Search Results
Bu sitede ara
Boş arama ile 5406 sonuç bulundu
- İstiklal Şairi Mehmed Âkif Ersoy’unson yıllarına tutulan bir mercek: Âkif’ten Emanetler
Prof. Dr. Ekmeleddin İhsanoğlu ve Dr. Fatma M. Şen’in birlikte kaleme aldığı Âkif’ten Emanetler kitabında Mehmed Âkif’in yakın dostu Müderris İhsan Efendi’ye emanet ettiği Kuran Meali, şiir müsveddeleri ve bazıları şimdiye kadar yayımlanmamış mektupları gün yüzüne çıkıyor. Mehmed Âkif Ersoy’un 1936’da Mısır’dan ayrılırken Müderris İhsan Efendi’ye bıraktığı emanetleri bir araya getiren Âkif ’ten Emanetler şairin son yıllarına, Mısır’daki hayatının bilinmeyen yönlerine ışık tutan bir biyografi parçası. Üç bölümden oluşan kitapta ilk olarak Mehmed Âkif’in hayatının son on yılı boyunca üzerinde çalıştığı Kuran Meali’nin yazılı olduğu defter inceleniyor. Ardından Safahat’ın yedinci kitabı olan Gölgeler ’in yazıldığı defterler ve müsveddeler ele alındıktan sonra üçüncü bölümde dostlarının şaire gönderdiği mektuplara yer veriliyor. Mehmed Âkif hakkında yayımlanan birinci el kaynaklar üzerinden şairin Mısır’daki yıllarının incelendiği kitap, edebiyat tarihçileri için değerli bir kaynak niteliği taşıyor. Şairin ailesine ve dostlarına ait zengin bir fotoğraf arşivini de içeren bir kitap Âkif ’ten Emanetler . ÂKİF'TEN EMANETLER Ekmeleddin İhsanoğlu, Fatma M. Şen Yapıkredi Yayınları, 2024 Editör: Banu İşlet 336 s.
- Edebiyatist derginin 55. sayısının konusu: Kara Mizah
Edebiyatist Dergi’nin 55. Sayısının konusu, sınırları belli olmayan, halen “Mizah nedir? Kara mizah nedir?” soruları ile bir türlü netleşemeyen “Kara Mizah (Dark Humor)”. "Edebiyatist olarak önceki sayılarda olduğu gibi elbette bunun da üstesinden geleceğimize dair en ufak şüphemiz olmadı. Başlıkları belirlerken iki önemli noktayı temel aldık; görsel ve yazılı edebiyat. Bu iki temel başlığa bağlı olarak beş farklı dosya yazısı belirledik; Galip Çağ, Sadık Güvenç, Halit Boztepe, Lalehan Bosnalı ve Bayram Sarı konuya dair kapsayıcı bir çalışma gerçekleştirdi. Bunlara ek olarak “Kara Mizah” konulu iki öykü seçtik. İsmi üzerinde kara mizah eğlendirir mi? İzahı olmayanın mizahı oluyor. Hele de bu çağda. Çok daha sivri, çok daha cüretkâr çok daha sert bir tavır... Sevgili Sunay Akın’ın Geyikli Park’ta dediği gibi; 'Kara mizah var olan değerlerin doğru ya da yanlışlığını tartışmaz, onlarla çatışmaya girer; bu yüzden can acıtan gülümsemedir.' Bir gün canınızı acıtmayacak gülümsemelere kavuşmanız dileğiyle yeni sayımız sizlerindir…"
- Öykü: Minik Bulut
"Yaprakların arasından inatla sıyrılıp yüzünü yalayan güneş ışığı kadar umutlu bir duyguydu onu düşünmek." Saadet Bozacı Bir adım daha atıp iskelenin ucuna yaklaştı. Bir durulup bir karışan deniz gibi ikircikliydi hali. Göğüs kafesi titrek, hızla inip kalkıyordu. Beyaz keten bir elbise giymişti, elleri çaresizce iki yanından sarkmış, incecik bileklerinde yeşil damarları belirgindi. Güneş ışıltıları solgun teninde kararsız, bir görünüp bir kayboluyordu. Tam beş adım gerisindeydi Ali. Gidip omuzlarından tutup sarsmak, hangi karanlık düşünce sarmalıyorsa onu, içinden çekip almak istiyordu. Bir heykel donukluğuyla bekleyen Zeliha’ya dokunmaya cesaret edemiyordu. Dokunsa... Zeliha’nın gözleri ufuk çizgisini tarıyordu. İki maviyi ayıran o incecik, belirsiz çizgiye saklanmak istiyordu. Zeliha’nın tedirgin halini gördükçe, Ali’nin yüzüne bulanık sarı bir renk gelip oturmuştu. Baktığı deniz değildi aslında, içinde karanlık bir noktaya dikmişti gözlerini. Ne hırsla kayaları döven dalgalardan, ne parıldayan güneşten, ne de üstünde umutla uçan martıdan haberdardı. Kırılgan bir anın içine hapsolmuş, çıkış yolunu da kaybetmişti. Aklını meşgul eden bu yapışkan düşünceyi, iskelenin ucundan derin sulara atmak istiyordu. Daha iki hafta önce coşkuyla ortalıkta dolanan o değildi sanki. Annesi "Kız ne uyuşuksun, kalk da bir işin ucundan tutuversene!" deyip duruyordu, ne kadar uğraşsa memnun olmazdı, bu sebepten hiçbir işe el sürmek istemiyordu. Vazgeçmişti artık, onun çabasını bir türlü görmüyordu. Evlerinin arka bahçesindeki, armut ağacının altında oturup hayal kurmayı tercih ediyordu . "Aman azarlarsa azarlasın, alıştım zaten," Aklında süzülüp duran hep aynı hayal, Ali... Yaprakların arasından inatla sıyrılıp yüzünü yalayan güneş ışığı kadar umutlu bir duyguydu onu düşünmek. Uzun bir hasret döneminin ardından nihayet gelmişti Ali...Evlerinin tahta kapısı çalınmıştı bir akşamüstü... "Anne ben açarım, sen otur!" demiş sevinçle kapıya koşmuştu. Annesi, Zeliha’nın hevesli tavrından hiç memnun olmamış, gözlerini devirmişti yine. Kalbinin kütlemesinden adımları basacağı yeri ıskalıyordu. Bunca zaman sonra onu görmek, saatlerce penceresiz bir odada kalıp, gün ışığına çıkmak gibiydi. Ali’yle karşılaşınca heyecandan hep saçma sapan cümleler kurar, dilinden dökülenler asla aklındakilere benzemezdi. Aptal, ergen bir kız çocuğuna dönüşürdü. Boğazı gıcıklanır öksürmeye başlardı, nefesi kesilecek zannederdi, göğsünün ortasından doğan ateşten ırmak boynundan kulaklarına doğru akardı. Komik hale düştüğünü zannederdi. Ali ise hiç eğleniyor gibi görünmezdi o anlarda; ona ılık ılık gülümser, elini tutar, yanağına usulca dokunurdu. Avuçları sıcacık, dokunuşu şefkatli… Ateşten dere daha hızlı akardı. "Hayatımda gördüğüm en masum, en manalı güzellik sensin Zeliha," derdi. Bu sözü hak edecek ne yaptığını düşünür dururdu günlerce. Kendi fikrine göre sıradan bir kızdı. Ali ise kocaman bir öğretmen. Bu yaz nasipse düğünleri olacak. Annesi, "Düğün yaklaştı hâlâ aklın bir karış havada, bırak hayal kurmayı da çeyizlerini tamamla!" diyordu. “ Çeyiz de neymiş ki, Ali için en büyük çeyiz benim sevgimmiş. Hem bizim evimiz kitaplarla dolu olacakmış . Bundan sonra hayaliyle avunmak yok. Sadece dört ay, çabucak geçer, bu kadar bekledik sonuçta...” bunları düşünürken gözlerinin dolduğunu fark ederdi Zeliha. Ali'nin kumral gülüşü aklından çıkmazdı. Onun yokluğunda Zeliha silinirdi dünya üzerinden, hiç yazılmamış bir hikaye olurdu, en anlamlı kelimesi kayıp bir cümle... On beş günün on beşinde de beraberlerdi. Bir keresinde lunaparka bile götürdü onu Ali. Dönme dolaba bindiler, yükseklik korkusu tuttu yine, “İndirin, imdat!” diye avazı çıktığı kadar bağırdı . Ali sıkıca sarılıp, onu göğsüne bastırdı. Bir yandan da düzgün ve bembeyaz dişlerini arsızca ortaya dökerek gülüyordu. "Keşke böyle güzel gülmese, kimse görmese gülüşünü," diye kızıyordu Zeliha korkusundan sıyırılıp. "Şimdi biraz daha iyisin değil mi?" Zeliha yanakları pembe pembe, boynunu bir yana bükmüştü. "Çocuk yanını hiç kaybetme Zeliha," O kadar sıkı kucaklamıştı ki Zeliha’yı kolları, genç kız göğsüyle bir bütün olmuştu adeta. Gitmesine dört gün kaldı Ali’nin. Zamanın içinde oyuklar açıp o boşluklarda dakika avlıyorlardı. Ali yanındayken teni daha parlak, gözleri ışık ışık, sesi sakaların şarkılarındaki gibi şen... Zaman onlara değmeden çabucak akıyordu. Limana inen yokuşun başında, begonvillerin sardığı duvarın üstünde oturup güneşin yeryüzüne vedasını izliyorlardı bir akşamüstü. Döndü bir tane çiçek kopardı Ali, özenle Zeliha’nın kulağının arkasına iliştirdi. “Ah Zeliha'm! bu kadar kırılgan olmaya ne gerek vardı be gülüm,” beyaz yüzünün ortasında, kızıl dudakları bir şey söyleyecekmiş gibi aralandı. Ali bekledi ama Zeliha konuşmadı. Bir susmak esir aldı sesini o dakikadan sonra. Zeliha onu hiç görmediği, hayalini bile kuramadığı, uçları bulutlara değen sarp dağların arkasına, kızıl bozkırların yüreğine gönderecekti. Otobüse, dağlara, bozkıra kızgındı. Ali'yi ondan ayıracak, ondan saklayacak her varoluşa öfkeliydi. Bir rüya görmüştü on gün önce, dağlar orta yerinden çatlayıp yolların, şehrin üzerine yıkılıyordu. Dereler karanlık, pis sularında kuşları yakalayıp boğuyordu. O geceden sonra kafasında kurup büyüttüğü ihtimaller susturmuştu şarkılarını. Ali anlam veremiyordu Zeliha'nın yitip gitmiş hallerine. İlk kez ayrılmıyorlardı ki... Başka bir sıkıntısı mı vardı yoksa, ama olsa dayanamaz söylerdi. Önce uzun uzun susar, sonra ya gözleriyle ya sözleriyle ama illa ki de anlatırdı Ali'ye. Bu sefer taş gibi ağır ve soğuk bir Zeliha vardı karşısında. Ali onun tam beş adım gerisinde duruyor, rüzgarda uçuşan buklelerini okşuyordu bakışlarıyla. Beş adımı tedirgin bir şekilde yürüyüp, omzuna dokundu. Kendince dokunuşu yumuşaktı ama Zeliha yerinden sıçradı. Çok uzak bir yoldan gelmiş gibi gözlerinin içine baktı. Kayıptı. Kara bir perdenin arkasından ona sesini duyurmaya çalışıyordu Ali. Ona ulaşmaya çalışmak Ali’yi yormuştu. İskeleye on dakika uzaklıktaki terminale doğru yürürken aralarındaki mesafe açılmaya başlamıştı bile. Ali yavaş yavaş gidiyordu Zeliha’dan. Şimdiden uzaktılar. Ali oldum olası sevmezdi terminalleri, hiçbir yere dahil değildi burası, zamanın içindeki isimsiz bir boşluktu. Sessizlik ve Zeliha’nın çamurlaşmış korkusu Ali’nin ayaklarına dolanıyordu. Otobüsler buna benzer sessizliklerin bazılarını boşaltıp bazılarını da dolduruyordu içine, şimdi sıra Ali'nin sessizliğindeydi. Birbirilerine dönüp uzunca bakıp sustular, dudakları kımıldamadı bile. Dünyanın bütün kelamlarını tüketmişlerdi sanki. Yalnız gözleri konuştu, onlar da ne dedi bilinmez. Zeliha'nın saçının kahverengi kıvırcığından öptü Ali. Bakışları bilmediği bir teselli arıyorken, gökyüzünde minicik bir bulut gördü Zeliha." Ali'mi yalnız bırakma küçük bulut, onu gözet. " Ali'nin sessizliği koltuktaki yerini aldı. Otobüs kaçar gibi tırmanmaya başladı geçitlerle dolu sarp kayalıkları. Çok gitmedi, acı bir fren sesi şehrin ve Zeliha’nın üzerine çöreklenen sessizliği bir kurşun gibi deldi. Zeliha'nın kalbinde incecik bir tel çınk diye koptu. Dizleri büküldü, kemiksiz bir beden taşıyordu sanki, olduğu yere çöküverdi. Tüm insanlığın sesiyle ve kelimeleriyle haykırmak istedi. Boğazından katılaşmış bir inleme çıktı. Taşlar yerinden oynadı, rüyasında gördüğü dağ geldi üstüne yıkıldı. Gökyüzüne baktı, minik bulutu kara bulutlar çoktan yutmuştu.
- Bir çeviri sorunu
Nimet Karadeniz yazdı: Rus romanlarında adı sıkça geçen, kimi eserlerde özel bir yere sahip olan, doğal olarak hem Rus edebiyatı ve hem de bir biçimde Moskova ile bağı bulunan pek çok kişinin aşina olduğu bir yerden, bir isimden ve bu ismin çevirisinden söz etmek istiyorum: Serçe Tepeleri . Hani şu ünlü Moskova (Devlet) Üniversitesinin bulunduğu, önünde yay gibi Moskova Nehrinin, ardından o ünlü Olimpiyat Stadının, Kızlar Manastırı kompleksinin ve eski Moskova siluetinin uzandığı, turist kafilelerinin bir seyir terası olarak illa ki götürüldüğü tepe… Burası, Moskova Nehrinin güneybatısı boyunca uzanan ve eski Moskova’ya hâkim yüksekçe bir kıyı şeridi. Orijinal adı Vorobyovıe Gorı - Воробьёвы горы (“o” harfleri biraz uzatılarak “Vrabyôvıye Gôrı” olarak okunur). Bire bir çevirisi “Vorobyov Tepeleri” olmasına karşın pek çok tepeden değil, sadece yekpare bir yükseltiden ibarettir. Bu yüzden Türkçeye “Vorobyov Tepesi (Vrabyôf Tepesi) diye aktarılması daha doğrudur. Söz çoğul/tekil kavramından açılmışken burada bir parantez açıp biraz gramere bulaşmaktan bir zarar gelmez diye düşünüyorum. Rusçada pek çok isim tekil olmasına karşın çoğulmuş gibi ifade edilir. “Paralar, Tepeler, Göletler, Kapılar, Gözlükler” vs şeklinde çoğul yazılan isimler çoğu zaman aslında bir tanedir. Bu yüzden Rusça çevirilerde sıkça yapılan yanlışlardan biri de bu isimlerin çoğul olarak çevrilmesidir. “İvan kapıları açtı ve salona girdi.” Biçiminde yapılan birebir çeviride aslında adı geçen kapı (dver’ – дверь) tekil bir isimdir. Eski usul, çift kanatlı kapılar için anlamlı olan bu ifade (dveri - двери) çeviride pekâlâ bir felaketle sonuçlanabilmektedir. “Usta ile Margarita” çevirisinde söz konusu çoğul-tekil sorununa güzel bir örnek var. Malum, olaylar bir parkta başlar. Parkın adı “Patriarşie Prudı”, yani “Patrik Göletleri”. Oysa o parkta sadece bir tane gölet vardır ve doğru çevirisi (eğer çevirmek gerekirse elbette) “Patrik Göleti” olmalıdır. Tekrar Vorobyov Tepesine dönecek olursak: Bugün, yukarıda da söz ettiğim gibi üzerinde bulunan Moskova Devlet Üniversitesi ile özdeşleşmiş bulunan bu yüksekçe yamacın adı değiştirilip 1935-1999 yılları arasında “Lenin Tepeleri” olarak literatüre geçmiş olsa da sonradan tekrar eski adına kavuşmuştur. Tepe, adını, 14.yy.da burada kurulmuş olan köyden (Vorobyevo – Воробьево), daha doğrusu o köyün bir Boyar olan sahibi Vorobyov’dan (Vrabyôf) alır. Şimdi, işin tarihçesini bir yana bırakıyoruz ve şuna dikkat ediyoruz. Ne köyün, ne de köye adını verdiği düşünülen Boyarın ismiyle “serçe” sözcüğünün bir ilgisi yok! Ortada sadece fonetik bir benzerlik var, o kadar. Şöyle: Boyarın/köyün adı: Vorobyov/Vorobyevo Serçe: vorobey –воробе́й (“vrabey” okunur). Eğer Rusça “Serçe Tepeleri” dememiz gerekiyorsa “ Vorobeynıye Gorı” (okurken vrabeynıye gôrı) dememiz gerekir, “ Vorobyovıe Gorı (vrabyôvıye gôrı” değil! Bu kadar! İşin vahim olan kısmı ise on yıllardır ve ısrarla “Serçe Tepeleri” olarak çevrilmiş olması, bunun devam ettirilmesi ve herkesin yaptığı işin doğruluğundan emin olması. Hoş, İngilizceye çevrilirken de “serçe” diye çevirmiş birileri zamanında. O cenahta da aynı yanlış da sürüp gitmiş. Sonuçta özellikle “Usta İle Margarita” çevirilerine baktığımızda bu yanlışın feci şekilde tekrarlandığını görüyoruz. Burada yayınevi/çevirmen isimlerini saymanın bir anlamı olmadığını düşünüyorum; neredeyse her yayınevinin bastığı ve farklı isimlere çevirttiği eser böylece naif bir yanlışın kurbanı olmuş durumda (*). Ne yazık ki… ___________________________________ (*) “Sel Yayınevi” ve çevirmenini tenzih edip bu listenin dışında tutmak gerektiğini düşünüyorum. Tepenin adını doğru yazan ve dipnotunda bu ismin nereden geldiğini belirten yalnızca onlar var gördüğüm kadarıyla.
- Kederli Kuşlar Ormanı
Göktuğ Canbaba’nın soluk soluğa okunan serisi Yarasa Çıkmazı Kederli Kuşlar Ormanı ile devam ediyor. Serinin ilk kitabı Mumalevi Malikanesi’ nde karanlıktan hiç hoşlanmayan ve asla cadı olmayı istemeyen Gredi’nin Bayan Mumalevi’nin malikânesinde yaşamasına ve cadılık eğitimi almasına tanık olmuştuk. Gizemli Kara Kediler kitabında ise, Cadı çırağı Ayfin, örümcek ağı bağlamış bilmecelere, karanlığın içinde gizlenen bulmacalara bayılıyordu. Malikânedeki gizemli canavarın sırrını çözmek, Bayan Küllükadeh’in kayıp kocası Kaptan Kabakaş’ın başına gelenleri öğrenmek Ayfin’e düşmüştü. Ege Karadayı’nın resimlediği serinin yeni kitabı Kederli Kuşlar Ormanı’nda ise Usey, cadı çırağı olarak seçildiği için çok heyecanlıydı. Ancak bir ay ölüp bir ay dirilen kardeşinin lanetini kaldıramadığı için çok üzülen Bay Kuzgunnefesi’nin gözü cadı çırağını görmüyordu. Usey’in Kederli Kuşlar Ormanı’nı tek başına keşfetmesi, ormanda dolaşan Avareayaklardan uzak durması, göl canavarına ve kovuğundan giren herkesi yiyen koca çınar Kederyutan’a dikkat etmesi gerekiyordu. Ustası olmadan tılsımları nasıl öğrenecek ve bütün bunların üstesinden nasıl gelecekti ki! Usey ne yapıp edip bu laneti ortadan kaldırmanın bir yolunu bulmalıydı. Göktuğ Canbaba 1981 yılında Ankara’da doğan Göktuğ Canbaba, Anadolu Üniversitesi Basın Yayın Bölümü’nden 2006 yılında mezun oldu. Bitirme tezini fotoğraf alanında yapan Canbaba, hayalini kurduğu seyahatlere çıkıp dünyanın birçok yerini gezdi, fotoğraf projeleri hazırladı. Yetişkinler için dört roman ve iki öykü kitabı yazan Canbaba, Doğan Çocuk Yayınları’ndan yayımlanan Fener Balığının Kayıp Işığı, Valizdeki Kedi, Arayış Ormanı 1, Arayış Ormanı 2 (Solgun Ruhlar Kitabı), Arayış Ormanı 3 (Cadıların Gecesi), Uzayda Sahibini Arayan Köpek, Perili Ev, Oli’nin Sırrı, Çantamdaki Öyküler, Ay’daki Gizemli Kereviz Yemeği, Gökyüzü Boyacısı, Meraklı Gezginin Notları, Hayaller Tarlası’na Davet, kısa öykülerden oluşan değerler eğitimi ve meslekler serisinin de aralarında bulunduğu yirminin üzerinde kitap yazdı. Aynı zamanda çizgi film senaristliği de yapan Canbaba, dünyayı daha yakından tanımak için seyahatlere çıkmaya, bol bol fotoğraf çekip keşfetmeye devam ediyor. Ege Karadayı 1990 yılı, Marmaris doğumlu. Güzel sanatlar fakültesi grafik tasarım mezunu. Kendini bildi bileli çiziyor. Pek çok alanda çizimler yaptı. Son yıllarda çocuk kitapları resimliyor. Profesyonel olarak müzikle amatör olarak seramikle ilgileniyor. KEDERLİ KUŞLAR ORMANI Göktuğ Canbaba XLibris Kitap, 2024 Resimleyen: Ege Karadayı 9+ yaş 180 s.
- Ormanın Bilgeliğinin Keşfi
Ağaçların gizli dilini ilk keşfeden ekolojist Suzanne Simard’dan etkileyici bir bilimsel dedektif hikâyesi. Ömrünü ağaçlarla ilgili gerçekleri ortaya çıkarmaya adamış olan ünlü biliminsanı Simard, Anne Ağaç: Ormanın Bilgeliğinin Keşfi kitabında öğrendiği bu şaşırtıcı sırları paylaşıyor. Anne Ağaç: Ormanın Bilgeliğinin Keşfi , varlığımız için güvendiğimiz orman yaşamının karmaşık döngüsünün, dayanıklılık ve akrabalık konusunda nasıl derin dersler sunduğunu ve geç olmadan korunması gerektiğini ortaya koyuyor. Ağaçlar sadece kereste ya da kâğıt hamuru kaynağı değil; birbirine bağlı bir yaşam döngüsüne sahip, sosyal anlamda bağlı, iş birlikçi canlılar. Dünyaca ünlü biliminsanı Suzanne Simard, Anne Ağaç: Ormanın Bilgeliğinin Keşfi kitabında, bilimsel olarak ağaçların nasıl evrimleştiğini, davranışlarını, birbirlerini nasıl tanıyıp iş birliği yaptıklarını araştırırken kendi yolculuğuna da yelken açıyor. Hayatından aktardığı kesitlerle insanın bilimsel araştırmasının ne kadar derin ve kişisel olabileceğini gösteren Simard, okurları ormanın şifalı doğasına davet ediyor: “Ömrüm boyunca yaptığım orman dedektifliğinin ardından ağaçlara dair algım tamamen değişti. Yaşadığım her yeni aydınlanmayla beraber ormanla daha derinden bütünleştim. Bilimsel kanıtlara gözleri kapatmak olanaksız: Orman bilge, duyarlı, şifalı bir doğaya sahip. Bu kitap ağaçları nasıl kurtarabileceğimizi anlatmıyor. Bu kitap ağaçların bizi nasıl kurtarabileceğini anlatıyor.” Ağaçların gizli dünyasına bir yolculuk Ağaçların gizli dilini ilk keşfeden ekolojist Simard, ailesinin nesillerdir yaşadığı Britanya Kolumbiyası ormanlarında büyürken, bir biliminsanı olmak için yola çıkmadı. Simard, ağaçların yeraltında devasa bir mantar ağı aracılığıyla nasıl iletişim kurduğunu ilk keşfettiğinde orman hizmetinde çalışıyordu; bunların merkezinde de akrabalarını besleyen ve ormanı ayakta tutan gizemli, güçlü varlıklar olan Anne Ağaçlar yer alıyordu. Her ne kadar çığır açıcı bulguları başlangıçta reddedilmiş ve hatta alaya alınmış olsa da, artık bu verilerin doğruluğu herkes tarafından kabul görüyor. Simard’ın bilimin, günlük yaşamdan ayrı bir alan olmadığını gösteren kararlı yolculuğu sonucunda yazdığı Anne Ağaç: Ormanın Bilgeliğinin Keşfi , varlığımız için güvendiğimiz orman yaşamının karmaşık döngüsünün, dayanıklılık ve akrabalık konusunda nasıl derin dersler sunduğunu ve çok geç olmadan korunması gerektiğini de ortaya koyuyor. “ Anne Ağaç: Ormanın Bilgeliğinin Keşfi dünyanın bizi birbirimize bağlayan bir hikâyeler ağı olduğunu hatırlatıyor. Ağaçların, mantarların, toprağın, ayıların ve bu konuşmaları dinleyen bir insanın hikâyelerini aktarıyor. Kişisel anlatıların, bilimsel içgörülerin ve ormanın yaşamına dair şaşırtıcı keşiflerin etkileşimi ilgi çekici bir hikâye ortaya çıkarıyor.” Robin Wall Kimmerer ANNE AĞAÇ: ORMANIN BİLGELİĞİNİN KEŞFİ Suzanne Simard Tellekt Kitap, 2024 Çeviri: Barış Gönülşen 424 s.
- İnsan eliyle köpek olmak
Naz Taylan yazdı: " Köpeğin Dünyası , Jessica Pierce ve Marc Bekof tarafından yazılmış ortak bir çalışmanın ürünü. Bu iki köpeksever ve onları hayatlarının birer parçası kılan insanın temel derdinin ne olduğu aslında kitabın alt başlığında kendini açık ediyor: Köpeklerin insansız bir dünyada yaşadığını hayal etmek ." Kitabı dokuz bölüm halinde okura sunan ikili kitabın alt başlığını birinci bölüm olarak sunuyorlar. Bu bölümden başlayarak temel soruları olan “köpekler insanlar olmadan hayatta kalabilir mi?” ile yola çıkıyorlar. Hatta bu sorunun nasıl ortaya çıktığını okura en başta ileterek: “Her ikimiz de yıllarca hayatta kalma becerileri oldukça tartışmalı görünen köpeklerle yaşadığımız için, bu soru üzerinde defalarca düşündük ve köpeklerimizin bize ne kadar ihtiyaç duydukları konusunda ciddi bir şekilde tartıştık. Ancak bilim gazetecisi Alan Weisman’ın fütüristik eko-fantezi kitabı The World without Us (Bizsiz Dünya) ile karşılaşana kadar ikimiz de “Köpekler insanlar olmadan hayatta kalabilir mi?” sorusunu ciddi bir şekilde düşünmemiştik. Weisman okurlarına sorar: “Birdenbire yok olduğumuz bir dünyayı hayal edin. Yarın?”1 İnsanların soyu tükendi, ancak her şey ve diğer herkes kaldı. Evinize ne olacak? İşten markete, spor salonuna, köşedeki lokantaya koşturup durduğunuz şehre? Şehrinizi çevreleyen ekosistemlere? İnsan istilasının yoğun baskısından kurtulduktan sonra tüm gezegene? Ve ikimiz de ‘Peki ya köpekler?’ diye düşündük.” Elimizdeki bu kitap da, bu düşünce ve sonrasında ürettikleri soruların -onları hem bilimsel çalışmaların ve verilerin izini sürerek hem de kendi gözlem ve deneyimleri ile harmanlayıp- bütün olasılıklarıyla “insansız dünyanın sonrası”na dair bu insan eliyle evcilleştirilen bu canlıların akibetinin ne olacağına dair düşüncelerini temellendirme arzularının bir neticesi sonuçta. Kamusal alan içerisinde, sokakta/mahallede aramızda yaşayan köpekleri yaşam alanlarından toplatılarak, izole bir halde toplama /ölüm kampı olan barınaklara hapsetmenin ve hayatta kalmalarını sağlayacak gerçekçi çözümlerin uzağında bir toplu kıyıma varacak olan uygulamaları öngören yasanın meclisten geçtiği şu günlerde bu kitap insanın tedavülden kalktığı bir gezegende farklı popülasyonlarla sayıları bir milyarı bulan köpeklerin nasıl neler yaşayabileceğine dair varsayımlar barındırıyor. Yani özetle bizim kendimize yoldaş yapıp evcilleştirdiğimiz köpekleri kendi varoluşlarının getirdiği hayatta kalma edimlerini yok edip sonra da toplum için bir “tehlike”oldukları gerekçesiyle, binlerce yılların bir arada yaşama pratiklerini yok sayarak ölüm fermanlarını çıkaran insanların karşısında köpekleri toplamamaları için nöbete duranların içlerinden geçen bir cümle olma olasılığı çok yüksek: İnsan bitsin bu dünyada! İşte yazarlarımız tam da bu noktadan girişiyorlar bu çalışmaya.” Weisman’ın “insansız dünya” düşünce deneyimine köpek bakış açısıyla baktık ve köpeklerin doğanın bir parçası haline geldiği, köpek faaliyetleriyle dolu bir dünyayı hayal ettik.” Bunun için de bir deneye giriştiklerini beyan ediyorlar: “Bu kitap, insansız bir gelecekte köpeklerin hayatta kalma ve evrimi konusunda bir düşünsel deneydir. (…)Spesifik olarak bizim deneyimiz: “İnsanlar ortadan kaybolsaydı köpeklere ne olurdu?” Yaklaşık 20.000 yıllık evcilleştirme sürecinden sonra sürecin aniden durduğunu ve köpeklerin tekrardan yabanileşmeye başladıklarını hayal edin.” Bu kitapla denk geldiğimiz şu günlerde özelde köpekler genelde sokak hayvanları üzerinden gündem o kadar hararetli ki. “aşıla, kısırlaştır, yerinde yaşat” ilkesinin arkasında biriken vicdan sahibi milyonlarca insanın karşısında ben yaptım olducu bir anlayışla hayattan söküp alınan milyonlarca köpekten bahsediyoruz. Köpeğin Dünyası’nın ilerleyen bölümlerinde bir gerçekliğin altını çiziyorlar:”Köpeklere ilişkin bilimsel anlayış son elli yılda büyük bir hızla gelişmiştir. Yine de köpek davranışları hakkında bilinenlerin çoğu, laboratuvarlarda tutulan köpekler üzerinde yapılan kontrollü çalışmalardan edinilmiştir. Serbest dolaşan köpekler üzerinde araştırma yapmak zordur; köpekler genellikle geniş bir yaşam alanına sahiptir, gelip giderler, yüksek ölüm oranlarına (genellikle insan kaynaklı) maruz kalırlar ve genellikle ne yaptıklarını görmenin zor olduğu alacakaranlıkta, şafakta ve karanlıkta hareket halindedirler. Serbest dolaşan köpekler genellikle ne vahşi hayvan (biyolojik olarak ilgi çekici) ne de yol arkadaşı (onları sevdiğimiz için ilgi çekici) olan ancak vahşi ve evcil arasında bir dünyada var olan sınırda yaşayan yaratıklar, “vahşi” kuduz istilasına maruz kalmış zararlılar olarak görüldüğünden” …. son yarım yüzyılında insan nüfusunun büyük bir artışla sekiz milyarı aştığı bu gezegende özellikle şehirlerde, metropollerde en önce gözden çıkarılan evcilin köpek olması? Bu sorunun cevabını yine yazarların ağzından aktaralım: “Düşünsel deneyin gerçek değeri ve bizi bu kitabı yazmaya motive eden şey köpeklerin şu anda kim oldukları hakkında daha net düşünmemize yardımcı olabilmesi ve bunun da insan-köpek ilişkilerinin ahlaki hatlarını netleştirebilmesidir.” Bugün meselemiz tam da bu. Görünen o ki Pierce ve Bekof’un hayal ettiği gibi yakın bir gelecekte toptan yok olmayacağız insan türü olarak dünyadan. Türün yaşlılarının ve zayıflarının küresel felaketlerle yaşam şansının günden güne azaldığı bir çağda güçlülerin, imtiyazlı olanların bu gezegeni terk etmek gibi bir düşünceleri elbette yok. Hatta insanı insana kırdıran vahşi kapitalimin ve onun öznelerinin; insana en yakın canlı olara köpekleri bir celsede insanın uzağına, ücraya kendi familyası arasında ilk atalarının vahşi prototiplerine dönüşmüş halde birbirini yok edeceği alanlara sürmesi, köpeklerin ve onların varlıklarını önemseyenlerin büyük çaresizliği değil mi? ‘Biyoloji alanında taksonomi, organizmaların ortak özelliklerine göre gruplandırılması anlamına gelir.Köpekler, kurtlar, çakallar ve çakallarla birlikte Canis ailesinin üyeleridir. Köpeklerin taksonomisine göre; memeler sınıfından, etoburlar grubundan olup familyaları köpekgillerdir; cinsleri köpek türleri kurttur. Köpeklerin kurtlardan nasıl ve ne zaman evrimleştiğine dai bilimsel sorular çoğaltılmaya devam ededursun; yazarların verdiği bilgi şöyle: “Araştırmacılar köpeklerin ne zaman evcilleştirildiğini kesin olarak belirleyememektedir, ancak DNA dizilimi ve arkeolojik veriler evcilleştirmenin 40.000 ila 15.000 yıl önce gerçekleştiğini göstermektedir.6 Köpekler açık ara farkla (yaklaşık 5.000 yıl) evcilleştirilen ilk hayvanlardır ve diğer hayvanların tarımın gelişmesinden sonra evcilleştirildikleri düşünüldüğünde, muhtemelen avcı toplayıcılar tarafından evcilleştirilen tek hayvandır.” Kitabın bölüm adlarını özellikle dikkatinize sunmak istiyorum: Köpeklerin Durumu, Geleceğin Şekillendirilmesi, Beslenme ve Cinsellik, Aile Dost ve Düşman, İnsan Sonrası Köpeklerin İç Dünyası, Kıyamete Hazırlık, Köpekler Biz Olmadan Daha Mı Başarılı Olurdu?, Köpeklerin Geleceği ve Geleceğin Köpekleri. Her bir bölüm köpek denilen canlının ne olduğunu daha iyi idrak edebilmemiz için katmanlı bir sunu. Köpeğin Dünyası, baştan sona farklı bir senaryo üzerinden “insansız dünya sonrası”nda köpeklerin “kim” olacağına dair bir deneysel düşünce kitabı, evet. Ancak kitabı bu deneyi merak ederek okumanızdan ziyade; bugün onlar hakkında daha fazla bilgiye sahip olmanın, insan eliyle yapılmış yapay bir nesne olarak düşünülen bu varlıkların yine insan türü tarafından evcilleştirerek hayatımıza ortak kılındığı andan itibaren insanın nasıl bir ikiyüzlülükle ve pragmatizmle onları kendi oluşlarından ayırarak neye dönüştürdüğünün farkındalığı için okusak. Kırsalda sürülerin başına koyduğumuz, fabrikalarda bekçi yaptığımız, doğal afetlerde birer kurtarıcı olarak kullandığımız, dezavantajlı grupların sosyalizasyonu için, nörolojik hastalıklarda birer terapi aracı olarak desteğini aldığımız bu canlıların bizim için asıl manâsı bizim insan oluşumuzu tescillemeleri. Onların varlığına dair sevgi ve şefkat duyanlarla onların gölgesine bile tahammülü olmayanlar arasında bölünmüş bir ülke, bir dünya. Keşke bu kitabın tahayyül ettiği gibi insansız bir dünyada köpeklerin ne olacağını kurgulamasak da kötü insanların olmadığı bir dünyada bu can yoldaşlarımızla nasıl bir arada mutlu olacağımızın düşünü doya doya kursak. Daha fazlasını da yapabilir miyiz peki? Yapabiliriz elbette. Bugün değilse ne zaman? KÖPEĞİN DÜNYASI Jessica Pierce ve Marc Bekof Totem Yayınları, 2024 Çeviri: Nilgün Ersoy 232 s.
- Dünyaya ait olamama halleri
Şair ve öykücü Betül Tarıman’ın, beş yıl aradan sonra yayımladığı 11. şiir kitabı Bir Rüyâ İçin Gerekli Şeyler , okuruyla buluştu! Tarıman, “dünyaya ait olamama” hallerinin bir izlek olarak süregeldiği rüyâlar toplamını bir araya getirdiği yeni şiir kitabında, çoğunluğun ve hükümlerinin karşısında diğeri olarak yaşama uğraşının, dışardanlığın gerilimiyle şiire varmış rüyâları kâğıda döküyor. Kaleme aldığı çocuk ve öykü kitaplarının yanı sıra bugüne kadar on şiir kitabını okurlarla paylaşan Betül Tarıman ’ın yeni şiir kitabı Bir Rüyâ İçin Gerekli Şeyler , Ayrıntı Yayınları tarafından yayımlandı. Bir Rüyâ İçin Gerekli Şeyler, Betül Tarıman ’ın “dünyaya ait olamama” hallerinin bir izlek olarak süregeldiği rüyâlar toplamını bir araya getiriyor. Çoğunluğun ve hükümlerinin karşısında diğeri olarak yaşama uğraşının, dışardanlığın gerilimiyle şiire varmış rüyâlar... Kimi kez öfkenin yüksek sesiyle, kimi kez hüzünkâr tınılar taşıyan imgelerin fısıltısıyla bizi “kadın oluş”a dair o müthiş rüyanın benzersiz deneyimlerine davet eden şiirler… Rüyâsızlık da çelişkiler, zorbalıklar, eşitsizlik ve adaletsizliklerle dolu bu dünyada baskın gelebilen insanlık yazgılarından biri ama Tarıman ’ın “gerekli şeyler”i yine de hep rüyâlara tutunmaktan, rüyâların geniş ve imkânlı-imkânsız gerçekliklerinden yana... Ne de olsa rüyâ, bizim olağan yaşam algılarından koparak hayra yormak istediğimiz bir başka hâl: Şiir. Kim bilir, unutsak da korumaya devam etsek de, belki de o eski sevgilimiz... BETÜL TARIMAN 1962’de Edirne Keşan’da doğdu. İlk ve ortaöğrenimini Anadolu’nun çeşitli kentlerinde tamamladı. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü’nü bitirdi. İlk şiiri Ağustos 1992 tarihli Kıyı dergisinde çıktı. Şiirlerini ve yazılarını Varlık, Gösteri, E Edebiyat, Son Kişot, Yasak meyve, Adam Sanat, başta olmak üzere çeşitli dergilerde yayımlandı. Kurduğu atölyesinde şiir çalışmalarını sürdürdü. Kastamonu’da şair ve yazar Rıfat Ilgaz anısına 2001 yılından bu yana verilmekte olan Şiir Ödülü’nün kurucusu oldu. Dünya Yerel Yönetim ve Demokrasi Akademisi (WALD) tarafından Mahalleleri ve Muhtarlıkları Güçlendirme Projesi kapsamında kurulan Kastamonu Mahalle Evi’nde sanat danışmanlığı yaptı. Toplu Fotoğraflar adlı bir dergi çıkardı. Safranbolu 6. Uluslararası Altın Safran Belgesel Film Festivali’nde Tarihin Gölgesinde Bir Kent Masalı adlı belgesel film projesi ile ödül aldı. Kastra Komnenüs ’te Bir İkindi Vakti adlı başka bir belgesel film projesi daha vardır. “Kastamonu’da Kadınlar Edebiyatla Buluşuyor” adı altında mahalleli kadınlarla atölye (öykü, şiir) çalışmaları yaptı. Dört sanatçı kadın arkadaşı ile birlikte “ Ben Kadın ” adlı bir sergi açtı. Oğuz Atay Öykü Ödülü’nün gerçekleştirilmesine katkı sundu. Cumhuriyet Kitap ekinde kitap tanıtımları yaptı. Yol İnsanları kitabı ile 2005 Necatigil Şiir Ödülü’nü kazandı. Şiir Kitapları: Ay Soloları (1995) , Üzgündü Kırlar ( 1996), Kardan Harfler (2000), Güle Gece Yorumları (2002), Yol İnsanları (2004), Kar Merdiveni (2007) , Ağır Tören (2009) , Hadde – Toplu Şiirler ve Melvin’e Giden Yol (2012) , Rüzgârın Azabı (2015), Maksatlı Makastar ( 2019) Çocuk Kitapları: Elma Dersem Çık ( 2008 ), Rüyaya Kaçan Kuşlar (2010), Gezgin Kaplumbağanın Düşleri (2011), Elim Sende ( 2011), Ufacık Tefecik Kurbağacık (2012), Kayıp Karınca Yuli ( 2014) , Gökyüzü Prensi Poile Küçük Kız ( 2014), Kızlar İçin Prelüd (2014), Elma Ağacı Kasabası Sakinleri (2018) Piti ile Repti (2021), Akio ile Fledo (2021), Korkuluğa Masal Anlatan Rüzgâr ( 2021), Kuyruğunda Bulut Gezdiren Kedi( 2021), Kaleiçi’ndeki Sır (2022) Öykü: Rıza Bıyık ( 2018) Sinekler Şehri ( 2021) Anlatı: Zer ( 2015) Kent Monografisi: Şiirli Takvimden Papaz Mektebine Kastamonu, (2011) BİR RÜY İÇİN GEREKLİ ŞEYLER Betül Tarıman Ayrıntı Yayınları, 2024 Tür: Şiir
- Hiçbir şeye şaşırmıyor oluşumuza "şaşırtan" bir roman...
Tayfun Pirselimoğlu bu sefer tuhaf mı tuhaf bir İstanbul gecesinde, devlet adına yüz değiştirme ameliyatları yapan Tarık Kara’nın, içinde derin devletin karanlık suretlerinin dolaştığı hikâyesini anlatıyor. Bu hikâyeye eşlik eden bir maymun ve bir kaplan da var üstelik! Cerrah , birini çözmeye çalışırken bir diğerinin karşımıza çıktığı düğümlerden oluşan, hiçbir şeye şaşırmıyor oluşumuza "şaşırtan" bir roman... Tayfun Pirselimoğlu Trabzon’da doğdu. Orta Doğu Teknik Üniversitesi’ni bitirdikten sonra Viyana’ya gitti, Hochschüle für Angewandte Kunst’ta resim ve gravür eğitimi aldı. Dünyanın çeşitli şehirlerinde sergiler açtı, ortak sergilere katıldı. Sinemaya senaryo yazarak başlayan Pirselimoğlu “Hiçbiryerde” (2002), “Rıza” (2007), “Pus” (2009), “Saç” (2010), “Ben O Değilim” (2013), “Yol Kenarı” (2017), “Kerr” (2021) ve “İdea”(2024) filmlerini yönetti. Pirselimoğlu, Çöl Masalları (1996), Kayıp Şahıslar Albümü (2002), Malihulya (2003), Şehrin Kuleleri (2005), Kerr (2014), Berber (2016), Kadastrocu (2021) ve Cerrah (2024) romanlarının yanı sıra Otel Odaları (2009), Harry Lime’ın En Yeni Hayatları ya da Üçüncü Adam’a Övgü (2012), Çölün Öbür Tarafı (2018) hikâye kitaplarının ve Mithra ve Bıldırcınlar (2011) adlı anı kitabının yazarıdır. CERRAH Tayfun Pirselimoğlu İletişim Yayınları, 2024 Tür: Roman 143 s.
- Uzaklarda: Bir lipogram olarak şimdiki zaman
Emre Ağanoğlu yazdı: "Diaz’ın romanı bu süssüz fikrin üzerinde yükseliyor işte, ne var ki yazarın Paris Review’a verdiği kısa ama etkileyici söyleşide de altını çizdiği gibi, Håkan’ın yolculuğu daha en başında klasik western’i tersine çeviriyor: Karakterler Doğu’dan Batı’ya doğru ilerler o türde: Altın oradadır çünkü. Håkan’ın hedefiyse, Doğu kıyısındaki New York." Emre Ağanoğlu Hernan Diaz 2017’de ilk romanını, Uzaklarda ’yı yayımladığında, ‘western’ türünün iki başyapıtının yayımlanmasının üzerinden otuz iki geçmişti. Cormac McCarthy’nin Blood Meridian ’ı ile Larry McMurtry’nin Lonesome Dove ’unun aynı yıl yayımlanması, 1985’i edebiyatın bu bir hayli Amerikalı türünün mucizevi yılı hâline getiriyor elbette; nitekim 90’lar ve 2000’ler bu iki zirvenin eteklerindeki sessizlikle geçti. Türün kıpırdanması için okurların 2010’ları, Uzaklarda ’yı beklemesi gerekiyormuş. Böyle söylüyorum, zira benim açımdan son yılların en kayda değer yazınsal sürprizlerinden biri oldu Hernan Diaz. Kim inanır, zihnim daha romanı açan o vaftiz edilme, doğum kanalından çıkma sahnesinde sessizleşiverdi; kendimi, hikâyesini “ateşe hitaben, sözcükler dudaklarından dökülür dökülmez yanıp kül olsun diye” (s. 14) anlatmaya başlayan ihtiyar Håkan’a bıraktım. Fırsatlar ülkesine yapılmış bir göçmen hikâyesi olarak başlıyor Diaz’ın romanı. 1850’lerin başındayız. İsveçli Håkan, ağabeyi Linus’la birlikte, altın çılgınlığının peşi sıra, Amerika’ya gitmek üzere yuvadan ayrılıyor. Yeni Dünya’ya ayak basamadan yolları ayrılacak ama; İngilizce bilmeyen Håkan uzun bir yolculuğun ardından California’ya varabildiğinde, aklında sadece evden ayrılmadan önceki planladıklarını gerçekleştirmek, New York’a ulaşmak var: Orada Linus’u bulacağından adı gibi emindir. Diaz’ın romanı bu süssüz fikrin üzerinde yükseliyor işte, ne var ki yazarın Paris Review’a verdiği kısa ama etkileyici söyleşide de altını çizdiği gibi, Håkan’ın yolculuğu daha en başında klasik western’i tersine çeviriyor: Karakterler Doğu’dan Batı’ya doğru ilerler o türde: Altın oradadır çünkü. Håkan’ın hedefiyse, Doğu kıyısındaki New York. Bu tersine perhiz roman boyunca bozulmayacak. Western anlatılarının güzergâhındaki ara istasyonların her birini kuş uçmaz kervan geçmez uzamlar hâline getirecek Diaz, rastlamayı olağan karşılayacağımız sahnelerin, durumların hiçbirini alıştığımız şekilde nihayete erdirmeyecek. Kendisi de göçmen olan yazar, kişisel bir tasarının peşinde burada: Bir karakterin aidiyetsizliğinin fotoğrafını dilin sessizliğiyle çekebilmek için, gezi kitaplarından transandantalist yazına, tarihi romanlardan yetişkinliğe adım atma anlatılarına dek, pek çok farklı ışık kaynağından yararlanmak. Håkan iri gövdesine sevdalanıp onu seks kölesi olarak alıkoyan hancı bir kadın ile köktendinciler, suçlular ile kanunları her şeyin üstünde tutan yasa koyucular arasında, rastlantıları besleyen o devasa boşluğu katededursun, gerçekte olduğu kişiyle de buluşacak. O kartopunu dürten, doğa bilimci Lorimer: Håkan ondan avcılığı, sığınak inşa etmeyi, gövdenin sırlarını, ilaçların akıl almaz dünyasını öğrenir. Lorimer’a göre kişinin doğayı tanıması, nasıl var olacağını öğrenmesi demek. Bu yetkinliğe ulaşmanın yolu da, yolumuzun kesiştiği canlıların, nesnelerin bize dur durak bilmeden anlattıklarına kulak vermekten geçiyor. Kişi ancak duyma eşiğinin kıyısındaki o kelimelerin anlamını öğrendiğinde var olmanın esrimesini tadabilir. Ustasına kulak verecek Håkan. Hem de aralarındaki dil engeline rağmen. Roman üzerinde çalışırken, kendine engel üstüne engel koyduğunun altını çizmiş Diaz. Bunların en büyüğü, adımladığı toprakların dilini bilmeyen bir karakterin başkalarıyla iletişiminin nasıl aktarılacağı elbette –ortaya çıkacak yapıtın ne olacağıyla doğrudan ilintili bir mesele bu. Kitap boyunca s ınırlı ve s ınırsız arasında salınan üçüncü şahıs anlatıcısının aktarabileceklerini, Håkan’ın anlayabildiğiyle sınırlamayı seçmiş Diaz. İsveçlinin hikâyesini, onun anlamadığı cümleleri sökemeden okuyacağız. Lipogramdan kastım bu azaltma, sınırlama temrinleri. Håkan’ın kardeşine kavuşma tasarısı adım adım hayal âleminin arkasına çekildikçe, metin bir harfin değil, koca bir geleceğin eksiltildiği, mutlak bir şimdiki zamanı yineler hâle geliyor. Kitabın sonuna doğru, cümlelerin neredeyse kelimesi kelimesine kendini tekrarlamaya başlamasına şaşmamalı. Kuşkusuz geçmişi geride bırakıyor Håkan. Ama gelecekle buluşabiliyor mu, emin değilim. İri gövdesi, yalnızlığı, her şeye rağmen hayatta kalabilmesi, hatta zayıf İngilizcesi derken, Håkan’a dair ne varsa, hepsinin onu başkalarının dilinde efsanevi bir insana dönüştürmesiyse, uçucu Söz’ün kalıcı Yazı’ya yaptığı eşek şakalarından. Ne var ki zalim eğlencenin bedelini oyuncak öder her zaman, canını korumaya çalışırken işlediği bir cinayetin ateşlediği söylentiler İsveçliyi akıl almaz bir yalnızlığa sürükleyecek. Kendi bedeninde tecrit koşullarında yaşamaya başlayacak Håkan. Nitekim yıllar sonra ilk kez bir insan gördüğünde, karşısındakini ancak cansız nesnelere benzeterek betimleyebilmesi bundan. Derken kendisinin de gördüğü o capcanlı otomattan farklı olmadığını kavrıyor. Yalnızlığın, en amansız bağımlılıklardan biri olduğunu söyleyenlerde bir haklılık payı var belli ki; kişi sustukça, belli ki duyulacak ne çok huzur olduğunun farkına varıyor. Håkan’ı yolculuğunun başlangıç noktasıyla buluşturan bu işte: Ancak kıpırtısız araziye şafak güneşi ya da sessizlik gibi çökecek denli kendine dönebildiğinde hikâyesini anlatmaya başlayabiliyor. Bütün bunlara bakıp Uzaklarda ’yı Büyülü Gerçekçilik’e bitiştirmek mümkün kuşkusuz. Bu sınıflandırmada aslan payı, Diaz’ın romanını tastamam ‘hayal ürünü’ olarak bırakmayı şiar edinmesinden kaynaklanıyor. Titiz bir araştırmanın ürünü bir romandan ziyade, okura inandırıcı gelecek bir yapıt ortayı koymayı yeğlediğinin altını çizmiş Diaz. 19. yüzyılın ortasında geçen, ansiklopedik bir roman yazmayı hiç düşünmemiş. Hepsi bir yana, Diaz’ın bu ilk romanının, biçem açısından, Thomas Mann’ın Büyülü Dağ ’ından beri bildungsroman ’a gösterilmiş en gözü pek tepkilerden biri olduğunu söylemeliyim. Böyle bir tasarının ustalık dönemini beklemesi gerektiğini düşünenler çıkabilir kuşkusuz. Onlara, yetkinliğin bazı arayışları nefessiz bırakabileceğini hatırlatmak isterim. UZAKLARDA Hernan Diaz İthaki Yayınları, 2024 Çeviri: Kerem Sanatel 272 s.
- "Bu örtülü oyunu bir sır olmaktan çıkaracağım"
Şebnem Soral Tamer'in kaleme aldığı Gece Denizi , İstanbul’da başlayıp Güneydoğu’ya uzanan bu efsunlu “defter”, yaşadığımız topraklara ait masalların, mitlerin, keşiflerin ve karanlık kahkahaların, var oluşumuzdan bu yana bitimsiz bir esrimeyle dinlediğimiz öykülerin edebiyata dönüşünü kutlayan bir metin. Elli üç yaşındaki Servi’ye göre, şu “yaşamak meselesi” haddinden fazla abartılmaktadır. Ağrıyan ve tutukluk eden dizlerle kendini göstermeye başlayan yaşlılık belli ki gözünü korkutmuş, malum vakti beklemektense bir hâl çare düşünmek daha mantıklı görünür olmuştur. Yaşadığı şehirden çok uzakta bir yere gidip göçme ânında gerçekleştiği rivayet edilen anılar gösterimini garantiye almak istercesine bir defter tutmaya başlar. Ancak asıl konu ondaki bu köklü güvensizlik duygusu değil, kendini bildi bileli yüzleşmekten kaçındığı bir gerçekliğin gözlerinin içine bakma ihtiyacıdır: “Keşfettiğim bir şey var, bence epey önemli bir mevzu, giderayak onu masaya yatırayım diyorum: Şu bizim güya ‘biricik’ hayatlarımız var ya, gökler sıkıntıdan patlayıp içinden bizi çıkardığından beri çalınan tek bir plaktan mütevellitmiş, onu anladım (toprak, çamur ya da ateşten ziyade, sıkıntı bize daha uygun bir hammaddedir, bunu herkes bilir). Aklıma çengel gibi takılıp kalan anıları yan yana dizdim, sonra da kutsal metinlere, efsanelere, masallara, ağıtlara, halk söylencelerine baktım, okuyup araştırdıkça küçük ya da büyük parçalar hâlindeki temsillerinde oynadığımı fark ettim... Huyum kurusun, inadım tuttu mu ne yel ne de sel alabilir beni bir davadan. Yine öyle olacak, sırf bu zorbalığa kafa tutmak için gideceğim. Ama önce bu örtülü oyunu bir sır olmaktan çıkaracağım.” İstanbul’da başlayıp Güneydoğu’ya uzanan bu efsunlu “defter”, yaşadığımız topraklara ait masalların, mitlerin, keşiflerin ve karanlık kahkahaların, var oluşumuzdan bu yana bitimsiz bir esrimeyle dinlediğimiz öykülerin edebiyata dönüşünü kutlayan bir metin. “Dinlediğim ve ruhum bile duymadan bir parçası olduğum onca anlatının karşılığı gibi göreceğim bu defteri. Masallara karışmış masalımı anlatacağım. Kimse çocuğunun yatağına ilişip okumak istemeyecek belki ama bundan bana ne, bir kere de benden sonrası tufan olsun.” GECE DENİZİ Şebnem Soral Tamer Kafka Yayınları, 2022 Tür: Roman 160 s.
- Ruhun okyanusu yüreğin sürgününde
Hasan Sezer yazdı: Joyce İzinde, James’i Ararken IV "Sürgünler eseri de Joyce’un düşün dünyasını anlamak, onun yaşantısını ve edebi yolculuğunu çözümlemek için kilit bir noktadır." Figüranları Çizerken 1909 yılında İrlanda’ya, Dublin’e, sürgün yurduna kısa süreliğine dönen Joyce, burada, karısından uzakta geçirdiği kısa zaman diliminde Sürgünler metnine uzanacak bir olay yaşadı. Eski dostu, bir pencereden düşmanı Cosgrave evvel zamanda sevgili eşi Nora’yla nehir kıyısında gece yürüyüşlerine çıktığını, ki bu zaman diliminde Nora Joyce ile beraberdi, itiraf edercesine anlattı. Joyce bu sözlerin ardından ihanet hissiyatının kavruk dalgalanmasında bozguna uğradı. Başka ne yaptınız beraber? Sonraki gece de benimle buluştun! Bir saat önce onun ağzından duydum bunu. Gözlerim yaşlarla dolu, küçük düşmenin ve acının gözyaşlarıyla. Ansızın büründüğü hırsla kalemini zehre bulayıp kâğıda işleyen Joyce gece boyu Nora’ya mektuplar yazdı. Ne yapsa etse yerinde duramadı. İnandığı ve içinde beslediği aşkın karanlık yüzünü öğrenmenin, öğrendiğini sanmanın tesirinde, yurdu Dublin’e karşı duyduğu kesintisiz karanlığın da yardımıyla beraber yıkılan Joyce, ertesi gün dostu Bryne’nin yanına gitti. Ah Nora, mutluluğum için bir umut kaldı mı? Yoksa yaşamım sona mı erecek? “Yıkılmış bir insan” olarak yaşananları anlatan Joyce beklemediği bir yanıtla karşılaştı. Bryne kendinden emin bir şekilde Cosgrave’un iddiasının doğruluğuna karşı çıktı ve bunun basitçe Joyce’un hayatını mahvetme çabası olduğunu söyledi. Dostuyla kısa bir görüşmenin ardından rahatlayan Joyce, ani bir epifani benzeri aydınlanmanın keşfinde buldu kendini. Ben beş para etmez bir adamım! Ama bundan sonra senin aşkına değecek biri olacağım. Sana bugün üç büyük torba kakao yolladım. Eline geçince bana bildir…Bugün Dublinliler’in basılması için bir sözleşme imzaladım. Joyce pişmanlığa bürünürken Nora neye uğradığını şaşırmıştı. Ancak Joyce, Nora’dan gelen mektuplar sonrasında iyice rahatlamış ve ihanetin yükünü omuzlarından atmıştı. 6 Ağustos’ta başlayan kriz 19 Ağustos’ta sonlanırken Joyce intikamın soğuk ellerini okşamıştı ve pek tabii her zaman olduğu gibi cevabını edebiyat sahnesiyle tarihe kazıyacaktı. Nora sevgilim, kibirsizce senden af diliyorum. Beni yine kollarına al. 1914 yılına gelindiğinde Joyce iki kitabı yayımlanmış, bir diğeri önce dergi sayfalarında boy göstermiş ardından sarı sayfaları gizleyen ciltlerin ışıltısında yabancı gözlerin damağına değinmek üzere hazırlanmıştı. Bu sıralarda Trieste’de yaşayan Joyce, 1909 yazının buhranını işlemeyi planlıyordu. Söz konusu planın ekseninde Joyce külliyatının temel dinamikleri, sürgünlük, aşk, kimlik ve ihanet temaları kendine yeni bir saha buluyordu ki bu saha Joyce’un ilk kudretli aşkının, İbsen’in sahnesiydi. Oda Müziği’yle şiire, Dublinliler’le öyküye, Sanatçının Bir Genç Adam Olarak Portresi’yle romana dokunan Joyce, tiyatronun tozlu yollarını adımlarken ilk gençlik yıllarını adadığı İbsen’in izini takip ediyordu ki bu iz Sürgünler’in üzerinde yükseldiği yapının ana unsuruydu. Dünyayı ilk defa kasıp kavuran büyük savaş kapıya dayandığında, Joyce, ikinci vatanım dediği Trieste’yi terk ederek ailesiyle birlikte Zurih’e taşındı. Bu sırada Portre yayımlanmıştı ancak yazımı bitmiş Sürgünler için 1918 yılını beklemek zorundaydı. Aşk Uzaklardayken Aşk Uzaklarda Joyce’un yaşantısı birçok açıdan incelendiğinde aşkın, ihanetin, şüphenin, kimlik arayışının ve sürgünlüğün izlerini yansıtmaktadır. Söz konusu temalar, Joyce’un edebi külliyatının da temel meselelerini oluşturmaktadır, en başından en sonuna değin. Portre ve Ulysses arasında şekillenen metnin ağustos krizinden ve Trieste yıllarından izler taşıdığı su götürmez bir gerçek olarak karşımıza çıkmakta olsa da eseri otobiyografik nitelikte değerlendirmek yanlıştır. Öyle ki ana karakterlerden Richard Rowan Joyce’a benzeşse de saklı kalanın kurgusunda Joyce ile tamamen ayrışmaktadır. Richard, sevgilisi Bertha’yı bir yabancının kollarına iterken yazarın kendisi böyle bir düşünceye bile katlanamamaktadır, aksini iddia eden söylentiler dahi Joyce’un böyle bir hareketi yalnızca yazıya geçirmek için yaptığı üzerinedir. Ruhumda derin, derin bir şüphe yarası var... Ve şimdi bir süre yorgunum, Berta. Yaram beni yoruyor. Gönüllü sürgünlüğün toprak parçasından gönülde sürgünlüğe uzanan metnin üç perdede, yedi karakter çerçevesinde cereyan eden eylemi İbsenvari bir tiyatral yapıda 1912 yazında geçmektedir. İhanetin şüphesi zihinleri sorgularken ihanete teşviğin yasası çarpıcılığıyla ortaya çıkmaktadır. Joyce, şüpheyi işlerken acının kabullenişini kuvvetli bir biçimde aktarmaktadır. Porte’yle sürgünlüğün vatanı içinde yaşatmak olduğunu kabullenen ve bizzat eserin sonunda sürgüne gönderdiği Stephen aracılığıyla itiraf ettiği düşünün, içinde yaşattığı, parçası olduğu toplumun aynasından kendini izlerken işlediği Sürgünler’de çizdiği atmosfer Roma’dan Dublin’e dönen bir çiftin çöküşü değil, aşkın sürgüne dönüşüdür. Joyce, ihanetle yaralanan yüreğin gönüllü acısıyla sürgünlüğü yeniden tanımlamaktadır. İnsan tarafından yaratılan hiçbir yasanın, tutkuların dürtüsüne kurban edilmeyeceğini biliyorum. Bizi kim bir için yarattı? Eğer öyleyse kendi yaratılışımıza karşı işlenen bir suçtur bu. Dürtünün önünde duracak bir yasa yoktur. Yasalar köleler içindir. Richard boyun eğerken Robert’ın kollarına itilen Bertha tıpkı bir sürgün gibi yeniden başlamanın, unutmanın, unutarak yenilenmenin arzusuyla sevgilisine seslenirken Joyce’un üç kedinin ve farenin oyunu olarak nitelediği metin tam da bu noktada, son perdenin son çığlığında bitimsiz sürgünlüğün inancını tazelemektedir. Her şeye bir son vermek için -ölüm. Yüksek bir uçurumun tepesinden kendini bırakıvermek boşluğa, sonra da dosdoğru denizin dibine. Şüphenin katıksız savaşımına sürgünlüğün özlemi ve ihanetin kabullenişi, vazgeçişin buruk tadı eklemlenince, Joyce, Ulysses ile uzun satırlar boyunca derinlemesine işleyeceği konunun altını kabiliyetle çizme fırsatı bulmaktadır. Diğer yandan, kesin olmamakla birlikte, tarih sahnesine ona, İbsen’e yazdığı mektupla uzanan Joyce için, bu metin bir selamlama niteliği de taşımaktadır. Ruhun Okyanusu Yüreğin Sürgününde Tıpkı diğer metinlerde olduğu gibi, Sürgünler eseri de Joyce’un düşün dünyasını anlamak, onun yaşantısını ve edebi yolculuğunu çözümlemek için kilit bir noktadır. Belki de şansının yegâne yaver gittiği yıllarda kaleme aldığı metin, olgunluğun simgesine benzeşirken sürgünlüğün, şüphenin ve arayışın kavgası aşkın yaban ellerinde kabullenişin barışına dönüşmektedir. Benim nezdimde Sürgünler , kuvvetli dalgalı değişim çağırısıyla Joyce külliyatının ikinci üçlemesinin ilk metni görüngüsündedir. 1918 yılına kadar üç kitabını bastırmayı başarmış Joyce, Sürgünler’in yayımlanması için çabalamaya girişti. Ezra Pound Portre’ye kesin bir hayranlık beslediğini ancak bu metni o kadar da parlak bulmadığını dile getirmişti, yine de Joyce’un şevki kırılmadı, alışık olduğu mücadelenin basamaklarını tırmanarak Londra’da yıllar boyu canını yakan, özellikle Dublinliler’in macerasında büyük zorluklar çıkaran Grant Richards’ın, New York’da B.W. Huebsch’in metni basmasını sağladı. Elbette bir Joyce metni, her zaman olduğu gibi dönemin anlayışına ters düşerek birçok eleştiriye maruz kaldı. Ancak, bu sefer yergilerin yanında övgüler de vardı. Joyce, Sürgünler’in oynanmasını istese de sahneye bir süreliğine uygun bulunmadı. Bu durumun başlıca sebebi Joyce’un katı sahne direktifleri ve çarpık görülen aşk anlayışıydı. Eserin temelinde yer alan ilişki ağı, döneminde, ve hatta bugün bile, yadırgandı. Bu dönemde Joyce yalnızca Ulysses’i düşünüyor ve onunla yatıp onunla kalkıyor gibiydi, kalan vakitlerinde de diğer işleriyle uğraşıyordu. Öte yandan ünlü göz hastalığı çalışmasını yavaşlatıyor, Zürih’in kötümser havası sağlığını olumsuz etkiliyordu. 1919 yılında Sürgünler Münih’te ünlü bir Alman aktrisin de rol almasıyla oynandı, bu noktada Zweig’ın muhtemel etkisinin altı çizildi. Ancak Joyce, gelen eleştiriler sonrası “fiyasko” demekten kendini alamadı. Çelişkili ifadeler olmasına karşın başarısızlık ortadaydı. Yine de sanki ağır ve saldırgan eleştirilere alışmış Joyce, duraksamadan Ulysses’le olan oynaşmasını sürdürdü, bu çalışma on altı yıl sürecekti. Ölümüne değin oyun birkaç defa daha sahnelendi. 1925 yılında, New York’da 41 defa oynanan Sürgünler’in en uzun sahnelenişi burada gerçekleşti. Joyce gözlerini yumduktan sonra da oyun sahnelenmeye devam etti. Ancak düzenli oynanan, bilinen ve çalışılan bir eser olamadı. Bugün, belki de kütüphanelerin köşelerinde bekleyen eser, her ne olursa olsun Joyce’un külliyatında yapı taşı olarak yerini korudu. Sürgünler sonrası yazmaya, sürgünlüğün gönlünde evinden ve huzurdan uzakta yaşamaya devam eden Joyce, yıllarca süren çalışmanın ardından Ulysses’i tamamladı. Dünya tersine döndü ve sesler yankılandı. Söz konusu metin Joyce’un en çok konuşulan, adeta yer küreyi sarsan eseri haline geldi. Bu sayfalara sığmayacak nitelikte yoğun, yıllardır süregelen tartışmaların, araştırmaların ve çalışmaların sonucunda dahi henüz tam anlamıyla anlaşılamamış kitabın ünü hâlâ kulakları çınlatırken kimilerine göre rastgele yazılmış ki bu durumun mümkün olmadığı açıktır, Joyce’un şaheseri, okunmayan, belki de okunamayan, ritmik anlatının ulaştığı son boyutun temsili, Joyce’un bizzat kendi dilini yarattığı Finnegans Wake (Türkçe’ye Finnegan Uyanması ve Finnegan Vahı olarak çevrilmiştir) tarihe uzandı. Yaşadığı her an düşünen ve kuran, Anna Livia Plurabelle’yle ölümsüzlüğe dokunan, Giacomo Joyce ile ikinci vatanının düş yatağını çizen, yasaklanan, hastalıklar ve savaşlar arasında üretmeye devam eden, edebiyatın yalnızca bir zevk yansıtımı olmadığını, insanlık komedyasını, yaşamın dramını gösteren, kıtalardan dillere uzanan adsız sansız coğrafyalarda gezinen sevgili beyefendi değerli Joyce, izinden yürünecek, peşinden arayışlara düşülecek destansı bir mirasın yaratıcısı olarak 1941 yılında gözlerini yumdu. Adsum. Kaynakça: Ellmann, Richard (2012) James Joyce, Hayatı ve Eserleri , (Çev: Zafer Avşar) İstanbul, Kabalcı Yayınevi. Joyce, James (2014) Bırak Seni Seveyim/Mektuplar , (Çev: Pelin Arda) İstanbul, Dedalus Yayınevi. Joyce, James (2018) Nora’ya Mektuplar, (Çev: Nilüfer Akkaya) İstanbul, Alakarga Yayınları. Joyce, James (2016) Sürgünler, (Çev: Bora Kamcez) İstanbul, Alfa Yayınları. İleri Okumalar: Fargnoli A. Nicholas, Gillesie M. Patrick, (2006) Critical Companion to James Joyce: A Literary Reference to His Life and Work, New York, Facts On File. Kenner, Hugh. (1987) Dublin’s Joyce. New York, Columbia University Press.















