla koridora süzüldüğünü fark etti. Fuat koridorun sonundaki banyonun kapısının önünde diz çökmüş, gözlerini kapı deliğine dayamış derin nefesler alıyordu. Kardeşini dikizleyerek iç çekişi evin durağan havasında daha da keskinleşiyordu. Karafatmaların kemirme sesleri Fuat’ın hırıltılarına karışmış evin altı üstüne geliyordu. Türkan hanım su almak için mutfağa giderken koridorun ortasında kalakaldı. Elinin titremesini durdurabilmek için diğer eliyle sürahiyi kavradı. Ayakta durabilmek için bir omuzuyla duvara yaslandı. Fuat kendinden geçmiş çevresindeki hareketlerin farkında değildi. Oğlunun duvara yansıyan gölgesi annesinin üzerine düşüyordu.
- Halikarnas Balıkçısı’nın 135. yaşı Bodrum’da “Merhaba Günü” etkinliğiyle kutlanacak
Halikarnas Balıkçısı’nın “Merhaba”sının artık bir günü var. Merhaba Günü, Halikarnas Balıkçısı’nın 135. yaşı sebebiyle, 17 Nisan’da Bodrum’da kutlanacak. Cevat Şakir Kabaağaçlı’nın (Halikarnas Balıkçısı) dünya insanlarına, hayvanlara, bitkilere, tüm yaşayanlara yönelik insancıl duruşunu yansıttığı merhabası daha fazla bilinmeyi, anılmayı, hissedilip yaşatılması hedefleniyor. Bu düşünceden hareketle Balıkçı’nın özel koleksiyonu ve zengin arşiv malzemesine sahip Bodrum Deniz Müzesi'nin öncülüğünde Halikarnas Balıkçısı’nın merhabasını daha geniş kitlelere ulaştırma hedefiyle, Balıkçı'nın doğum günü olan 17 Nisan "Merhaba Günü" olarak kutlanmaya başlıyor. Bilgi Yayınevi tarafından desteklenen Merhaba Günü’nün tanıtım etkinliği Osmantan Erkır’ın sunuculuğunu yapacağı özel etkinlik ve Cevat Şakir Kabaağaçlı’ya ait orijinal eserlerden oluşan serginin başlamasıyla 17 Nisan 2025 tarihinde Bodrum’da gerçekleşecek. Bodrum Belediyesi’ne bağlı Bodrum Deniz Müzesi’nin çalışmalarıyla hayata geçen Merhaba Günü projesiyle, Halikarnas Balıkçısı’nın somut olmayan kültürel mirasına sahip çıkmak ve tanıtmak amaçlanıyor. Balıkçı’nın doğum gününe atfen, 17 Nisan günü, dönemin Bodrum Belediye Başkanı Ahmet Aras tarafından 2022 yılında “Merhaba Günü” ilan edilmişti. 2023 yılında, Merhaba Günü'nün logosunun arandığı "Uluslararası Merhaba Günü Logo Yarışması" gerçekleştirilmiş ve 2024 yılında ödüller sahiplerini bulmuştu. 2025 yılında ise Merhaba Günü'nin ilk defa kutlanması üzere çalışmalar başladı. Bodrum Belediyesi’ne bağlı ve Halikarnas Balıkçısı özel koleksiyonu ve arşivine sahip Bodrum Deniz Müzesi, çalışmalarıyla Merhaba Günü projesini hayata geçirerek Balıkçı'nın somut olmayan kültürel mirasına hem sahip çıkıyor hem de tanıtıyor. Merhaba Günü Programı Halikarnas Balıkçısı’nın 135. doğum günü anısına oluşturulan ve Merhaba Günü’nün tanıtılmasını hedefleyen Merhaba Günü programı 17 Nisan 2025 tarihinde Bodrum’da Inspera Bodrum-Livaneli Sahnesi’nde gerçekleşecek. Osmantan Erkır sunuculuğunda gerçekleşecek etkinlikte Merhaba kelimesinin temsil ettiği değerler ve Halikarnas Balıkçısı ekseninde konuşmalar ile müzik ve tiyatro performansları, video gösterimleri yer alacak. Ressam Cevat Şakir: Halikarnas Balıkçısı'nın Görsel Mirası sergisi etkinlik günü açılacak ve 1 ay boyunca devam edecek. Tasarım tarihçisi ve akademisyen Ömer Durmaz'ın küratörlüğündeki resim ve illüstrasyon sergisinde, Bodrum Deniz Müzesi’nin, Kabaağaçlı ailesinin ve özel koleksiyonlardan orijinal eserler ve dönem resimlemeleri yer alacak. Bilgi Yayınevi işbirliğiyle desteklenen Merhaba Günü programında, Muğla Büyükşehir Belediyesi ve İzmir Büyükşehir Belediyesi’nin katkıları bulunuyor. Merhaba Günü’yle ilgili tüm bilgilere www.merhabagunu.com adresinden ulaşılabiliyor. Bodrum Deniz Müzesi’nin Halikarnas Balıkçısı Çalışmaları Bodrum Deniz Müzesi, ziyarete açıldığı 2011 senesinden beri Cevat Şakir Kabaağaçlı Özel Koleksiyonu’na ev sahipliği yapıyor. Halikarnas Balıkçısı’nın kızı İsmet Kabaağaçlı Noonan tarafından müzeye kazandırılan koleksiyonda Balıkçı’nın kişisel eşyaları, orijinal çizimler ve arşiv malzemesi bulunuyor. Müzenin Halikarnas Balıkçısı arşivi ve koleksiyonu, 2021 yılından itibaren Prof. Şadan Gökovalı başta olmak üzere koleksiyoncular ve Kabaağaçlı ailesi tarafından müzeye bağışlanan eser ve arşiv malzemesiyle genişleyip hali hazırda Halikarnas Balıkçısı’yla ilgili en büyük arşive sahip olan müze olarak Balıkçı’nın mirasını yaşatıyor. Bodrum Deniz Müzesi, her sene, Halikarnas Balıkçısı’nın doğum (17 Nisan) ve ölüm (13 Ekim) yıldönümlerinde farklı içeriklerle etkinlik programları oluşturuyor, aynı zamanda rutin olarak her eğitim-öğretim yılında İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü destekleriyle gerçekleştirdiği Halikarnas Balıkçısı Okuma Günleri’nde devam ediyor. Bodrum Deniz Müzesi’nin, eğitim ve etkinlik programları dahilinde tasarladığı “Cevat Şakir’in Mürekkepli Mumlu Kazıma Tekniği” atölyeleri ise çocuk, genç ve yetişkinlere hitap ediyor. Müze çalışmalarıyla, Halikarnas Balıkçısı’nın 50. ölüm yıl dönümünün 2023 UNESCO anma programlarına katılabilmesi için resmi başvuru yapıldı fakat olumlu bir geri bildirim olmadı. Bu girişimle ilgili, Bodrum Deniz Müzesi’nin 2019 yılında hayata geçirdiği Bodrum Deniz Müzesi yayınlarından çıkan “Akdeniz’in Ebedi Genci, Halikarnas Balıkçısı” kitabı bulunuyor. Cevat Şakir Kabaağaçlı (Halikarnas Balıkçısı) Cevat Şakir Kabaağaçlı, 1890’da Girit’te doğmuş ve Türk edebiyatına "Halikarnas Balıkçısı" adıyla damga vurmuş önemli bir yazar, çizer ve düşünürdü. Oxford Üniversitesi’nde Yakın Çağlar Tarihi, sonrasında Roma Güzel Sanatlar Akademisinde resim eğitimi aldıktan sonra Türkiye’ye dönerek İstanbul Güzel Sanatlar Akademisinde minyatür, gravür, tezhip sanatları alanında eğitim aldı. Çevirmenlik ve gazetecilik yaparak geçimini sağlayan Balıkçı, 1925'te, asker kaçaklarıyla ilgili yazdığı bir yazı nedeniyle Bodrum’a sürgün edildi ve bu kente aşık oldu, büyük tutku ile bağlandı. Bodrum’un doğal ve kültürel gelişimine katkı sağlarken Ege ve deniz insanlarını anlatan eserleriyle ün kazandı. Anadolu insanının çok katmanlı kültürünü benimsemesini, köklerinin zenginliğiyle övünmesini gerektiğinin anlaşılmasını bir misyon haline getirdi. Anadolu tarihi, kültürü, arkeolojisiyle ilgili yaptığı araştırmaları, özellikle Batı Anadolu arkeolojisine duyduğu ilgi ve "Akdenizlilik" kavramları, mavi yolculuk felsefesi ve bu bağlamda gelişen mavi yolculuklar, ülkemizi tanıtma konusunda yaptığı rehberlik ve yayın faaliyetleri, ülkemizin ilk çevrecilerinden olması onu anlatan bazı özellikleridir. Roman, hikâye, araştırma, deneme ve otobiyografi türlerinde pek çok eser veren Kabaağaçlı, 1973’te İzmir’de vefat etti ve vasiyeti üzerine Bodrum’a defnedildi. Bodrum Deniz Müzesi Hakkında: Bodrum Belediyesine bağlı özel müze olarak faaliyet gösteren Bodrum Deniz Müzesi, Bodrum Ticaret Odası ve Bodrum Belediyesinin önemli katkılarıyla 15 Ekim 2011 tarihinde ziyarete açılmış; Cevat Şakir Kabaağaçlı Özel Koleksiyonu, Geleneksel Tekne Modelleri Koleksiyonu ve 6.000’e yakın kabuğun yer aldığı Hasan Güleşçi Deniz Kabukları Koleksiyonları ile Bodrum denizcilik tarihinin geçmişten günümüze intikal eden belgeleri, objeleri ve değerleri üzerinde deniz tarihimizi aydınlatacak bilimsel araştırmaları yaparak deniz ve denizcilik kültürüne sahip çıkmak amacıyla çalışmalarına devam etmektedir. Bodrum Deniz Müzesi İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü işbirliğinde eğitim programları yürütmekte, bilimsel toplantılar düzenlemekte, etkinlikler oluşturmakta ve proje ortağıyla birlikte Bodrum Sualtı Parkı Projesi gibi örnek projeleri yürütmektedir. Aynı zamanda müze kurumsal bünyesinde kurulan Bodrum Deniz Müzesi Yayınları ile, bölgenin denizcilik kültürü ve tarihi ile ilgili yayınlarını okuyucuyla buluşturmaya devam etmektedir.
- Kral Arthur’un tahtına giden kayıp satırlar: 800 yıllık el yazmaları yeniden hayat buldu
Cambridge Üniversitesi'nde yapılan bir keşif, Kral Arthur ve büyücü Merlin'e dair daha önce hiç okunamamış 800 yıllık el yazmalarını gün yüzüne çıkardı. Bu el yazmaları, modern teknolojinin yardımıyla okunabilir hale getirildi. Keşfin detayları: Eserin Adı ve İçeriği: El yazması, "Suite Vulgate du Merlin" adlı eserin bir parçası olup, Kral Arthur'un taç giymesinden sonraki olayları anlatan ve döneminin popüler hikâyelerinden biri olan Lancelot-Grail serisinin ikinci bölümünü oluşturuyor. Bulunuşu ve Korunması: El yazması, 1500'lü yıllarda İngiltere'nin Suffolk bölgesindeki Huntingfield Malikânesi'ne ait mülkiyet kayıtlarının kapağı olarak geri dönüştürülmüş. Bu süreçte katlanmış, yırtılmış ve yeni kitabın cildine dikilmiş. Ancak üniversitenin bilim insanları, yeni dijital görüntüleme teknolojileri sayesinde belgenin kayıp kelimelerini kurtarmayı başardı. Teknolojik Yöntemler: Restorasyon sürecinde multispektral görüntüleme (MSI) ve bilgisayarlı tomografi (CT) gibi modern teknikler kullanıldı. Bu sayede, el yazmasının hassas yapısı korunarak kayıp metinler gün yüzüne çıkarıldı. İçerik ve örnek alıntılar: Savaş Sahnesi: Metin, Hristiyanların Saksonları yendiği Cambénic Savaşı'nı anlatıyor. Bu bölümde Excalibur'ı kullanan Gauvain, atı Gringalet, kardeşi ve babası Kral Loth'un, Sakson kralları Dodalis, Moydas, Oriancés ve Brandalus'un güçlerine karşı savaşı anlatılıyor. Merlin'in Saray Ziyareti: Bir diğer bölümde, Merlin'in Arthur'un Sarayı'ndaki maceraları konu alınıyor. Ünlü büyücü, Meryem Ana'nın Göğe Yükselişi sırasında bir arpçı kılığında saraya geliyor. Bu bölümde Merlin, büyülü yeteneklerini ve Arthur'un danışmanı olarak önemini gösteriyor. Bu keşif, Orta Çağ efsanelerinin yeniden değerlendirilmesine ve tarihî metinlerin modern teknolojiyle nasıl yeniden hayat bulabileceğine dair önemli bir örnek teşkil ediyor.
- Sessizliğin ortasında bir kendini gerçekleştirme yolculuğu...
2023 Booker Ödülü finalisti Chetna Maroo'nun ilk romanı Western Lane , yaşadığı yıkıcı kaybı sporla sağaltmaya çalışan genç bir kızın kendini aşma mücadelesini okurda derin yankılar uyandıracak bir duygu senfonisine dönüştürüyor. Yas, büyüme, kardeş ilişkileri, kaybetme ve kazanma üstüne derinlikli bir metne imza atan yazar; kederle başa çıkarken hayatı yeniden anlamlı kılmanın yolları hakkında sorgulatıyor. İngiltere'de yaşayan Hint kökenli bir ailenin en küçük kızı Gopi, kendini bildi bileli elinde raket, ablalarıyla birlikte antrenmanlara katılır. Annelerinin ölümünden sonra ise babaları, onları sessiz ve sıkı bir çalışma rutinine sokar; böylece duvar tenisi bu üç kız kardeşin bütün dünyası hâline gelir. Servisler, sert vuruşlar ve düşüşler arasında yeteneğiyle gitgide ablalarından ayrılan Gopi bir yandan duygularını keşfederken bir yandan da etrafındaki insanları gözlemleyerek anlamayı öğrenir. Travma ve acıyı sporun ''iyileştirici'' gücüyle yenen 11 yaşındaki bir kızın dokunaklı ama bir o kadar da ilham verici hikâyesini anlatan bu sarsıcı roman, her şeye rağmen aile birliğini korumanın önemini yineliyor. Yalın dili ve zarif üslubuyla öne çıkan kitap, olanca sessizliğin ortasında hayatın T noktasını arayan yalnız ruhların yolunu ışıtacak bir kendini gerçekleştirme yolculuğuna çıkarıyor. Chetna Maroo Kenya'da doğan ve Londra'da yaşayan İngiliz yazar Chetna Maroo, kendini tamamen edebiyata adamadan önce muhasebeci olarak çalışıyordu. Yazarın öyküleri çeşitli antolojilerde, ayrıca Paris Review, Stinging Fly ve Dublin Review'da yayımlandı. 2022 yılında Paris Review'ın kurmaca dalında verdiği Plimpton Ödülü'nü aldı. Yazar ilk romanı Western Lane'in yalın anlatım dili nedeniyle eleştirmenlerden övgüler alırken 2023 yılında Booker Ödülü'nün de finalistlerinden biri oldu. WESTERN LANE Chetna Maroo Delidolu Kitap, 2025 Çeviri: Mert Doğruer Tür: Roman 136 s.
- Susie Bower'ın Türkçedeki ilk romanı: Plastik Kasaba
İngiliz yazar Susie Bower, Türkçedeki ilk romanında dünyayı tehdit eden plastik atıklara zekice bir kurgu ve komik bir üslupla dikkat çekiyor. Plastik olmak ya da olmamak, işte bütün mesele bu! İngiliz yazar Susie Bower, Türkçe’deki ilk romanında dünyayı tehdit eden plastik atıklara zekice bir kurgu ve komik bir üslupla dikkat çekiyor. Birbirine benzer evlerin, eşyaların ve insanların oluşturduğu bir kasabanın tatsızlığı içinde farklılıkların önemini vurguluyor. Ekseninde tiyatro sanatı bulunan roman, üretim ve tüketim çılgınlığının tehlikeli sonuçlarını da gözler önüne seriyor. Kamyondan bozma evleriyle gezerek tiyatro oyunları sergileyen ailesine ayak uydurmaya çalışan Ophelia, sakin bir hayat özler. Sabit bir ev, didişmeyen anne baba ve normal bir okul için dileği, mükemmel bir kasabaya geldiklerinde sanki gerçek olur. Göz alıcı vitrinler, parlak renkler onu cezbeder. Ancak, kasabayı derhal terk etmelerini buyuran mesajlar alıp, ormanda saklanan bir çocukla da tanışınca, bacası hep tüten tepedeki ürkütücü fabrikaya gizlice girmekten başka çaresi kalmaz... Susie Bower , çocukluğunu ve ilkgençliğini sürekli yer değiştirerek geçirdi. Öğretmen olarak başladığı çalışma yaşamında tur rehberliği, atölye yürütücülüğü, yönetici asistanlığı ve ressamlık yaptı. BBC dahil olmak üzere çeşitli kanallarda çocuklar için televizyon programları yazıp yönetti, bu programlarla 1997’de BAFTA Ödülü kazandı. İlk çocuk romanı School for Nobodies (Kimse Olmayanlar Okulu, 2020) ile dikkati çeken yazar, resimli öykü kitabı Kışt! Kışt! (Shoo!, 2021) ile küçük okurları kucakladı. Çocukların oylarıyla seçilen Oxfordshire Kitap Ödülü ve Spelbinding Cumbria Ödülü listelerine giren, plastik atık sorununa eğlenceli bir kurguyla dikkat çeken çocuk romanı Plastik Kasaba (The Dangerous Life of Ophelia Bottom, 2022) 2025 yılında Günışığı Kitaplığı tarafından Türkçe’ye kazandırıldı. İngiltere’de Bristol’da yaşayan Susie Bower’in son romanı, The Invisibles (Görünmezler, 2025). PLASTİK KASABA Susie Bower Günışığı Yayınları, 2025 Çeviri: Azade Aslan Editör: Müren Beykan 312 s. 9+ yaş
- Bana İsrafil deyin, İstiridye'den doğanın oğlu İsrafil
Nilay Kaya bu hafta Deniz Gezgin’in ilk romanı Ahraz üzerine yazdı. "Ahraz, arkaik anlatıların; mitlerin, masalların bugün de ders niteliğinde sunduğuna benzer bir rotadan gidiyor. Aşk, mücadele, kötülük çıkmazından iyilik, umut ve yaşam yeşertebilme gibi meseleleri yeniden mit yaratarak, edebiyatın potansiyelini, etik ve politik işlevini görünür kılıyor." Kimileri liste sever. Ben de "en iyi ilk romanlar" listesi yapacak olsam Deniz Gezgin'in 2012 yılında yayımlanan Ahraz 'ını tereddütsüz bu listeye dahil ederdim. Arkeoloji, kültür tarihi ve mitoloji üzerine çalışan Gezgin, bitki, hayvan ve su mitolojisi hakkında kitaplar (1) yazdıktan sonra mevcut mitos dağarcığını maharetle süzgeçten geçirerek Ahraz 'la edebiyata başarılı bir giriş yapmıştı. On üç yaşına giren roman zaman geçtikçe demlenen, yeniden okumaya çağıran metinlerden. Özellikle de posthümanizm, ekoeleştiri, ekofeminizm gibi kuramların; spekülatif kurgu, mitolojik roman gibi edebi türlerin son on yılda daha da hararetle kucaklandığını -belki de Türkiye'de demek daha doğru- düşünürsek Ahraz katiyen gözden kaçmamalı. "Yazar bu romanla, Yusuf’un Kenan kuyusuna doğrulukla ve cesaretle bakmış, tufan kayığına binmeyi göze almış, yeniden aşkla Babil kulesini yapmış. Dilini sözün vahşiliğine, sessizliğin derinliğine, suyun doğurgan, ıpıslak tekinsizliğine katmış, yepyeni bir dil yaratmış…" 23 Temmuz 2012'de Oylum Yılmaz, "İnanan için ilahi" adlı eleştiri yazısında roman için bunları yazmış, o da eseri "heyecan verici bir ilk roman" olarak sunmuştu. Yazar-eleştirmen oluşunun yetisiyle Yılmaz, Ahraz 'ın mitik zenginliğini ve üslubunu romanın diline yakışan bir şiirsellikle, metindeki belli başlı mitik notaları saptayarak değerlendirmişti. Ne güzel ki, romanın mitolojik açılımlarını roman türünde imge/simge-mit ilişkisi ve mitleri yeniden yazma mevzusu üzerinden inceleyen akademik bir çalışma da yapılmış Emel Aras tarafından. Gördüğüm kadarıyla benzer bir inceleme hâlâ yok. (2) Ben kıyıda suya dalarak başlayacağım. Romanı denize açılmaya hazırlık olarak düşünüp dalgaların ve rüzgârın beni nereye götüreceğine bakacağım. Bunu yapma sebebim romanın suda başlayıp suda sonlanması. Çünkü roman, Ege sahilinde bir kasabada, balıkçı teknesinde doğan ve uzun bir müddet o teknede yaşayan İfrit Adile ile açılıyor. Romanın gerçek ve mitik olanı her daim bir arada yürüten düsturu içinde Adile hem kanlı canlı bir insan hem de bir nevi su canavarı. İronik bir biçimde hiç suya açılmayan Gerence adlı teknede "yumuşakçasını çevreleyen kabukları gitgide sertleşiyor", "etine yapışan vantuzları" duymamaya çalışarak bedenini keşfediyor, onunla cebelleşiyor. Fiziksel tasvirleri böyleyken, kasabalıların ona verdiği ismin "İfrit" olması da toplumsal düzlemdeki canavarlığının göstergesi. Adile, kadim anlatılardan bu yana eksik olmayan "canavar-kadın" figürünün bir örneği ve "outcast" (toplumdan dışlanmışların) edebiyatının şahıs kadrosuna mensup. Babasıyla teknede yaşayıp giderken kasabalılara yönelik canavarca bir eylemini görmüyoruz, aksine onların çöplerini topluyor, karşılığında ise çocukken üzerine fırlatılan gazoz kapaklarına, sözlü şiddete, büyüdükçe kadınların da erkeklerin de sürdürdüğü zulme maruz kalıyor. Onu rahatlıkla edebiyatta "linç edilen kadınlar" kümesine dahil edebiliriz: Refik Halit Karay'ın Memleket Hikâyeleri (1919) eserinde yer alan Yatık Emine, Halide Edib Adıvar'ın Vurun Kahpeye (1926) adlı romanının Aliye'si, Pınar Kür'ün Asılacak Kadın 'ının Melek'i (1979) ve nicesi Adile'nin edebî kızkardeşleri. Dünya edebiyatından ise yakın zamanlı bir örnek olarak Olga Tokarczuk'un Kadim Zamanlar ve Diğer Vakitler 'inin Başak adlı karakterini anabiliriz. Nedenini, nasılını özellikle atlayarak bir gün Adile'nin de kendisi gibi bir "mahluk" doğurmasına gelelim. Adile, acısından "yeryüzünde konuşulmayan bir dilde küfürler" savurarak çığlıklar atıyor ve yavrusunu, romana adını veren Ahraz'ı doğuruyor. Ne var ki, kendi doğum hikâyesinden itibaren süregeldiği gibi, İsrafil adını verdiği oğlan çocuğu da toplum nezdinde "canavar-öteki-dışlanmış" olmaya mahkûm ediliyor. Topraktan gelip toprağa gidilen doğum-ölüm döngüsü mitine karşılık, sudan doğan Adile'nin 'kıyamet öncesi meleği' İsrafil, balıklarla hemhal oluyor. Masumiyeti, katışıksız iyiliği, zulme uğramasına rağmen kin tutmayı bilmemesi, toplumun gerek çöpünü (annesinin mesleğini devam ettiriyor), gerekse günahını yüklenmesi bağlamında İsa peygamberi çağrıştırıyor. İsa'dan farkı, tıpkı balıklar gibi konuşamaması. İfrit Adile'nin oğlu ve bir ahraz olması, kendi günahlarıyla yüzleşmekten aciz, kendi canavarlıklarını ucubeleştirdikleri ötekilerin üzerine yükleyen insanlar tarafından dışlanmasına neden oluyor. Dilinin tutulmasıyla birlikte İsrafil'in duyuları keskinleşiyor, yer değiştiriyor, romanı realist düzlemde okuyacaksanız (ki eksik bir okuma olur) fennî tabirle sinestezik oluyor. Karanlığın içinde sessizlikle sağır oluyor, kokularla duyumsuyor, imgelemi geliştikçe cam parçalarında müzikler duyuyor. Duvarlarında üst üste binen tarih katmanlarının yaşadığı metruk taş evde resim yapmayı öğreniyor; başka bir terk edilmiş yapıda, kilisede kasabanın geçmiş sakinlerinin izlerini keşfederek kanatları yarı silinmiş melek, kucağında insan yavrusu mu kuzu yavrusu mu taşıdığı artık belli olmayan kadın figürleri karşısında hayranlık ve merakla tefekkür ederek büyümeye çalışıyor. Metruk evdeki duvara dayanıp giderek onunla bütünleşen, bedeni yosun kaplayan Adile, Ahraz'ı dünyaya ve kaderine salıyor. Bütün Bildungsroman'larda olduğu gibi (büyüme, olgunlaşma romanları) İsrafil kendi başına büyümek zorunda kalıyor. Neyse ki yine bütün büyüme yolculuklarında olduğu gibi, karşısına kötü insanların yanı sıra iyiler de çıkıyor: Ona yoldaş olan, rehberlik eden, baba-kızkardeş-ağabey gibi aile üyeleri rollerine alternatif sunan, sevgiyi, aşkı, dayanışmayı öğreten insan ve insan dışı mahluklar beliriyor. Yağlı boya kokan mavi tüylü bir köpek; ağaçların doğurduğu, onların dilinin ustası marangoz Yusuf; Aziz Simon'a denizde balıklar yağdıran İsa göndermişcesine sahile vuran bir papaz ve Siren misali kızı Marika. Her birinin doğum hikâyesi norm dışı olan bu karakterler, kimsesizlikleri, dışlanmışlıkları, iyilik ve güzellik konusunda gönül ve fikir birlikleri üzerinden, Angela Carter'ın Sirk Geceleri 'ni (1984) andıran bir ucubeler kumpanyası oluşturuyorlar. Ahraz mübadele, etnisite, din, dil, toplumsal sınıf ve cinsiyet çatışmaları, doğa katliamı gibi meseleleri barındırdığı için sosyal bilimlerin çeşitli disiplinleriyle mercek altına alınabilir. Bana kalırsa insanlık var olduğundan beri en temel çatışma olan iyilik ve kötülüğün çatışması ekseninde okunabilir. Ahraz , arkaik anlatıların; mitlerin, masalların bugün de ders niteliğinde sunduğuna benzer bir rotadan gidiyor. Aşk, mücadele, kötülük çıkmazından iyilik, umut ve yaşam yeşertebilme gibi meseleleri yeniden mit yaratarak, yeni anlatı romanla modernleştiriyor; edebiyatın potansiyelini, etik ve politik işlevini görünür kılıyor. Roman boyunca inşa ettiği yeni tekneyi romanın sonunda açık denizlere salıyor, özellikle Adile üzerinde kadim başkalaşım hikâyelerini egzersiz edip insanlı-insansız, yeni bir hayat formunu öneriyor. AHRAZ Deniz Gezgin YKY, 2012 200 s. (1) Hayvan Mitosları (Sel, 2007); Su Mitosları (Sel, 2009); Bitki Mitosları (Sel, 2010) (2) Emel Aras, " Modern Türk Romanında Mitlerin Rolü: Deniz Gezgin’in Ahraz ’ı", Dil ve Edebiyat Araştırmaları Sayı: 29, 2024, 118-135.
- Suçumuz olmadan suçlu muyuz?
Özlem Akkel, Tuğçe Isıyel'in Benim Yüzümden isimli novellası üzerine yazdı: " Kitap boyunca nasıl da suçumuz olmadan suçlu olduğumuzun altını çizmiş. Okudukça kendi hikâyemizin de yüklendiği, aslında size ait olmayan o duyguları film şeridi gibi içinizden geçireceğinize eminim. Çocukluğumuzdan itibaren oturttuğumuz anlamlar tarafından cezalandırıldığımızı bir daha gördüm bu hikâyede." Hillary L. McBride’ın Anneler, Kızları Ve Beden Algısı kitabını okuduğumda özellikle bir bölüm çok ilgimi çekti. McBride, anneler ve kızları arasında aktarılan kendilik algısının kuşaktan kuşağa seçimlerimizle şekillenebileceğini ele almış. Sözünü ettiğim bölümde annesi ile yakın ilişki kuramamış bir kadının kendi kızıyla ilişkisindeki zorlanmaları ve fakat daha yakın olmayı seçtiği yeni bir deneyime uzanan öyküsünden bahsediliyor. Bu ve benzeri, nesilden nesile aktarılan travmatik yaşantılardan söz eden pek çok kitap bizlere aynı noktayı işaret ediyor: Hikâyenin bizimle başlamadığı ve geçmişten bugüne farkında olmadan taşıdıklarımız üzerine. Tuğçe Isıyel’in yeni novellası Benim Yüzümden 'i okuduğumda da yine üç kuşak kadının hayata karşı topladıkları duyguların taşıyıcısı olduğu ile karşılaştım. Anlatıcının dilinden, geçmişten bugüne aktarılanların onun yaşamındaki etkisini duyuyoruz. Kitabın sayfalarını ilk açtığınızda kendi ilişkisine dair tutum ve konumunu okuyoruz. Fakat ilerledikçe her şeyin temelinin nasıl da on yıllar öncesine dayandığını anlıyoruz. Annesi ve teyzesinin ısrarıyla okullar açılmadan son kez yazlığa gitmeleri, bu hesapta olmayan tatilde anneannenin oğlunu bir kazaya kurban vermesi ve sonrasında hep kızlarını suçlamaları; işte böyle başlıyor hikâye. Evlat acısını tek başına üstlenmek pek mümkün değil, belki de pay ediyor yaşananları. Evdekiler kaza haberini aldıklarında ocakta taşan sütün kokusu burnunuzun direğini sızlatıyor. Anne, anneannenin sözsüz suçlamalarını sessizce kabul ettiği yıllar içinde yeni bir kendilik inşa ediyor. Kardeşine sebep olmanın suçluluğuyla örülü bir kendilik. Hikâyenin ana karakteri de işte bu duyguların taşıyıcısı bir anne ile büyürken yine yazlıkta bir gün bu defa kendi kardeşinin başına gelen o kaza ile travmaları yeniden canlanıyor. Hiç ölmemişti ki. Fakat tetikleniyor ve yine arka planda taşan sütün kokusunu alabiliyorsunuz. Neyse ki kardeşi ucuz atlatıyor kazayı ve aslında aynı gibi görünen döngünün şekil değiştirebileceği bir olanak açığa çıkıyor. Annesi suçlu, kendisi suçlu, anneannesi zaten hiç o suçluluğu üzerine alamayacak kadar suçlu. Geçmişin tüm yükü artarak üzerlerine biniyor gibi. Bu yükle, bu suçlulukla, bu ne yapsan annenin sessizliğini bozamayacak olarak büyümenin ağırlığıyla, seçtiği ilişkilerde de sürekli kendini kabul ettirmeye, diğerinin hatalarını görmezden gelerek tüm benliğiyle sevgi almaya gayret eden bir kadını çok derinden hissettim. İnsan, dünyaya geldiği andan itibaren her yeni deneyimiyle kendiliğini baştan kuruyor. Çevresinden, ilişkilerinden, okuduklarından, gördüklerinden hep kendine uygun olanları seçip uzunca bir atkı örer gibi kendisini örüyor. Bu örgünün bir kısmı da ailesinden aldığı iplerin rengi, gücü, şişlerin kalınlığı, elinin ayarı gibi birçok etmenle şekilleniyor. İşte burada aileyi, içine doğduğumuz kültürü, inanç ve değerleri, coğrafyayı varoluşçu anlamda kader olarak tanımlayabiliriz. Hâl böyle olunca içinden geçtiğimiz kuşak da bir anlamda kaderimiz, oradan aktarılan duygular ve kendilik algısı da bir parçamız oluveriyor. Ailemizde ölenlerin yasını, yaşıyor olmamızın suçluluğuyla tutuyoruz belki de. William Faulkner’ın şöyle bir cümlesi düşüyor burada aklıma: “Geçmiş asla ölmüş değildir. Geçmiş geçmiş bile değildir.” Bizler de bugün burada kendimize bir dünya inşa ederken salt burada olamamanın hem zorluğunu hem kıvancını taşıyoruz çoğu zaman. Orası vazgeçemeyeceğimiz bir parçamız. Bize kalan suçluluk da olsa gurur da olsa bir şekilde içine doğduğumuz dünya orası. Burayı tamamen silip atabilmemiz mümkün değil. Bununla birlikte yeni seçimlerle, bilinçli bir şekilde geçmişi de yeniden anlamlandırmak ve bugün burada farklı bir yapı inşa etmek çok mümkün. Öykünün içinde yuvarlanırken Tuğçe’nin kaleminden yine, yeniden anlamlandırmanın gücüne inandım. Kitap boyunca nasıl da suçumuz olmadan suçlu olduğumuzun altını çizmiş. Okudukça kendi hikâyemizin de yüklendiği, aslında size ait olmayan o duyguları film şeridi gibi içinizden geçireceğinize eminim. Çocukluğumuzdan itibaren oturttuğumuz anlamlar tarafından cezalandırıldığımızı bir daha gördüm bu hikâyede. Her birimiz dünyayla iyi kötü bir bağ kurarken aslında ömrümüzün sonuna kadar taşıyacağımız bir kıyafeti de üzerimize dikmiş oluyoruz. Bu kıyafet bazen annemizden, babamızdan hatta kitapta değindiği gibi anneannemizden bu yana oluşan tüm deneyimlerin kumaşından biçiliyor. Son sayfalarda özetlercesine çok güzel anlatmış: “Çocukken insan üzerine giydiği şeyin ne olduğunu tam olarak idrak edemiyor, ona verileni koşulsuzca kabul ediyor.” Gerçekten de bir insanı anlamak için sadece çocukluğuna bakmak da yetmiyor, ondan önce ebeveynlerinin ona neleri aktardığı, belki farkında olmadan hangi zorlanışlarını, aşamadıkları yaşantıları onun üzerinden tekrar deneyimledikleri de çok kıymetli. Hiç görmediğimiz büyükannemizin travmalarına bile şahit oluyoruz evimizdeki derin soluklarda. O solukları teneffüs ediyor ve bir parçamız yapıyoruz. Oradan yetişkinliğimize doğru anlamlar, değer yargıları ve deneyimlere yönelme hallerimizi inşa ediyoruz. Benim Yüzümden ’in anlatıcısı çocukken yaşadığı kayıp korkusuyla taşan sütün kokusu arasında kurduğu bağı taşıyor satırlara. Kitapta anlattığı ilişkiyi şöyle tanımlıyor: “Bu ilişkide, bebeğinin karmaşık dilini çözmeye çalışan bir ebeveyn gibi hissediyordum kendimi çoğu zaman. Ne demeye çalışıyor acaba? Üzülmüş gözüküyor. Neye üzülmüş olabilir? Benden uzaklaştı sanki. Peki ama niye? Bir şeye mi kırıldı? Kurtarırım sanmıştım onu o mutsuzluktan, bu dilsizlikten.(…) Ama yanılmışım.” Eksiklikten suçluluğa, değersizlikten kurtarıcılığa ne çok anlam taşıyor ilişkilenmelerimiz. Nereden kırıldıysak hep oradan kırılmanın tanıdıklığıyla benzer ilişkilere sarılmıyor muyuz? Sayfalarda ilerledikçe şöyle bir paragraf da içimi acıtıyor hafiften: “Hayatta en fazla istenilen şeyin, en korkulu şey haline gelmesi hayatın tuhaf matematiklerinden biri olsa gerek. Ne zaman böyle hissetsem sana daha fazla tutunuyordum, denize düşen yılana sarılır misali…” Bana öyle geliyor ki eksikliğimizi derinden biliyor ve onu gidermeyi arzuluyoruz. O eksiklik duygumuzun, suçluluğumuzun, her ne ise, hayatımızın bir yerlerinde kalmasının aynı zamanda güven veren bir yanı da var. Ve bu sebeple ne yapıp edip tamamlanmasına, iyileşmesine izin vermeyeceğimizi bilmenin korkusunu taşıyoruz. Aslında korktuğumuz şey bir başkası, deneyimler ya da dünya değil. Kendimiziz. Azla yetinmeyi, bedenini, duygularını, düşündüklerini sahiplenmemeyi öğrendiğine değiniyor anlatıcı. Öyle ki ilişkide var olabilmenin yolu kendini yok saymakmış gibi. Böyle böyle ilişkilerde kendine yabancılaşabiliyor insan. Sonrası sevilmeyi hak etmek için çabalamakla geçiyor. Oysa kendimize ait olmayan şeylere nasıl da sahip çıktığımızdan da bahsediyor. “Kaynayan sütün kokusu… Bir canlının, yavrusu içsin diye bedeninde oluşan beyaz sıvının ısıyla buluştuğunda meydana gelen o kaymaklı feci kokudan bahsediyorum. İnsan o sütü kaynatıyor, bakteriler ölsün, sonra kendisi içsin diye. (…) Bazı anılar da öyle, sana ait değil, seninle hiçbir ilgisi yok ama farkında olarak ya da olmayarak onlara sahip çıkıyorsun. Onlar ki kaderini belirliyor, seçimlerini, hayallerini, korkularını… Emanet olan anıların insan canlısındaki yerleşik düzeni. Sütten farkı onları kaynatamaman. Bakterileriyle alıyorsun onları, almak zorunda kalıyorsun.” Bu satırları okurken süt kokusunun bile ne çok anlam ifade ettiğini hatırlıyorum, hem de nesiller boyu. Fakat kendimize yaptığımız bu yargısız infazın tek seçenek olmadığının farkındayım. Her ne kadar kitapta anılarımı süt gibi kaynatamayacağıma dem vursa da bitiş cümlesinde dediği gibi “sütler artık eskisi gibi kokmuyor ”. Anılarımızı da terapide bol bol kaynatmıyor muyuz? İnanın ortada sadece kokusu değil sütün kaymağı bile kalmıyor. Tam da anlatıcının dilediği gibi. Çünkü her şey benim yüzümden değil aslında. Bazen de bir şeyler kendi yüzünden. BENİM YÜZÜMDEN Tuğçe Isıyel Everest Yayınları, 2025 80 s.
- Söz her zaman uçmaz, bazen gider koca bir çamı devirir
MasterCamp Yazarlık Akademisi’nin on dördüncü grubu tarafından hazırlanan bu özel kitap, “Gaf yapmak, pot kırmak” teması etrafında şekillenen hikâyeleri bir araya getiriyor. Destek Yayınları’ndan Yepyeni Bir Edebiyat Seçkisi: “Gaf Ola Beri Gele” Destek Yayınları, edebiyat dünyasına bir kolektif eser daha kazandırıyor: "Gaf Ola Beri Gele" . Toplam 11 yazar tarafından kaleme alınan eser, her biri kendi özgün anlatımıyla şekillenen, farklı yaşamlardan izler taşıyan hikâyeleri okuyucuyla buluşturuyor. Gafların ve potların günlük hayatımıza nasıl yön verdiğini, komik ve dramatik yanlarıyla ele alan kitap, okurlarına hem düşündürücü hem de eğlenceli bir deneyim sunuyor. Kitabın hazırlanmasında MasterCamp Yazarlık Akademisi eğitmenleri ve usta yazarları da önemli bir rol oynadı. Altan Gördüm, Gülşah Elikbank, Hakan Akdoğan, Hasan Gümen, İnci Aral, Mehmet Şakiroğlu, Osman Balcıgil, Selda Terek, Sinan Akyüz, Uğur Batı, Yelda Cumalıoğlu ve Zuhal Gürçimen gibi deneyimli isimlerin rehberliğinde şekillenen öyküler, kurgu yazın türünün inceliklerini barındırıyor. "Gaf Ola Beri Gele" , yazarlık yolculuğuna yeni katılan kalemlerin cesur adımlarıyla oluştu. Kitap, yalnızca bir hikâye derlemesi olmanın ötesinde, edebiyat dünyasına yeni yazarlar kazandırmanın da mutluluğunu taşıyor. Arka Kapak Yazısı: Söz her zaman uçmaz, bazen gider koca bir çamı devirir. Bir yaklaşıma göre: “Konuşmak, insanın en büyük cezalarındandır!” Hadi canım! E peki madem öyle, biz insanlar konuşma yeteneğimizle lanetlendik, dibini bulalım o zaman. “Gaf yapmak, pot kırmak” temalı öykülerde buluştuk bu sefer. Kimimiz yaptığı gaftan sonra başını önüne eğdi, kuyruğunu kıstırdı; kimimiz gayet pişkin bir şekilde sırıtmaya devam etti. Örnekleri her gün medyada, haberlerde, gazetelerde... Bazısı da bu kitapta. GAF OLA BERİ GELE Kolektif Editör: Selda Terek Destek Yayınları, 2025 Tür: Öykü 176 s.
- Lorenza Mazzetti ilk kez Türkçede
Lorenza Mazzetti'nin kitabı, Gökyüzü Düşerken , kendini bir yere ait hissetmek uğruna her hayal kırıklığını göze almış küçük bir kızın hikâyesi. İtalyan yönetmen ve edebiyatçı Lorenza Mazzetti, İkinci Dünya Savaşı yıllarını anlatıyor. Cümlelerinde sevecen bir muziplik ve çözümsüz bir hüzün var. Gökyüzü Düşerken, sevinçte birlikte olan, ölümde ayrı kalanların hikâyesi. 1927 doğumlu Lorenza Mazzetti, ölümden kıl payı kurtulduğu İkinci Dünya Savaşı yıllarından sonra Londra'ya yerleşerek sinema eğitimine başladı. Kariyerinin en belirleyici yılı 1952'dir: O tarihte, Kafka'nın Dönüşüm'ünden esinlenerek çektiği K., bugün Özgür Sinema olarak bilinen akımın da başlangıcı sayılıyor. Lindsay Anderson, Karel Reisz gibi yönetmenlerle çıktığı o yolda, onların aksine, zamanla mutenalaşmadı ama Mazzetti. Kendi evrenini edebiyatla, resimle zenginleştirmeyi seçti. İlk romanı, 1962 tarihli Gökyüzü Düşerken de o kararlılığının bir göstergesi: Çocukluk yıllarını anlatmak için Yeni Gerçekçilik'i tarafsız bir belgeselcilikle yorumlamayı seçmiş, özel bir isim var karşımızda. GÖKYÜZÜ DÜŞERKEN Lorenza Mazzetti Odipa Yayınları Çeviri: Yelda Gürlek 171 s.
- Her birimizi tanımlayan ve açığa çıkaran özen
Aynur Kulak, Todd May’in Özen / Olduğumuz Kişi Üzerine Düşünceler adlı kitabı üzerine yazdı: "Özen ile sevgi ve sevgi felsefesi arasındaki ilişki de ve ahlak/etik arasındaki ilişki de, özen ile politika, siyasi yapılanma, incinebilirliğimiz ve insani olmayan çevre ile kurulan ilişkiler kendimizle kurduğumuz özenli ilişkinin başlangıç noktaları olarak kitap boyunca ele alınıyor." Çağdaş felsefesinin ve asıl uzmanlık alanı siyaset felsefesinin en önemli temsilcilerinden olan Todd May’in Özen / Olduğumuz Kişi Üzerine Düşünceleri kitabını görür görmez yine çok kıymetli bir kitap okuyacağım ön bilgisi ile çok mutlu oldum. Siyaset felsefesinin klasik yapısını postyapısalcılıkla bir araya getirerek iki metodolojiyi birbiriyle kaynaştıran ve bu çerçevede Foucault, Deleuze ve Lyotard'ın felsefeleri üzerine düşüncelerini postyapısal potada biraraya getiren Todd May hem modern felsefenin gelişimine devam etmesinde hem de çağdaş felsefe adına söyleyebildiği yeni görüşleriyle felsefe tarihinin önemli felsefecileri arasında şimdiden yerini aldı. Özen kitabı ise hem kelime anlamı hem de ele aldığı konuları kapsamında içeriğiyle, hem de alt başlığı esas alınarak düşüncelerimizde yaratacağı yeni açılımlarla çok kıymetli kurgu dışı kitapları arasında. Özen nedir? Kitap başlar başlamaz sorulan bu ilk soru Todd May’in bu kitabı yazması adına sorduğu ilk basit soru gibi fakat nokta atışı bir soru olarak da kitabın rotası adına önemli. Hepimizin çok iyi bildiği ama uygulamaya gelince örtük bir yapı takip ederek herkesin bir başkası için hayata geçirmekte imtina ederek sadece kendisi için istediği “Özen” son derece insani bir deneyim. Aynı zamanda da insani değil. Todd May Özen’in anlamı ile ilgili ilk bu tespitlerden yola çıkarak bir siyaset felsefecisi olmasının verdiği itkiyle “Özen deneyimlerinin ortaya çıkardığı çağrının büyük ölçüde çeşitli silahlanma çağrıları lehine bir kenara itildiği zamanlarda yaşıyoruz.” diyerek kavram ile ilgili yazabilecek en doğru felsefeci olduğunu göstermiş oluyor. “Başlangıçta bir ipucu vermek isterim: Özenmek büyük ölçüde her birimizi birey olarak olduğumuz şey yapar. Hatırı sayılır bir şekilde ilerledikçe daha da netleşeceğini umduğum şekillerde her birimizi tanımlar ve açığa çıkarır.” Özen’in her birimizi tanımladığı –ve daha da önemlisi- “açığa çıkardığı” tespiti ne kadar doğru, öyle değil mi? Todd May’in bu çok önemli tespiti kitabın alt başlığına götürüyor beni: Olduğumuz Kişi Üzerine Düşünceleri. Kim bu olduğumuz kişi ya da olduğumuz kişi olarak kimiz? Bir yandan hep merak ettiğimiz, bir yandan kaçtığımız, cevabını bilmek istemediğimiz, çünkü yüzleşmek istemediğimiz, fakat aslında cevabını çok da iyi bildiğimiz sorular bunlar. Kitabın alt başlığının bu anlamda tam da bahsedilmek istendiği şekilde “Özen’in” ne olması gerektiği konusuyla net ve pürüzsüz bir yerden ilişkilenerek “açığa çıkaran” bir tarafı var. Todd May’ın Özen ile kurduğu ilişki, kavramı yaşamsal dinamikleri adına anlamlandırarak anlatması, tüm bunları yaparken gerçekleştirdiği müdahaleler ve çok çok önemli bir ayrıntı olarak kavrama karşı takındığı tavır ve kurduğu üslup konuyu onun ele alışının farklarını anlamamız adına çok önemli. Todd May her zamanki gibi Özen konusu odağında tırnak içinde “felsefe yapmayı deneyimliyor.” Yüzde yüz uzmanlaşmış bir felsefeciden ziyade anlamaya çalışmaktan hiç vazgeçmeyeceği bir kavrama dair anlaşılır bir üslup geliştirmeye çalışıyor. Bunun karşılığı tam olarak Özen’dir, Özen’e doğru gidebilecek doğru rotaları oluşturabilmektir, Özen’i genel geçer olandan çıkararak tartışabilmektir. “Her ne kadar farklı olsalar da özene dair tüm görüşler, onun iki temel ve ilişkili veçhesi olduğu hususunda hemfikirdir. Birincisi, Özen, özen gösterilen nesnenin önemine ilişkin bir duyguyu içerir. Yani, bir şeye özeniyorsanız o şey sizin için önemlidir. Bunu ifade etmenin bir başka yolu da ona değer verdiğinizi söylemektir. Bir şeye özenmenin ona değer vermekle aynı şey olduğunu söyleyebiliriz. Bu şekilde ifade etmekten rahatsız değilim, ancak çoğu durumda “değer vermek” yerine “özen göstermek” terimini tercih ediyorum.” Todd May insanı tanımlayan şeyin geçici heveslerden ziyade özen gösterdiğimiz şeyler olduğunun altını ısrarla çiziyor. Özendiğimiz şeyler bizi tanımlar, bizi bir şeylere bağlar, bizi açığa çıkarıp ifşa eder ve istikrarlı, sürdürülebilir şekilde bizi dünyaya yönelterek yaşamla ilişkimizi düzenler. Todd May bu rota üzerinden özen ile ilişkisini kurarken “arzu etmek” meselesini de muhteşem bir şekilde özen konusuyla bağdaştırıyor. “Özen olmasaydı hiçbir arzunun üzerimizde önemli bir etkisi olmazdı. O anda hangi arzunun daha güçlü olduğuna bağlı olarak gelişigüzel bir şekilde bir arzudan diğerine geçerdik. Gördüğümüz gibi özen yaşamımıza istikrar getirir ya da ona bizim için önemli oldukları için diğer daha önemsiz konulara göre öncelikli olan bağlılık temaları sağlar.” Özen ile sevgi ve sevgi felsefesi arasındaki ilişki de ve ahlak/etik arasındaki ilişki de, özen ile politika, siyasi yapılanma, incinebilirliğimiz ve insani olmayan çevre ile kurulan ilişkiler kendimizle kurduğumuz özenli ilişkinin başlangıç noktaları olarak kitap boyunca ele alınıyor. Ve dahi ekosistem, bitki örtüsü ve hayvanlar, canlı olmayan şeyler ve nesneler tüm bu kapsam çerçevesinde inceleniyor. Kendimiz ve dünya, kendimiz ve öte dünya arasındaki ilişkiler özenin kilometre taşlarıyla örülüyor. Özen, önemseme/ilgilenme/dikkat etme/sevgi duyma çizgisinde bir arada tutulur diyor Todd May ve böylece bir kez daha bu çok özel ve önemli konuda ona hak vermemizi sağlıyor. Ayrıntı Yayınları Lacivert Kitaplar serisinden yayımlanan Özen / Olduğumuz Kişi Üzerine Düşünceler emeği geçen herkese yayıma hazırlayan Güven Gürkan Öztan nezdinde ve çeviri için de Bekir Aşçı’ya teşekkür ederim. ÖZEN - OLDUĞUMUZ KİŞİ ÜZERİNE DÜŞÜNCELER Todd May Ayrıntı Yayınları, 2025 Çeviri: Bekir Aşçı Tür: Felsefe 144 s.
- İnsan yakın çevresindekilere ne kadar sadıktır?
Iris Murdoch meşhur kara komedisi Oldukça Onurlu Bir Yenilgi’de her türlü insan ilişkisinin ne denli pamuk ipliğine bağlı olduğunu, çok sağlam ve uyumlu addedilen ilişkilerin bile akıllıca bir manipülasyonla yerle bir edilebileceğini gözler önüne seriyor. Modern edebiyatın en güçlü kalemlerinden İngiliz filozof ve yazar Iris Murdoch’un tüm eserlerini yayımlamaya devam eden Ayrıntı Yayınları, yazarın meşhur kara komedisi Oldukça Onurlu Bir Yenilgi ’yi okurlarla buluşturdu! İnsan doğasının karmaşıklığını ve ilişkilerin aslında ne kadar kırılgan olabileceğini gözler önüne seren etkileyici roman, zeki ama acımasız Julius King’in dostları arasında gizli bir oyun başlatarak onların sadakatini ve sevgisini sınamasıyla şekilleniyor. İnsan ruhunun ışıklı ve karanlık yönlerini ustalıkla irdeleyen OldukçaOnurlu Bir Yenilgi , Murdoch’un her zamanki gibi derin karakter analizleri ve keskin gözlemleriyle dikkat çekiyor. Geçtiğimiz yüzyılın en zeki kadını olarak kabul edilen Iris Murdoch’un Oldukça Onurlu Bir Yenilgi adlı romanı, Seda Ağar’ın çevirisiyle Ayrıntı Yayınları’nın Edebiyat dizisinde yerini aldı. Yayınevi daha önce Murdoch’un, ödüllü romanları Kara Prens ve Deniz Deniz ’in yanı sıra Ağ, Çan, Kesik Bir Baş, Rüya Sakinleri, Melekler Zamanı romanlarıyla İyiliğin Egemenliği, Sartre: Romantik Rasyonalist, Varoluşçular ve Mistikler, Ateş ve Güneş adlı çalışmalarını da Türkiye’deki okurlarla buluşturdu. 1970’de İrlanda Akademisi’nin, 1975’te Amerikan Beşeri Bilimler ve Sanat Akademisi’nin onursal üyeliğine seçilen; eserleri filmlere ve dizilere de uyarlanan Iris Murdoch’un The Good Apprentice, The Nice and The Good, The Unicorn adlı eserleri de önümüzdeki dönemde Ayrıntı Yayınları tarafından yayımlanacak. Iris Murdoch meşhur kara komedisi Oldukça Onurlu Bir Yenilgi’de her türlü insan ilişkisinin ne denli pamuk ipliğine bağlı olduğunu, çok sağlam ve uyumlu addedilen ilişkilerin bile akıllıca bir manipülasyonla yerle bir edilebileceğini gözler önüne seriyor. Romanın merkezinde yer alan Julius King, alaycı bir entelektüel ve başarılı bir bilim insanıdır. Şeytani bir karakteri vardır. Yakın çevresindeki bir grup insanın birbirlerine ne derece sadık olduklarını göstermek adına kendi tabiriyle bir “kukla oyunu”na girişir. Yaptığı zekice hamlelerle karakterlerin tam da onlardan beklediği gibi davrandıklarını görür. Öngörülemeyen birtakım aksiliklerin ortaya çıkmasıyla finalde trajedi kaçınılmaz olur. Ancak trajedinin asıl sebebi söylemdeki ahlakın eylemdeki ahlakla örtüşmemesidir. Aşk, evlilik, sadakat, iyilik, kötülük gibi temaların ve ahlak kavramının masaya yatırıldığı bu eğlenceli roman, zengin diyalogları ve eşcinsel karakterleriyle de öne çıkıyor. IRIS MURDOCH 20. yüzyılın en önemli romancı ve felsefecilerinden biridir. 1919 yılında, İngiltere-İrlanda kökenli bir anne babanın çocuğu olarak Dublin’de doğmuştur. Hayatının neredeyse tamamını İngiltere’de geçirmiş olduğundan onu İrlandalı bir yazardan ziyade İngiliz yazar sayma eğilimi mevcut olsa da Murdoch İrlandalı kökenini daima gururla vurgular. Çocukluğunun ilk yıllarını Londra’da geçiren yazar, daha sonra Bristol’da bulunan Badminton School’a devam eder. 1938-1942 yılları arasında Oxford Üniversitesi Somerville College’da klasik filoloji eğitimi alır.Üniversite sonrası iki yıl Hazine’de, iki yıl da Birleşmiş Milletler Yardım veRehabilitasyon İdaresi (UNRRA) bünyesinde Londra, Belçika ve Avusturya’da görevyapar. 1947’de Cambridge Üniversitesi Newnham College’da felsefe öğrenimi görmeye başlar. 1948’de ise Oxford’a döner ve St. Anne’s College Felsefe Bölümü’nde öğretim görevlisi olur. Iris Murdoch edebiyat ve felsefe alanlarında verdiği kırkı aşkın eserle yaşadığı çağın en üretken aydın ve sanatçılarından biri olmuştur. Toplam yirmi altı roman ve beş felsefe kitabı yazmış, çok sayıda şiir, tiyatro eseri ve eleştiri metni kaleme almıştır. Aşk,evlilik, eşcinsellik, Tanrı, din, ahlak, iyilik, kötülük gibi konuları ele almış olan yazarın edebiyatı ile felsefesini birbirinden ayırmak neredeyse imkânsızdır. Romanlarında felsefi diyaloglara ve karakterlerinin içsel felsefi çatışmalarına sıklıkla yer vermiştir. Dostoyevski ile aynı duygu ve düşünce iklimini paylaştığı da çokça dile getirilir. OLDUKÇA ONURLU BİR YENİLGİ Iris Murdoch Ayrıntı Yayınları, 2025 Çeviri: Seda Ağar Tür: Roman 496 s.
- Kadınlık, yalnızlık ve bilinmeyene direniş
Gülsel Ceren Güneş, Jacqueline Harpman’ın Erkek Nedir Bilmezdim romanı odağında yazdı: "Distopya olarak tanımlanabilecek bu eserde ne bir politik rejim var ne de belirgin bir felaket geçmişi. Romanın evreni; neden-sonuç zincirlerinden kopmuş, zaman ve mekân duygusundan arınmış bir boşluk. Bu boşlukta ise, yeraltındaki bir kafeste kırk kadın yaşıyor. Bu durum, romanın baştan sona taşıdığı varoluşsal sessizliğin kaynağını oluşturmuş." Jacqueline Harpman’ın 1995’te kaleme aldığı, Türkçeye Lale Bulak tarafından Erkek Nedir Bilmezdim (Moi qui n'ai pas connu les hommes) adıyla çevrilen romanı, edebiyat tarihinde benzersiz bir yerde duruyor. Aynı yıl prestijli Fransız edebiyat ödüllerinden biri olan Prix Femina'da finale kalması da hiç tesadüf değil. Distopya olarak tanımlanabilecek bu eserde ne bir politik rejim var ne de belirgin bir felaket geçmişi. Bu da onu diğer distopik eserlerden keskin bir şekilde ayırıyor. Romanın evreni; neden-sonuç zincirlerinden kopmuş, zaman ve mekân duygusundan arınmış bir boşluk. Bu boşlukta ise, yeraltındaki bir kafeste kırk kadın yaşıyor. Bu durum, romanın baştan sona taşıdığı varoluşsal sessizliğin kaynağını oluşturmuş. Erkek Nedir Bilmezdim ’in neredeyse tamamı bir bilinmezlik üzerine kurulu: Kadınlar neden orada? Dünyada ne olmuş? Bu gardiyanlar kim? Dış dünya nasıl bir yer? Harpman, bu soruları yanıtlamıyor. Yanıt vermemesi edebi bir tercih; böylece romanı politik bir eleştiriden çok varoluşsal bir deneyime dönüştürmüş oluyor. Anlatıcının geçmişi, geleceği ve hatta bir adı bile yok. Bu yokluklar, roman boyunca bir yük gibi hem anlatıcının hem okuyucunun omuzlarında taşınıyor. Kendisine öğretilmeyenleri sonradan öğrenmeye çalışırken, okuyucu da onunla birlikte düşünmeye ve sorgulamaya başlıyor. Anlatıcının çocuk yaşta kafese alınmış olması, onu diğer kadınlardan ayırmış. Hatta sürekli dışlanmışlık hissi yaşıyor ve okuyucuya da yaşatıyor. Cinselliği, şefkati, kadın olmayı bile bilmiyor. Bunda fiziksel temasın yasak olması ve herhangi bir duygunun gözle görülür şekilde yaşanmasının cezalandırılmasının da etkisi var elbette. Diğer kadınlar geçmişlerini hatırlayarak konuşuyorlar; kafese bebekken konulmuş anlatıcı ise bu konuşmalara anlam vermeye çalışıyor. Bu açıdan roman boyunca anlatıcının zihinsel gelişimine de tanıklık ediyoruz. Başta yalnızca gözlemleyen bir çocukken zamanla düşünen, sorgulayan, kavrayan bir bireye dönüşüyor. Bu gelişim süreci, Harpman’ın romanındaki en önemli anlatı katmanlarından biri. Romanın isminin çarpıcılığı, içeriğiyle doğrudan ilişkili: Erkek Nedir Bilmezdim . Bu ifade, sadece bir eksikliği değil, aynı zamanda bir özgürlüğü de ima ediyor. Anlatıcı, toplumsal cinsiyet rolleriyle hiç tanışmamış. Erkeklik ve kadınlık üzerine kurulu olan eski sosyal düzenin hep dışında kalmış. Bu durum, ona bir yönüyle dışsal baskılardan arınmış bir bakış kazandırıyor, fakat aynı zamanda derin bir anlam boşluğuna da sebep oluyor. Kadın olmayı kadınlardan duyar, ama hiçbir zaman o rolleri deneyimlemez. Ne doğurmuştur ne doğurabilir -hatta regl olmaz- ne arzulanmıştır ne de arzulamıştır. Bu noktada Harpman’ın romanı, toplumsal cinsiyetin kültürel bir inşa olduğunun altını çiziyor. Anlatıcıya göre kadınlık doğuştan gelen bir özellik değil, öğretilmiş ve deneyimlenmiş bir kimlik. Erkekliği bilmeden kadın olmak, onun için mümkün değil. Dolayısıyla “erkek nedir bilmemek,” aynı zamanda “kadın nedir bilmemek” anlamına da geliyor. Roman, bu çift taraflı eksiklik üzerinden, kimlik inşasının ne kadar kırılgan ve bağlamsal olduğunu çıplaklıkla gösteriyor. Romanın başından sonuna kadar süren en güçlü atmosferik öğe sessizlik. Kadınlar uzun yıllar boyunca aynı kafeste yaşıyor, düzenli aralıklarla gelen adamlar onlara yiyecek veriyor ve asla konuşmuyor. Konuşmayan, iletişim kurmayan bu erkek figürleri, hem tehdit hem de çok büyük bir muamma olarak kalıyor. Anlatıcının tüm çabası, bu sessizlik içinde bir anlam kurmaya çalışmak üzerine. Eser boyunca yazarın bir psikanalist olmasının da büyük etkisini görüyoruz. Harpman, sessizliği yalnızca dışsal bir baskı olarak sunmuyor. Aksine sessizlik, romanın felsefi zemini. Dilin, iletişimin ve anlamın yokluğu; bireyin kendini ve dünyayı anlamlandırmasını sekteye uğratır. Bu sebeple de anlatıcı, insan olmanın ne demek olduğunu anlamaya çalışırken, aynı zamanda anlamsızlığa karşı bir varoluş mücadelesi veriyor. Zaten roman karakterlerinin hepsi Kafkaesk bir boşlukla çevrili: Kimse neden orada olduğunu bilmez, ama herkes oradadır. Romanın ilerleyen bölümlerinde kadınlar kafesten kaçmayı başarıyorlar ama bu kaçış dahi geleneksel anlamda bir özgürlük anlatısına dönüşmüyor. Dış dünya, iç dünya kadar belirsiz bir şekilde yansıtılmış. Romanın sunduğu özgürlük, kapıların açılması değil, zihnin yavaş yavaş uyanması. Erkek Nedir Bilmezdim , çoğu distopya romanından farklı olarak büyük anlatılardan, siyasi rejimlerden ve teknolojik felaketlerden arınmış bir eser. Bu anlamda Margaret Atwood’un Damızlık Kızın Öyküsü gibi sistem eleştirisi yapan distopyalardan belirgin bir şekilde ayrılıyor. Atwood’un romanında Gilead rejimi, kadınların bedenini kontrol eden, doğrudan eleştirilebilecek bir sistem. Harpman’ın dünyasında ise sistem yok, sadece durum var. Kadınların hapsedilmesini sağlayan güç, tanımsız ve soyut. Bu soyutluk, romanı politik olmaktan çok felsefi kılıyor. Yine de her iki romanın ortaklaştığı önemli bir alan var: Kadın deneyiminin sınırları ve kırılganlığı. Atwood’un anlatıcısı geçmişini hatırlayarak kimliğini korumaya, Harpman’ın anlatıcısı ise hiç tanımadığı bir kimliği kurmaya çalışıyor. Romanın önemli bir diğer boyutu da zaman algısının yıkılması. Kadınlar, kaç yıl geçtiğini bilmiyorlar. Takvim yok, saat yok. Kendi kalp atışlarınızı sayarak saati tahmin etmeye çalıştığınızı hayal edin… Bu zamansızlık, onların yaş aldıklarını bile fark etmelerini engelliyor. Romanın başında genç olan kadınlar, romanın sonunda yaşlanmış oluyorlar. Fakat bu yaşlanma bile bir hikâye taşımıyor. Harpman, binlerce soruya ek olarak zamanın ve mekanın ortadan kalktığı bir evrende insan olmanın ne anlama geldiğini de soruyor. Bu sorulara kesin yanıtlar vermesini bekliyorsanız çok yanılıyorsunuz. Çünkü belli ki Harpman cevaplamak değil sormak ve sorgulatmak istemiş. Anlatıcının “hiçbir şey bilmeden” büyümesi bile okuyucuyu bilgiyle olan ilişkisini sorgulamaya itiyor. Bilmek özgürlük mü? Yoksa bilmemek bir çeşit korunma mı sağlar? Bilmeyenler bilenler tarafından doğal olarak dışlanmış olmuyor mu? Sorarak bilmek mümkün mü? Kadınlık öğretilen bir şey midir? Özgürlük gerçekten var mıdır? Sessizlik bir şiddet mi yoksa bir sığınak mı? Bir distopyada olmamıza gerek yok; bu sorular, günümüz toplumunun da hâlâ mücadele ettiği konularla ilgili. Harpman’ın sessiz ama derinlikli distopyası ise gürültülü çağımızda yankılanan bir içsel çığlık. Roman sayesinde; erkekleri tanımamış bir kadının gözünden insan olmanın ne demek olduğunu yeniden düşünmek, sadece edebi değil, aynı zamanda felsefi bir deneyim. ERKEK NEDİR BİLMEZDİM Jacqueline Harpman Doğan Yayınları, 2004 Çeviri: Lale Bulak Tür: Roman 154 s.















