top of page
  • YouTube
  • IG
  • twitter
  • Facebook

Search Results

Bu sitede ara

Boş arama ile 5404 sonuç bulundu

  • Bakarsın umduğundan iyi geçer bu yaz! Litera Edebiyat Yaz Soruşturması: Çiler İlhan

    Bu yaz, şimdiye dek ertelediğiniz, okumaya bir türlü zaman bulamadığınız ya da gözden kaçırdığınız hangi kitaplara fırsat vermek istersiniz? Çiler İlhan Litera Edebiyat için yanıtladı. Kimine çoktandır ayıp ettiğim, kimi birkaç yıldır başucumda, her birini bir an önce okumak için sabırsızlandığım, kafa yazlığıma götürülecek kitaplar:  Shulamith Firestone, The Dialectic of Sex -The Case For Feminist Revolution , 2003, New York: Farrar Straus and Giroux,  Thomas Bernhard, Yürümek . Evet , Çev. Sezer Duru, 2009, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları Marente De Moor, Foon,  2018, Amsterdam: Querido Tuğba Çelik, Muhafazakar Edebiyat Kanonu , 2024, İstanbul: Alfa Kitap Sibel K. Türker, Cennette Gibiyim , 2024, İstanbul: İthaki Yayınları Yael Van Der Wouden, The Safekeeper , 2024, İngiltere: Viking  Dr. Lisa Mosconi, The Menopause Brain -The New Science Empowering Women To Navigate Midlife With Knowledge and Confidence , 2024, Londra: Allen & Unwin

  • Uzak ama bir o kadar tanıdık bir ülke

    Uluslararası alanda tanınan çizer-ressam Selçuk Demirel ve yazar Lyliane Adra, politik alt metinlere sahip yeni kitapları Uzak Bir Ülkede ile okurları yeniden çizginin ve metnin buluştuğu çağdaş bir fabla davet ediyor. “Harfler susturulur, kitaplar yasaklanır… Ama cesur çocuklar umut yeşerten bir direniş başlatır." Dünya çapında ün kazanmış çizer-ressam Selçuk Demirel’in çizimleri ile yazar Lyliane Adra’nın kaleminden çıkan derinlikli ve yaratıcı hikâyenin buluştuğu Uzak Bir Ülkede kitabı, çizginin sessiz ama güçlü anlatımını bir kez daha sahneye taşıyor. Kitabın Fransızca orijinal metni, çevirmen Melike Aydın tarafından Türkçeye kazandırıldı. Okuyan us Yayınevi tarafından yayımlanan bu ilham veren öykü; baskı, gözetim, hafıza kaybı ve bireysel direniş gibi günümüzün evrensel meselelerine zarif ama çarpıcı bir dille yaklaşıyor. Uzak Bir Ülkede; birey - iktidar ilişkisine, hafızanın yok edilişine, baskıcı sistemlerin absürtlüğüne ve belirsizlikle kuşatılmış bir ülkenin karanlık mizahını evrensel bir anlatı ile okurlarına sunuyor. "Uzak" Sadece Bir Yer Değil, Bir Hâl Uzak Bir Ülkede, yerin ve zamanın askıya alındığı, ama çok tanıdık gelen bir coğrafyada geçiyor. Sayfalar arasında ilerledikçe, totaliter bir düzene dair imgeler, ironik semboller ve görsel metaforlar bir araya gelerek distopik bir atmosfer kuruyor. Bu ülke “uzak” olduğu kadar “yakın” bir yer aynı zamanda. Zira çizgiler, okura hem tanıdık bir geçmişi hem de tedirgin edici bir bugünü hatırlatıyor. Selçuk Demirel: Çizgiyle Direnen Bir Bellek İşçisi Paris’te yaşayan ve Le Monde, Le Nouvel Observateur, New York Times gibi birçok önemli dergi ve gazetede uzun yıllardır desenleri yayımlanan Selçuk Demirel, Türkiye'de ve dünyada siyasi hiciv ve grafik anlatının önemli isimlerinden biri. Sessizliği bir anlatı biçimine dönüştüren sanatçı, Uzak Bir Ülkede ile bu geleneği sürdürüyor. Kitaptaki görseller kelimesiz bir anlatının nasıl bu denli gürültülü olabileceğini gözler önüne sererken, masalsı bir dile sahip metniyle adeta her yaştan okura ilham veriyor. Arka Kapak Yazısından “Sözcükler canlanıp verimli topraklara ekilen tohumlar gibi zihinlerde kök saldı.” Yemyeşil tepelerin ardında, kıvrak nehirlerin çevrelediği, uzak ve büyülü bir ülkede tuhaf bir şey olur: Yeni başkanın karanlık bir sırrı ortaya çıkar ve ardından inanılmaz bir karar alınır; okumak artık yasaktır! Kitapların sessizliğe gömüldüğü, kelimelerin saklandığı bu ülkede, birkaç cesur çocuk çıkar ortaya. Merakları, hayal güçleri ve ellerinden hiç bırakmadıkları umutlarıyla sadece kendi kaderlerini değil, bir ülkenin geleceğini de değiştirmeye kararlıdırlar. Lyliane Adra’nın kaleminden çıkan bu etkileyici öykü, Selçuk Demirel’in çarpıcı çizimleriyle buluşuyor. Uzak Bir Ülkede, mizah dolu anlatımıyla okumanın, yazmanın ve bilginin kıymetini hatırlatan; her yaştan okurun kalbine dokunacak bir başkaldırı hikâyesi. Yazar: Lyliane Adra, özgür düşünce ve sorgulayıcı bir kişiliğe sahip Fransız bir anne ile Lübnanlı bir babadan Paris’te dünyaya geldi. Bu iki farklı kültür sayesinde, çocukluğundan itibaren her olaya farklı açılardan bakılabileceğini öğrendi. Ailevi, kültürel ve siyasi çalkantıların kişiliğinin oluşmasında önemli katkıları oldu. İcra ettiği meslek sayesinde, tıpkı kendisi gibi hayatın zorluklarından geçmiş, ona güven veren, hoşgörü ve cesareti öğreten birçok çocukla tanışabildi – ona bu yazma isteğini veren de bu çocuklardı. Lyliane Adra ve Selçuk Demirel daha önce İnanılmaz Bir Gecenin Hikâyesi (YKY, 2015) adlı çocuk kitabı yayımlamışlardır. Çizer: Selçuk Demirel, 1954 yılında Artvin’de doğan sanatçı, basın çizeri ve ressamdır. İlk çizimlerini 1974 yılında haftalık 7Gün dergisinde yayınladı. 1978 yılında Ankara’daki mimarlık eğitimini yarıda bırakıp, bugün hâlâ yaşadığı ve çalıştığı Paris’e yerleşti. Ertesi yıl Paris’teki École Nationale Supérieure des Beaux-arts’a girdi (1979). 1981 yılında çocuklar için yazıp resimlediği MouMouk serisini yayınladı. Aynı yıl Le Monde için ilk çizimlerini yayınladı. O zamandan beri eserleri Türkiye, Fransa (Le Monde, Le Monde Diplomatique, Le Nouvel Observateur, vb.) ve Amerika Birleşik Devletleri’ndeki (The Washington Post, The New York Times, The Boston) çok sayıda yayında yer aldı. Globe, The Wall Street Journal...). Selçuk Demirel çok sayıda kitap desenlerine de imza atmıştır. Ellinin üzerinde kitabı yayımlanmıştır. Bunların yanı sıra afiş tasarımları yapmakta ve eserlerini düzenli olarak Avrupa’da sergilemektedir. Eserleri önemli özel koleksiyonlarda yer almaktadır. Musée national de l’histoire de l’immigration, 2022 yılında sanatçının kişisel koleksiyonundan 23 eser ve yaklaşık 15 afişten oluşan dikkat çekici ve özgün bir seçkiyi kendi koleksiyonuna dâhil etmiştir. UZAK BİR ÜLKEDE Lyliane Adra Okuyanus Yayınları, 2025 Çeviri: Melike Aydın Çizer: Selçuk Demirel 60 s.

  • Hayatın acı tadına bir tabak palaçinka

    2023 Yunus Nadi Öykü Ödülü’ne değer görülen Palaçinka ’da yarım kalan cümleleri, söyleyeceklerini susanların eksik parçalarını tamamlıyor Öznur Unat. Yalnızlığın sınırını genişletiyor hiç eksilmeyen bir çay bardağıyla. Gülümsemesi, buruşuk bir gömlekle solmuş bir kadının fotoğrafını bırakıyor önümüze. Hayallere tutunup yaşadığını hissetmeye çalışanların ağzına bir akide şekeri koyuyor, o eridikçe hayaller gerçek oluyor sanki.  Duru ve sakin bir seslenişle seneleri sırtlamış bir aşkın emanetleri, özenle saklanmış bir sırrın keskinliği dökülüyor satırlara. Öznur Unat, iyi ol, diyor okuruna. Hayatın acı tadına bir tabak palaçinka… PALAÇİNKA Öznur Unat Vacilando Kitap, 2025 Tür: Öykü 88 s.

  • Bakarsın umduğundan iyi geçer bu yaz! Litera Edebiyat Yaz Soruşturması: Nermin Yıldırım

    Bu yaz, şimdiye dek ertelediğiniz, okumaya bir türlü zaman bulamadığınız ya da gözden kaçırdığınız hangi kitaplara fırsat vermek istersiniz? Nermin Yıldırım Litera Edebiyat için yanıtladı. Iris Murdoch’un Deniz Deniz adlı romanını geçtiğimiz yıllarda okuyup çok ama çok sevmiştim. Bu yaz onu yeniden ve yazarın diğer romanlarını da ilk defa okumayı planlıyorum.  Romain Gray'in Emile Ajar adıyla kaleme aldığı Onca Yoksulluk Varken en sevdiğim romanlardan biridir. Ama Iris Murdoch gibi onun külliyatının kalanıyla da yeterince ilgilenmediğimi fark ettiğimden bu yaz tüm eserleriyle haşır neşir olacağım bir diğer yazar da o olacak. Velhasıl çok yazar- tek kitaptan ziyade geç kalınmış yazar külliyatı üzerine bir yaz beni bekliyor.

  • Mutlu Vadi ya da Mutluluk Vaadi

    Nilay Kaya bu hafta Litera Edebiyat için queer edebiyatın ve feminist direnişin öncülerinden biri olarak anılan Annemarie Schwarzenbach’ın “İranda Ölüm” adlı özkurmaca metnini masaya yatırıyor. Üstelik de Tezer Özlü’nün “Yaşamın Ucuna Yolculuk” adlı romanıyla karşılaştırarak. “Yolculuğu, seyahati seçmeleri; yolda olma deneyimini bugün adına özkurmaca dediğimiz bir anlatı formunda yazıya dökmeleri onları yazınsal bir kız kardeşlik damarında buluşturuyor.” Annemarie Schwarzenbach (1908-1942), İsviçreli bir yazar, gazeteci, fotoğrafçı ve gezgindi. İpek dokuma fabrikalarının sahibi olan zengin bir ailede doğmasına rağmen, yaşamını sınırları zorlayarak geçirdi: Açıkça yaşadığı lezbiyenliği, androjen tarzı ve Nazi karşıtı mücadelesiyle dönemin normlarına meydan okudu. İran'dan ABD’ye, Türkiye’den Kongo’ya uzanan seyahatlerinde çektiği fotoğraflar, yaptığı röportajlar ve farklı türlerde yazdığı yazılar, 20. yüzyılın çalkantılı siyasi atmosferine tanıklık etti. Thomas Mann'ın çocuklarıyla – özellikle Erika ve Klaus Mann'la – derin bir dostluk kurmuştu. Bu ilişki, hem kişisel hem de entelektüel bir bağdı ve 1930'ların Avrupa'sının sarsıcı siyasi ortamında şekillendi. Schwarzenbach, Mann ailesiyle İsviçre'de ve Münih'te sık sık bir araya gelirdi. Klaus Mann'la (Thomas Mann'ın oğlu) özellikle yakındı; ikisi de eşcinsel kimlikleri, edebiyat tutkuları ve Nazi rejimine karşı duruşlarıyla birbirlerini anlıyordu. Klaus Mann'ın Mephisto  gibi eserlerinde görülen toplumsal eleştiriler, Schwarzenbach'ın gazeteciliğinde de yankı buluyordu. Annemarie Schwarzenbach, Klaus Mann'ın kurduğu, 1933-1935 yılları arasında yayımlanan meşhur "sürgün edebiyatı" dergisi Die Sammlung 'a seyahat yazıları ve denemeleriyle katkıda bulundu. Bu dergi, Nazi rejiminden kaçan Avrupalı yazar ve sanatçılar için önemli bir platformdu. Thomas Mann'ın kızı Erika Mann'la ise tiyatro ve politik aktivizm üzerinden güçlü bir bağ kurmuştu. Erika Mann'ın anti-faşist kabare grubu Die Pfeffermühle 'ye destek verdi, hatta ABD'ye sürgün yıllarında Mann ailesiyle yakın temasını sürdürdü. Thomas Mann, çocuklarının arkadaşı Annemarie ile tanışmasından sonra günlüğünde onun için "verödeter Engel" (harap melek) ifadesini kullanmıştı. Oğlu Klaus Mann'a yazdığı bir mektupta ise "Dieser Engel ist von innen verbrannt" (Bu melek içten yanmış) diyerek, Annemarie'nin yeteneğine ve çekiciliğine hayran olsa da başta uyuşturucu bağımlılığı olmak üzere onun kendini tüketen yaşamından duyduğu rahatsızlığı dillendiriyordu, belki kendi çocuklarıyla ilgili taşıdığı kaygıyı da. Annemarie Schwarzenbach, 1935 yılında Fransız diplomat Claude Clarac ile evlendi, ancak bu birliktelik geleneksel bir evlilikten çok, dönemin siyasi ve kişisel koşullarına yönelik stratejik bir hamleydi. Schwarzenbach, eşcinsel kimliği ve anti-faşist duruşu nedeniyle Avrupa'da seyahat ederken sık sık engellerle karşılaşıyordu. Fransız diplomat Clarac ile evlenerek Fransa pasaportu aldı ve Nazi tehdidinden uzaklaşmak için kendine yasal bir koruma sağladı. Varlıklı ve muhafazakâr ailesi (özellikle annesi Renée Schwarzenbach), onun lezbiyen ilişkilerini ve 'asi' yaşam tarzını onaylamıyordu. Bu evlilik, ailesine sembolik bir başkaldırıydı. Clarac da açık eşcinseldi ve ikili evliliklerini bir "dostluk kontratı" olarak gördü. Aynı evi paylaşmadılar, hatta Annemarie Schwarzenbach evlendikten sonra da sevgilisi olan kadınlarla ilişkilerini sürdürdü. Clarac, ona Ortadoğu ve ABD seyahatlerinde diplomatik bağlantılarını kullanarak yardımcı oldu. Örneğin, Schwarzenbach 1939'da Afganistan'a yaptığı yolculukta Fransız elçiliğinin desteğini aldı. İkili, 1942'de, Schwarzenbach'ın ölümünden kısa bir süre önce bu "lavanta evliliğini" sonlandırdı. 34 yaşında geçirdiği bir bisiklet kazasından sonra hayatını kaybeden Schwarzenbach, günümüzde queer edebiyatın ve feminist direnişin öncülerinden biri olarak anılıyor. Annemarie Schwarzenbach Persepolis'te, 1935 - Kaynak: Schweizerisches Literaturarchiv Givenchy 2019 İlkbahar / Yaz koleksiyonunun ilham perilerinden biri oldu, 1930'ların maskülen ve androjen tarzının ikonik bir temsili haline geldi. 2001 yılında, kendisi gibi İsviçreli yazar, gezgin, fotoğrafçı ve sporcu Ella Maillart ile Cenevre'den Kabil'e bir Ford Deluxe'le yaptıkları yolculuğu konu alan Die Reise nach Kafiristan (Kâfiristan'a Yolculuk) adında, Donatello Dubini ve Fosco Dubini'nin yönettiği bir film çekildi. Véronique Aubouy imzalı, 2015 yapımı Je Suis Annemarie Schwarzenbach (Benim Adım Annemarie Schwarzenbach) adlı film ise hakiki bir "ikona saygı duruşu" niteliğinde: Filmde, Paris'te bir film seçmelerinde genç aktrisler (ve aktörler), Annemarie Schwarzenbach'ı canlandırmak için mücadele ediyor. 30'ların sonunun bu ikonik ve tartışmalı figürünün, "kayıp kuşağın" çocuğunun, anti-faşist ve eşcinsel bir kadının rolüne hazırlanırken, oyuncular onun hayatından sahneleri canlandırıyor, fotoğraflarındaki pozlarını taklit ediyor, kendi yaşamlarını onun büyüleyici ve ikircikli kişiliğinin prizmasından çekip alarak anlatıyor. Ortaya çıkan portre, hem biricik hem çoklu, hem kamusal bir biyografi hem de öznel; yavaş yavaş, yeniden inşa edilen, kolektif bir figür beliriyor. İşte 2020'ler böyle keşfediyor Annemarie Schwarzenbach'ı...  Fotoğrafçı Anita Forrer'in objektifinden, 1938, İsviçre Ne mutlu ki Schwarzenbach, Türkçeye 2020'lerden önce zaten çevrilmişti. Bu yazının konusu, 2009 yılında Melike Öztürk tarafından Türkçeye başarıyla kazandırılan (İkaros Yayınları), maalesef yeni baskısı olmayan İran'da Ölüm . Schwarzenbach'ın 1935 yılında İran'da geçirdiği döneme dair bir anlatı bu. Önce 1939'da bir gezi anlatısı ve rapor olarak yazılıyor, daha sonra, Das glückliche Tal  ( Mutlu Vadi ) adıyla bir romana dönüşüyor. Bu arada metnin yeni bir Türkçe çevirisinin Tevfik Turan tarafından yapıldığını ve kitabın Everest tarafından 2024 yılında yayımlandığını belirtelim. Önce "İran'da Ölüm" başlığına bakalım. Schwarzenbach'ın yakın arkadaşlarının babası, edebiyat titanı Thomas Mann'ın ölümsüz kahramanı Gustav von Aschenbach'ın Venedik'te ölümü geliyor akla. Ama bu defa Batılı protagonist Venedik'ten daha egzotik bir diyara, Doğu'ya gidiyor. Adını bilmediğimiz ben anlatıcı, İran'da bir "Farangi", (Doğulu için başlangıçta Frankları ifade eden, daha sonra genel olarak Batı veya Latin Avrupalıları kastetmek için kullanılan Farsça kelime) ve yer yer ölümle boğuşuyor. Başlıca mekânı Demavend Dağı önünde bir vadi olan anlatı boyunca kahraman yakalandığı hastalıklar nedeniyle ölümle yüzleştiği gibi bu topraklarda âşık olduğu insanın ölümüyle de baş etmek zorunda kalıyor.  Birbirleriyle konuşan metinler Özkurmaca (autofiction), gezi, deneme, roman gibi farklı edebi türleri içermesi, dahası problemleri ve bakış açılarıyla ortaklıklar sergilemesi bakımından Tezer Özlü'nün Yaşamın Ucuna Yolculuk 'unun yanına konabilecek bir metin var karşımızda. Tezer Özlü bu kitabı ilk kaleme aldığında başlığı "Bir İntiharın İzinde" (Auf den Spuren eines Selbstmords, 1982) idi. Kitabı Türkçeye çevirip yayımlarken başlığı "Yaşamın Ucuna Yolculuk" şeklinde değiştirdi. Derslerde öğrencilerle bu başlığı değiştirme mevzunu ve bu değişikliğin anlatı üzerindeki etkisi üzerine her defasında tartışırız. Genel kanı aşağı yukarı şuraya çıkar: İlk başlık bu metnin sadece intihara ve ölüme dair olduğunu düşündüren, sınırlayıcı ve karanlık bir başlık. Oysa "yaşamın ucu", yaşam çizgisinin her sınırına gidip geliyor; daha kapsayıcı, daha sınırsız ve siyahtan başka renkler vaat ediyor. Keza metnin kendisi gibi; yer yer ölümü, yer yer yaşamı kucaklayıcı. Schwarzenbach'ın başlık değiştirmesinde de benzer bir tutum var çünkü bu metin sadece ölüme dair değil, yaşamın kendisine dair. Yeni başlıktaki "Mutlu Vadi" ölüme bir geçit olabileceği gibi pekâlâ yaşama yeniden dönüş de olabilir. Kahraman, vadiyi şu şekilde tanımlıyor: "Bütün yolların sonundaki bu vadiye kaçtım. Yüksek dağlarla dünyadan ayrılmış, çevrilmiş, korunmuş huzurlu vadi... Geceleri soğuk, Göksel koruyucu ise 'Demavend'dir" (s.130). "Yaşamın ucuna" gelinen bu vadi, kahramana kendi olağan ve olağanüstü yaşamını çağrışımlara ve yer yer geçmişe dönük bir şelale anlatısı olarak sunma imkânı veriyor. Kahraman, "bir dev, doğmamış, dokunulmaz, göklerin oğlu", "göksel bir arılıkta ışıldar" dediği Demavend Dağı eteğinde, tıpkı Yaşamın Ucuna Yolculuk 'un anlatıcısı gibi uzaklardayken hayatının muhasebesini yapıyor, en uzağa gittikçe en "eve dair" olan üzerinde düşünüyor. Tezer Özlü'de Berlin duvarlarına bakmak, Türkiye'nin taşrasının ve kentlerinin çeşitli duvarlarına bakmaktan farksız bir deneyimdi, anlatıcı gittiği yabancı diyarda evi deneyimliyordu, hatırlayalım: Bu evin geniş odaları. Hangi evlerin hangi duvarlarını anımsatıyor. Gece, Berlin’deki bu düz duvardan oluşmuyor. Anadolu evlerinin tahta üzerine sıvanmış duvarları. Sıkıcı kentleri, zamanın duruşunu ve çocukluğun korkularını anımsatan duvarları. Büyük Avrupa kentlerinin müze duvarları, galeri duvarları. Ölü duvarlar. İnsanın soluğunu daraltan duvarlar. Duvarlar yaşamımızdaki mezarlar mı. Kent sokaklarında çıkan her benlik değiştirilmiş, takınılmış bir kişilik değil mi. Duvarlar gerisinde en çok kendimiz olmuyor muyuz. En çok duvarlar arasında direnmiyor, en çok duvarlar ardında duymuyor muyuz. Duvarlar ardında bu doyumsuz yaşamdan soluklar alarak ve alamayarak ayrılmayacak mıyız. [...] Hiçbir kent insana Berlin kadar ölümü, hiçbir kent insana Berlin kadar yaşamı düşündürmüyor. Her duvar dar. Her duvar kapalı. Her duvar insanın üzerinde bir baskı. Bu kentin her yerine daha önceki duvarlarımla birlikte gidiyorum. Ana babamın evinin dar duvarlarıyla. Evliliklerin bunaltıcı duvarlarıyla. Büroların sigara kokan duvarlarıyla. Okulların acımasız duvarlarıyla. Evlerin, hapishanelerin, önlerinde insanların asıldığı, kurşunlandığı duvarlar. Hastane duvarları. Tımarhane duvarları, mermer duvarlar, yoksul evlerin duvarları, ihtiyarlar yurdu duvarları, kulübe duvarları, gecekondu duvarları, kent duvarları, sistemlerin duvarları (Özlü 11-12). Schwarzenbach'ın anlatıcısı da Tahran'da, İsfahan'da, bozkırlarda, Hazar Denizi kıyılarında Avrupa'yı ve evi çağırıyor, sorguluyor: "Sılaya çıkan yollar -ki bu sözcüğün üzerinde durmayı hiç istemem- yalnızca anılara çıkan yolların uzatılmışı" (s.16) diyor. Yer yer Batı dünyasının âdetlerine karşı tavır alıyor. Haçlı seferlerinin ardılları olarak nitelendirdiği Doğudaki misyoner rahipler ve Batılı arkeologlar ona göre Doğu'yu sömürme ve talan etme konusunda adeta yarış halindeler. Anlatıcı, yüzünü Doğu'dan Batı'ya dönerek eleştiriye soyunuyor:  Ve yola çıkıyorum. Kurtuluş! Kurtuluş! Elimizde kalan tek özgürlük! İsim vermedim, geceyi nerede geçiririm onu da bilmiyorum. Uyarılarınız, cezalarınız, vergi evrakınız bana ulaşmayacak. Önerileriniz size kalsın, ardından gidemeyeceğim onların. Ve yeni bir dil öğreniyorum. Aklımı mı kaybettim? Otuz yılını parmaklıkların, kilitlerin ardında geçirmek istemeyen soluğu başka yerde almakla en iyisini yapar: Yeni topraklar var, yeni diller, sağlam evlerde oturmayan başka halklar. Göğün altında, yüzlerini ava çıkış nedenlerinin çıplak zeminlerine bastırmış, atlarının yanında uyuyanlar. Kendimi kurtarmam gerektiğini aklıma getirmemeliyim, unutmam gerekiyor. Kiliselerinizden çıktığımı, duruşma salonlarınızdan, hastanelerinizden. Dünyevi bir güce dayandığımı, göksel olanının huzurunda cezamı çektiğimi, açıklamaya ve cevaplamaya hazır olduğumu. Öğretim kürsülerini ve kalem odalarını, eczanelerdeki kokuları, müzelerdeki tozları, sanatoryumların sağaltan havasını unutmam gerekiyor. Aralıksız tepinen makineleriyle geceleri apaydın ışıklandırılan gazete matbaalarını. Cam hücrelerin ardındaki sansür yetkililerini. Sıcaklığını seraların, kuluçka makinelerini, Amerikan kentlerindeki otel odalarını. İki yanında ağaçların dizili olduğu gölgeli yolları, Napolyon'un kavaklarını, milli parktaki bakımlı yolları, çocukluğa dair yolları unutmam gerekiyor. Ve daha birçok şeyi. (Schwarzenbach 73). Kahraman ancak bunları yaptığında algılarının değiştiğini hissediyor. İçinde yaşadığı dünyanın düzeneğine karşı aldığı sorgulayıcı tavrın ve o dünyadan uzaklaşmak isteğinin bir benzerini Yaşamın Ucuna Yolculuk 'un anlatıcısında da görüyoruz: Sordukları zaman, bana ne iş yaptığımı, evli olup olmadığımı, kocamın ne iş yaptığını, ana babamın ne olduklarını sordukları zaman, ne gibi koşullarda yaşadığımı, yanıtlarımı nasıl memnunlukla onayladıklarını yüzlerinde okuyorum. Ve hepsine haykırmak istiyorum. Onayladığınız yanıtlar yalnız bir yüzey, benim gerçeğimle bağdaşmayan bir yüzey. Ne düzenli bir iş, ne iyi bir konut, ne sizin “medeni durum” dediğiniz durumsuzluk, ne de başarılı bir birey olmak ya da sayılmak benim gerçeğim değil. Bu kolay olgulara, siz bu düzeni böylesine saptadığınız için ben de eriştim. Hem de hiçbir çaba harcamadan. Belki de hiç istediğim gibi çalışmadan. İstediğiniz düzene erişmek o denli kolay ki... Ama insanın gerçek yeteneğini, tüm yaşamını, kanını, aklını, varoluşunu verdiği iç dünyasının olgularının sizler için hiçbir değeri yok ki.. Bırakıyorsun insan onları kendisiyle birlikte gömsün. Ama hayır, hiç değilse susarak hepsini yüzünüze haykırmak istiyorum. Sizin düzeninizle, akıl anlayışınızla, namus anlayışınızla, başarı anlayışınızla hiç bağdaşan yönüm yok. Aranızda dolaşmak için giyiniyorum. Hem de iyi giyiniyorum. İyi giyinene iyi yer verdiğiniz için. Aranızda dolaşmak için çalışıyorum. İstediğimi çalışmama izin vermediğiniz için. İçgüdülerimi hiçbir işte uygulamama izin vermediğiniz için. Hiçbir çaba harcamadan bunları yapabiliyorum, bir şey yapıldı sanıyorsunuz. Yaşamım boyunca içimi kemirttiniz. Evlerinizle. Okullarınızla. İş yerlerinizle. Özel ya da resmî kuruluşlarınızla içimi kemirttiniz. Ölmek istedim, dirilttiniz. Yazı yazmak istedim, aç kalırsın, dediniz. Aç kalmayı denedim, serum verdiniz. Delirdim, kafama elektrik verdiniz. Hiç aile olmayacak insanla bir araya geldim, gene aile olduk. Ben bütün bunların dışındayım. Şimdi tek konuğu olduğum bu otelden ayrılırken, hangi otobüs ya da tren istasyonuna, hangi havaalanı ya da hangi limana doğru gideceğimi bilmediğim bu sabahta, iyi, başarılı, düzenli bir insandan başka her şey olduğumu duyuyorum. (Özlü 37). Yolları İsviçre'de kesişen, (Tezer Özlü hayatının son yıllarını Zürich'te geçirmiş, hayatını burada kaybetmişti); aynı dilde yazan bu yazarlar farklı zaman dilimlerinde yaşadılar. Annemarie Schwarzenbach 1942'de hayata veda etti, Tezer Özlü ise adeta onun bıraktığı yerden, 1943'te doğdu. İçinde yaşadıkları dünyaya ve o dünya içindeki kimliklerine dışarıdan ve yabancı diyarlardan bakışları dikkat çekici derecede benziyor. Yolculuğu, seyahati seçmeleri; yolda olma deneyimini bugün adına özkurmaca dediğimiz bir anlatı formunda yazıya dökmeleri onları yazınsal bir kız kardeşlik damarında buluşturuyor. Der Himmel über Iran (1) :  Bozkır melekleri  Annemarie Schwarzenbach'ın özgür ve şanslı olduğu pek çok konu da var şüphesiz. Yaşamını neyle meşgul olarak geçireceği konusunda tercih hakkı, maddi imkanları olmuştur. İran'da Ölüm 'ün anlatıcısı, Doğu'ya yapmak istediği seyahatlerin amaçlarını ve dayanaklarını geliştirme imkanına sahiptir. Arkeoloji Enstitülerinin bünyesinde, uzaklardaki ilk adresi İstanbul olmak üzere, İskender güzergâhındaki kazı yerlerinde, Asya viraneliklerinde bulunuyor. Mutlu vadisinin eteğinde tefekkürdeyken anlatıya İstanbul, Kayseri, Konya, Ankara, Çatalhöyük, Hatay çağrışımları da dahil oluyor. İlk kez İran'dayken uçmayı istediğini söylüyor, uçakla değil. Reyhanlı arkeolojik kazıları sırasında, proto-drone bir teknik ortaya koyarak: "Kamerayı bir balona bağlayıp halkların öyküsünü resimleyeceğiz." (s.54) diyor. "Rosinante" değil ama "Baht" adlı atının üzerindeki kahraman, bazen kendini Don Kişot gibi görüyor ama yeri geldi mi, özellikle hastalık sanrılarının ortasında yel değirmenlerinden daha habis canavarlarla boğuşuyor. İnsanın içindeki ecinnilerle mücadelesini anlatmaya girişme konusunda tam bir modernist kesiliyor, zira çok sevdiği Rilke gibi dilin imkanları, imkansızlığı ve yetileri üzerine sorgulamalarda bulunuyor. Anlatıcı, İran'da Türkiye'nin Tahran Büyükelçisinin kızı olan Jale'ye âşık olduğunda anlatının tonu Hölderlin idealizmine ve romantizmine dönüşüyor. Hyperion'un Diotimas'a duyduğu aşk ve mektuplarında ona hitap etme şekli, dahası Hyperion'un homoerotik bir ilişki yaşadığını söyleyebileceğimiz Alabanda'ya olan aşkı ve mektupları, Schwarzenbach'ın anlatısında yankısını buluyor. Hyperion'un artık kaybolmuş bir Yunan dünyasına duyduğu nostaljiyi andırır bir şekilde, buradaki anlatıcı da Demavend Dağı ve mutlu vadisini, "Sırların koruyucusu toprak ana" ile özdeşleştiriyor, "toprağın gizli kalmış enerjisiyle sarmalandığını" pagan bir coşkuyla duyumsuyor. Vadide gezinen melekler görüyor. Bu melekler, anlatıcının aşkı Jale'nin hastalık nedeniyle ölmesinin habercisi gibi. Bir gece çadırında yatarken içeri bir melek giriyor. Melek gerçekten Jale'nin ölüm haberini getiriyor, öte yandan kendisi de hastalıkla boğuşan kahramanı ölüme götürmeye gelmiş bir hali de var. Meleklerin kadim görevlerinden birini reddederek kahramana "Ben senin koruyucun değilim" diyor. Keza o bu diyarlarda yaşayanların koruyucusu. Sonra melek, kahramana "Neden yazıyorsun?" diye soruyor ve ölüm, yaşam, yazı üzerine bir tartışmaya giriyorlar. Bu bölüm, Ingmar Bergman'ın Yedinci Mühür 'ü, Wim Wenders'ın Berlin Üzerinde Gökyüzü adlı filmlerinde kusursuz örneklerini gördüğümüz melek/lerle ve onlar üzerinden yapılan varoluşçu sorgulamalarla benzer bir zihinsel ve estetik duyarlılığa sahip. Ve sorular derinleşiyor: Çadırda geçen bu sarsıcı gecenin ertesi gününde anlatıcı hangi yola koyulacak? Mutlu Vadi, öteki tarafa gideceklere mi bir geçit yoksa ölüp dirilen ve yoluna devam edenlere mi? İran'da Ölüm , cevaplardan çok sorularla ilgilenen okuyucusuyla buluşmayı bekliyor. Kaynakça Tezer Özlü, Yaşamın Ucuna Yolculuk , İstanbul: Yapı Kredi, 2015. (1) İran Üzerinde Gökyüzü İRAN'DA ÖLÜM Annemarie Schwarzenbach İkaros Yayınları, 2009 Çeviri: Melike Öztürk 152 s.

  • Öykü: Mavi Kod

    "Tüm bu olanlar karşısında bambaşka hissetmeliydim, bambaşka düşünmeliydim; ama aklıma gelen ilk düşünce reçeteyi daha sonra istemeliyim oldu." Kerem Özkurt Elimde çantalarla koridorun sonuna doğru yürüyordum ki Mavi Kod anonsu duyuldu. Bütün koridor birden hareketlendi. Hemşireler 6108’e koştular. Gizem koridorun sonundaki asistan odasından fırladı. Yanımdan koşarak geçti, beni fark etmeden. Arkasından baktım. 6108’in önünden geçip 6102’ye girdi. Derken bir başka doktor koştu, mavi üniformalı sağlıkçılar, ellerinde çantalarla. Hasta yakınlarını odadan dışarıya çıkardılar. Birbirinden ayırt edilemeyen, kimin kim olduğu anlaşılmayan aynı yaşlarda başörtülü dört ya da beş kadın. Sonra tekrar Gizem’i gördüm, yanıldığını anlamış, aynı hızla geri 6108’e koştu. Tüm bu olanlar karşısında bambaşka hissetmeliydim, bambaşka düşünmeliydim; ama aklıma gelen ilk düşünce reçeteyi daha sonra istemeliyim oldu. Elimde çantalarla koridoru bitirdim. Asansörlerin önüne geldim. İkincisi çalışmıyordu, bir süre birinciyi bekledim. Gelince yemek arabası ve diğer iki refakatçi ile asansöre sıkıştık. Elimi dolu görünce “gel oğlum, sığarız” deyip yer açtılar. “Hastaları da bu asansörle indiriyorlar” dedi kadınlardan biri, öbürü yazıklandı. Dördüncü katta iki orta yaşlı erkek ağır bir ter kokusuyla asansöre bindi. İkinci katta da herkesi sıkıştırarak kısa, tık nefes bir kadın. Hastaneyi bir baştan bir başa kat edip dışarı çıktım. Bulutsuz, dupduru bir gündü. Yüzüme soğuk hava çarptı. Bir an sersemledim. Pencere aralığından gelen hava gibi değildi, her yerimi sarıyordu. Yüzümü yıkadığım su gibi değil de içine girdiğim deniz gibi. Temiz havayı yirmi üç gündür pencere aralığından soluyordum. Ben bile böyle hissediyorsam babam kim bilir nasıl hissedecekti. Çantaları arabaya yerleştirip tekrar hastaneye döndüm. Altıncı kata çıktığımda telaş bitmişti ama gerginliğin geçmediğini anladım. 6108’in kapısında bir sağlık görevlisi nöbet tutuyor, hasta yakınlarını içeriye bırakmıyordu. Koridordaki kadınlar çoğalmıştı. Genç bir kadın biraz ileride çömelmiş ağlıyordu. Diğer ikisi karşı duvarın dibinde ayakta durmak için birbirine tutunmuştu.  Hemşire bankosu odanın çaprazındaydı. Bankoda tanımadığım bir hemşire ve kattaki hemşirelerden sorumlu Selçuk oturuyordu. Hemşire önündeki dosyada bir şey arıyordu. Katta olanlardan değil de aradığını bulamamaktan canı sıkılmış gibiydi. Ben de umursamaz, duygusuz görünmekten çekindiğimden fısıldayarak çıkış kartını onaylamasını istedim. Başını kaldırmadan karta imza attı, hasta çıkışa uğrayıp tekrar getirmemi söyledi. Kartı aldım, kimsenin yüzüne bakmamaya dikkat ederek 6108’in önünden geçtim, 6104’e girdim.  Babam televizyonu kapatmıştı. Uzandığı yerden dışarıyı seyrediyordu. Ellerini başının altına almıştı. Üzerindeki uzun kollunun, kolları sıyrılmıştı. İncecik kolları artık giysiyi dolduramıyordu. Çok zayıflamıştı. Az önceki berrak mavi gökyüzü kirli camlardan geçip sarı tozlu bir gökyüzüne dönüşmüştü. Dışarıdan gelince içerideki ılık, insan ile ilaç karışımı koku daha rahat anlaşılıyordu. Yirmi üç gün nasıl kaldık bu odada. Yürüyüp camı bir karış açtım, ancak o kadar açılabiliyordu. “Tamam mıyız?” diye sordu babam. Çıkış kartını salladım. “Hasta yatışa onaylatınca tamam,” dedim. Yüzü ışıldadı. Dişlerini sıkarak gülümsedi. Böyle gülümseyince mutlu mu mutsuz mu olduğunu asla anlayamam. Yine cama çevirdi başını. “Mavi Kod anons edildi,” dedi. “Duydum.” “6102 mi? Bütün gece bağırdı kadın. Çok bağırdı.” “6108.” Ötesini sormadı babam, ben de uzatmadım. Kalabalığın dağılması lazım diye düşünüyordum. Babamı o kalabalık koridorun içinden geçiremem. Zaman kazanmak için oyalanmalıyız. “Aşağı kattan bir araba bulayım, sonra da Gizem’e reçeteyi yazdırayım.”  Kolunu kaldırdı. Damar yolunu salladı.  “Giderken hemşireye söyle, bunu çıkarmayı unutmasın bu sefer.” Odadan çıkınca arkamdan kapıyı kapattım. Koridorda sesler çoğalmıştı. Artık tek bir kadının etrafında toplanmışlardı. Kadın yanındakileri görmeden bir sağına bir soluna döne döne ağlıyordu. Diğerleri onu susturmaya uğraşıyorlar, sırayla göğüslerine bastırıyorlardı. Arada bir, gruptan biri ayrılıyor, duvar dibinde yüzünü gözünü siliyor, uğuldanıyor, sonra gruba geri dönüyordu. Bankonun önünden geçerken Selçuk seslendi. Bu sefer Çağla Hemşire vardı yanında. Bir memnuniyet formu doldurup dolduramayacağımı sordu. “Memnuniyetle,” dedim. Çağla’ya da damar yolunu söyledim. Bu aramızda küçük bir şakaymış gibi gülümsedi. O da geçen seferi hatırlamıştı.  Tam o sırada geldi Hoca. Ağır ağır bankoya yaklaştı. Elinde büyük bir dosya tutuyordu. Hastanede olduğunu bile bilmiyordum, bugün vizitesi yoktu. Belli ki 6108’i duyup gelmişti. Hoca, Çağla ve Selçuk konuşmadan bakıştılar. Ne diyecekler diye bekledim, ama hiç kimse bir şey demedi. İç çekti sadece Hoca, başını eğdi. Aynı ağır adımlarla, yorgun gerisin geri koridorda uzaklaştı. Formu imzalayıp Selçuk’a uzattım. “Çok sağ ol,” dedi, “Hastane bunları her çıkışta istiyor.” “Sorun değil,” dedim, kalemi uzattım. Ağlamalar birden arttı arkamda. Kadınlar hem ağlıyor hem birbirlerini susturmaya çalışıyorlardı. Tekerlekli yatak yanımdan geçti. Üstü beyaz bir örtüyle sımsıkı kapalıydı. Başı ne tarafta diye merak ettim, bir anlamı varmış gibi ama örtünün altından anlaşılmıyordu. Hademe onu zorlukla ittiriyordu. Kadınlar arkasından yürüdüler. Böylece koridorun sonunda yitip gittiler. Daha fazla oyalanmadım. Hasta yatışta borcu kapatıp gerekli imzayı aldıktan sonra sağ kolu kırık ama kalanı sağlam bir arabayla altıncı kata döndüm. Şimdi diğer odadaki refakatçiler koridora çıkmıştı. Birbirleriyle sessizce konuşuyorlardı ama 6108’i konuştuklarını adım gibi biliyordum. Kimseye selam vermeden odaya gittim. “Hadi,” dedim babama. İnce bacaklarını bükmeden kalktı, geçti arabaya oturdu. Yirmi üç gün önce taşımıştım babamı bu odaya, o zaman ağırdı. Zorlanınca hademeyi çağırmıştık. Şimdi ikimiz de biliyorduk taşıyabileceğimi. Ama ben ağır olsun istiyordum yine. Kucağına kalan torbaları verdim. İçinde kirliler, terlik ve kâğıt peçete tarzında hafif eşyalar vardı. Arkasına geçip ittirdim arabayı. Bankonun önünden geçerken Çağla’ya el salladık. Selçuk geçmiş olsun diledi. Sadece koridorda birbirimizi gördüğümüz için tanışık olduğum bir iki refakatçi nazikçe selamladı. Koridorun sonunda, asistanlar odasının önünde durduk. Kafamı içeri uzatınca Gizem dışarı çıktı hemen. Bana reçeteyi uzattı. Babamın elini tuttu. Kendine iyi bakmasını, onu bir sonraki sefer daha sağlıklı görmek istediğini söyledi. Babam dişlerini sıkarak gülümsedi. Gizem’in beyaz elini, kemikli ellerinin içine aldı, kaybetti.  Sonra babamın tüm ağırlığını kollarımda hissederek var gücümle sürdüm arabayı. Altıncı katı terk ettik.

  • Yael van der Wouden’in “The Safekeep” romanı Women’s Prize for Fiction 2025’i kazandı

    30.yılına ulaşan Women’s Prize for Fiction, Hollandalı yazar Yael van der Wouden’ün “The Safekeep” adlı romanını ödülle taçlandırdı. Jüri oy birliğiyle bu eseri yılın en başarılı İngilizce romanı olarak seçti. İngiltere merkezli prestijli Women’s Prize for Fiction, 12 Haziran 2025 akşamı düzenlenen törenle 30. yılını kutladı. Bu yılın galibi, Hollanda’da yaşayan İsrailli asıllı yazar Yael van der Wouden, ilk romanı The Safekeep ile oldu. Roman; İkinci Dünya Savaşı sonrası Hollanda, aile sırları, bastırılmış arzular ve aşkın içsel matemine dair yoğun bir hikâye anlatıyor. Oybirliğiyle alınan karar şu sözlerle duyuruldu: “Bu şaşırtıcı ilk roman, zamanla bir klasiğe dönüşecek nitelikte; nesiller boyunca sevilecek ve takdir edilecek bir hikâye. Böyle kitaplar her gün karşımıza çıkmaz.” — Kit de Waal, jüri başkanı Van der Wouden, sahne konuşmasında interseks kimliğini açıkladı ve trans topluluğunu cesaretlendiren kişilerle dayanışma içinde olduğunu söyledi. Kitap, toplumun unuttuğu ya da bastırdığı tarihi olaylara odaklanırken, güçlü kadın karakterlerle derin bir iç keşif sunuyor. Ayrıca 2024 Booker Adayı olan eser, tarih, gerilim ve psikolojik entrikayı ustalıkla harmanlıyor. Ödül ve Jüri Ek Bilgileri Romanla birlikte £30.000 nakit ödül ve özel bronz heykel 'Bessie' takdim edildi. Aynı törende, Non-Fiction kategorisinde Dr. Rachel Clarke The Story of a Heart ile, Outstanding Contribution ödülünü ise Bernardine Evaristo aldı.

  • 2025 Duygu Asena Roman Ödülü sahibini buldu

    Türkiye’nin kadın hakları savunucusu Duygu Asena anısına verilen roman ödülünde bu yıl seçim oybirliğiyle gerçekleşti. Sibel K. Türker, Cennette Gibiyim  adlı romanıyla ödülün sahibi oldu. İstanbul, Haziran 2025 – Duygu Asena Roman Ödülü, 2007’den bu yana kadın edebiyatını destekleyen anlamlı bir miras taşımaya devam ediyor. 12 Haziran 2025 Perşembe günü toplanan seçici kurul, Sibel K. Türker’in Cennette Gibiyim adlı romanını oy birliğiyle ödüle değer buldu. Ünlü edebiyatçı ve akademisyen Doğan Hızlan’ın onursal başkanlığını yaptığı seçici kurulda, Asuman Kafaoğlu Büke, Filiz Aygündüz, İhsan Yılmaz, Sibel Oral, Elif Tanrıyar ile geçen yılın ödül sahibi Neslihan Önderoğlu da yer aldı. Jüri gerekçesinde, Cennette Gibiyim için şu ifadeler öne çıktı: “Kadınların yaşam boyu taşıdığı görünmez yaraları, bastırılmış arzuları ve sessiz çöküşlerini, olağanmış gibi görünen bir ev ve bir kadının iç sesi üzerinden çarpıcı biçimde anlatması…” Roman, içe dönük isyanları, yalnızlığı ve kadınlık hallerini hassas bir anlatımla ele alması nedeniyle ödüle layık görüldü. Sevincini dile getiren Sibel K. Türker şunları söyledi: “Bu ödülü, on iki yıl aradan sonra ikinci kez almış bulunuyorum. Kadın literatürü için önemli bir hareket olan Duygu Asena Ödülü, dayanışma ruhunu güçlendiren büyük bir ses.”

  • Kötülüğün değişmeyen hikâyesi

    Şule Tüzül, Emily Brontë'nin tek romanı Uğultulu Tepeler üzerine yazdı: "Romanı okurken, yüz seksen yıl önce yaşamış, henüz otuz yaşında hayata veda etmiş Emily'nin doğayı ve hayvanları insanlara tercih edişini tüm hücrelerimde hissettim." Emily Brontë'nin tek romanı Uğultulu Tepeler , bugün 178 yaşında. O günden bugüne üzerine yazılıp konuşulan müthiş bir klasik. Benim henüz okuma şansım oldu. Bir süre önce Oylum Yılmaz'ın Doğa Yürüyüşleri' ni okumuştum. Brontë Kardeşler ve Uğultulu Tepeler 'i de gündemine alan kitaptaki makalesi üzerine KulturaLitera Kitap Kulübü'nde kitabı konuşmaya karar verdik ve konuştuk. Toplantımıza, Bilgi Üniversitesi akademisyenlerinden Nilay Kaya hocamız da katıldı. Onun sayesinde Brontë Kardeşler ve Uğultulu Tepeler üzerine şahane bir toplantı yaptık. Toplantı öncesinde de Deniz Yüce Başarır ve Ilgın Sönmez'in Ben Okurum podcast'inde kitabı konuştukları bölümü dinlemiştim. Uğultulu Tepeler  ile öyle dolup taştım ki, ben de içimde birikenleri paylaşmak istedim.  Neredeyse iki asır önce yazılmış bir eserde insana dair anlatılanların bugün hâlâ geçerli olması, Uğultulu Tepeler' i büyük bir klasik eser yaparken, insana dair umutsuzluğumu da perçinledi. Çünkü roman kötülüğü anlatıyor. Emily Brontë'nin doğayı ele alış biçimi romanda beni en çok etkileyen özellik oldu. Evcilleştirilmiş değil, vahşi bir doğa söz konusu. Hayatta kalmak için bu doğaya boyun eğmek ve uyum sağlamak zorunda olan bir yaşam. Doğa karşısında aciz ve zavallı, kötü ve çirkin kalan roman kahramanları. Romanı okurken, yüz seksen yıl önce yaşamış, henüz otuz yaşında hayata veda etmiş Emily'nin doğayı ve hayvanları insanlara tercih edişini tüm hücrelerimde hissettim. Bunun için ne betimlemelerinde doğayı yüceltiyordu ne de bu tercihini doğrudan ifade eden cümleler kullanıyordu. Romanın muazzam kurgusunda yer alan tutkulu aşkın, sınıf çatışmasının, adalet ve eşitlik vurgularının, kadın sorununun içine bu tercihini ruh akrabası okurları için fısıldamış sanki.  Genelde, ana meselesi kötülük kavramı olan, insanın kötülüğünün sınırlarını keşfe çıkan her romanda, doğa ve hayvanlar bu kötülükten en çok nasibini alanlar olur. Çünkü sadece onlar katıksız bir masumiyete sahipler. İyi yazarların ve büyük eserlerin çoğunda bu yöntem ustaca kullanılır. Bir insanın ne kadar kötü olduğu, en masum varlıklar olan hayvanları öldürmesi ya da ağaçlara, doğaya zarar vermesi ile en vurucu biçimde anlatılabilir. Edebiyatta da sinemada da beni çok zorlayan, çok rahatsız eden bir yöntemdir bu. Emily Brontë oldukça uzun olan bu romanda bu yöntemi belli belirsiz kullanır. Çünkü okurundan çok kendi dayanamaz bunun acısına. Ana kahramanımız, romanın en kötücül karakteri Heathcliff, ölümsüz aşkı Catherine'i çıldırtmak için Catherine'in eltisi Isabella'yı kendine aşık edip kaçırırken, çiftliğin kapısına Isabella'nın köpeğini asar. Köpek ölmeden, romanın iki anlatıcısından biri olan, evin kahyası Nelly bulur onu ve kurtarır. İlk defa o sahnede Emily Brontë'nin doğa ve hayvanlara karşı hassasiyetini derinden hissettim. Birkaç cümleyle geçen, kısacık, belli belirsiz bir sahnedir oysa bu. Kurgu bile olsa, bir köpeğin ölmesine gönlü razı gelmemiştir Emily'nin. Sonrasında ise sadece birkaç yerde, yine belli belirsiz biçimde, Heathcliff'in insanlara yaptığı kötülüğün benzerini hayvanlara da yaptığını ima eden cümleler yer alır. O kadar. Bugün bile birçok yazarın uzak kalamadığı insan merkezli dile ait bir ifade bulamayız Uğultulu Tepeler 'de. Bazı yazarlar, onları hiç tanımasanız da, eserlerinde kendilerini hiç göstermeseler de, size derler ki, sen ey okur, yaşamda seninle çok yakın yerlerde duruyoruz, çok çok yakınız.  Annelerini çok erken kaybetseler de, Viktorya dönemi gibi İngiltere'nin en baskıcı dönemlerinden birinde yaşasalar da, sanayi devriminin vahşi etkilerine maruz kalsalar da, babaları konusunda çok şanslılar. Bu nedenle üçü de klasiklere imza atan büyük yazarlar. Bir papaz olan babaları çok açık fikirli ve kültürlü. Büyük bir kütüphanesi var. Kızlarının eğitimiyle ilgileniyor ve onları okumaları, yazmaları konusunda destekliyor. Hem de cesurca yazmaları konusunda. Öyle ki, Uğultulu Tepeler,  Emily'nin ölümünden bir yıl önce, 1847'de yayınlandığında taşa tutuluyor. Bugün de kutsal kabul edilen aile ve toplumu, zengin ve yoksul arasındaki adaletsizliği, otoriteyi eleştirmesinin yanı sıra din eleştirisi de yapan, hatta dini kurallara kafa tutan roman, en çok da din adamlarından eleştiri alıyor. Önce yazarın kadın olduğunu belli etmeyen takma bir isimle yayınlanıyor. Erkeklerin hâkim olduğu edebiyat kanonu asıl şokunu, yazarın kadın olduğunun anlaşılmasıyla yaşıyor. Üstelik söz konusu olan bir ilk roman. Emily'e ve kardeşlerine nasıl hayran olmayız?  Uğultulu Tepeler evet bir ilk roman olabilir ama bir yazarın olgunluk dönemi eseri aslında. Çünkü üç kardeşin de bütün hayatları, gece gündüz okuyarak, önce şiirler sonra kurgu eserler yazarak geçiyor. Edebiyatla nefes alarak yaşamı gözlüyorlar. İnsana dair şu tespit, usta bir yazarın kaleminden çıkma değil midir: "İşin doğrusu, eninde sonunda insanın kendini düşünmesi gerekiyor, uysal ve iyi yürekli olanların bencillikleri zorba olanlarınkinden insaflı oluyor, o kadar."  İnsanın bunca yıldır hiç değişmemesine ne dersiniz? Romanın diğer bir hayranlık uyandıran özelliği kadını ele alış biçimi. Uğultulu Tepeler 'in hiçbir kadın karakteri toplumsal cinsiyet rolünün içine hapsedilmiyor. Elbette Viktorya döneminin gereği, kadın ve erkek, efendi ve hizmetli, aile ve toplum içinde yüklendikleri sorumluluk ve haklar çerçevesinde rollerini ustaca oynuyorlar. Ancak romanın kadın karakterleri Catherine, Catherine'nin kızı Catherine, Nelly, Isabella hatta romanın sonunda kısa bir süre sahneye çıkan Uğultulu Tepeler' in hizmetçisi Zillah bile kadın cinsiyeti ile değil insan olarak karşımıza çıkarlar, iyisiyle kötüsüyle, karanlık ve aydınlık yönleri ile insanı anlatırlar. Aile ve evlilik eleştirisi, o gün için, bence bugün için bile, bir devrim niteliği taşır. Uğultulu Tepeler 'i bir klasik yapan özelliklerden biri de, yine yazıldığı dönem göz önüne alınırsa, sanayi devriminin sonuçlarına, sınıf çatışmasına ve ırkçılığa getirdiği eleştiridir. Emily Brontë'nin ustalığı ise tüm bu eleştirileri göze sokmadan, kurgunun ve yaşamın doğal akışında anlatabilmesidir. Uğultulu Tepeler 'in hizmetkarı Zillah'ın Nelly'e, büyük bir zenginlikten beş parasız hale düşen romanın ikinci Catherine'nine olan birikmiş hasedini, onun düştüğü durumdan aldığı hazzı ifade eden şu cümleye bakın: "Ama ne yalan söyleyeyim, onun burnunu biraz daha kırmak pek hoşuma gidecek. Sonra, bütün o bilgisinin, o inceliklerinin şimdi kendine ne yararı var? O da sizin kadar, benim kadar yoksul; hatta, bahse girerim, daha da yoksul. Siz düşünerek harcıyorsunuz, ben de bir parça biriktiriyorum." Türkiye'nin, ve benzer siyasi süreçler yaşayan ülkelerin, bugün geldiği noktanın temelinde yatan gerçekliğin özetini ifade etmiyor mu Zillah? Tüm dünyada muhafazakâr, ırkçı ve cinsiyetçi siyaset neden bu kadar güçlenebiliyor? Uğultulu Tepeler , tüm bunların yanında elbette büyük bir aşk romanı. Tutkuyu en iyi anlatan klasiklerden biri. Bugünün "toksik" aşkına karşılık gelen, kimsenin yaşamayı tercih edeceği bir aşk olmasa da, psikanalistler için muazzam bir inceleme örneği olabilir. Cinselliği doğrudan anlatan hiçbir ifade bulunmamasına rağmen cinselliğin ve tutkunun yoğunluğunu hücrelerimizde hissettirir Emily Brontë. Catherine "Ben Heathcliff'im,"  diyecek kadar özdeşleşmiştir aşkıyla. Heathcliff ise tüm ömrünü bu aşka adar, son nefesine kadar tutkusu aynı coşkuda kalır, Catherine'nin yokluğunda bile. Brontë kardeşlerin annesiz yaşamları, romana tüm ağırlığıyla yansır. Anneler hep ölür, çocuklar hep annesiz büyür. Oylum Yılmaz, Doğa Yürüyüşleri 'nde yer alan Funda çalıları, hayaletler ve edebi anneler   üzerine  başlıklı denemesinde Brontë kardeşleri ve Uğultulu Tepeler 'i farklı bir pencereden inceler. Romanın anlatıcısı, hem Hindley hem Linton ailesine hizmet ederken her iki ailenin çocuklarına dadılık da yapan Nelly Dean için romanın kayıp annesi  der Oylum Yılmaz. "Onun, tüm roman boyunca alttan alta ilerlediği halde bize hiç kendini göstermeden, sadece yokluğunun ve kaybının izini sürdüren anne imgesinin tek temsilcisi olduğunu,"  söyler.  Çocukların tek travması annesizlik değildir. Uğultulu Tepeler 'in çocukları kötülüğün içine doğar ve kötülüğün içinde büyürler. Emily Brontë'nin romanda kötülüğü nasıl işlediğine dair ise Oylum Yılmaz şunları söyler: "Emily Brontë'nin en büyük dehası insanı aynı anda hem iyi hem kötü olarak gösterebilmesinde değildir ama, burada bir yanılgıya düşmek kolaydır: hayır, iyi ve kötünün iç içeliğinde değil, sır, çocukluğumuzdadır. Uğultulu Tepeler'in uğultusu insanın çocukluğunda yaşadığı travmalardan gelip eser, kulaklarımızı acı dolu çığlıklarla doldurur, bedenimizi titretir. Çocukluk çaresizliktir, iyileştirilemez ve bu dünya iyileştirilemeyecek çocukların yetişkinliklerinde yarattıkları bir cehennemdir." Maalesef 2015 yılında kaybettiğimiz, kitabın çevirmeni Naciye Akseki Öncül'ü saygıyla analım. Onun sayesinde bu şahane klasiği Türkçe'de tüm duygusu ve derinliği ile okuyabiliyoruz.  Emily Brontë, kötülüğü roman boyunca doğayla dengeler. Doğanın vahşiliği ve dinginliğiyle. Bir sır verir gibi...

  • Nevzat Sayın’dan yeni kitap: Nasıl Yapmalı?

    Mimarlık dünyasının önemli isimlerinden Nevzat Sayın’ın, yeni kitabı Nasıl Yapmalı? okurlarıyla buluşuyor. Daha önce mimarlık pratiğine ilişkin güçlü bir izlek oluşturan Düşler Düşünceler İşler - 1990-2004 ve Düşünceler/İşler - 2004-2018 adlı kitaplarıyla birlikte ilk kez yayımlanacak Nasıl Yapmalı? Kastamonu Entegre sponsorluğunda okurla buluşmaya hazırlanıyor. Nevzat Sayın’ın mimarlık ve inşa etme bilgisi arasındaki kopukluğa dikkat çektiği yeni kitabı Nasıl Yapmalı? mimarlığın yalnızca bir tasarım pratiği değil, aynı zamanda bir “yapma bilgisi” olduğunu vurgulayan çarpıcı bir eser. Usta mimar, bu kitabında, Santralİstanbul yerleşkesindeki 4-6 No’lu kazan dairelerinin bir mimarlık fakültesine ve kütüphaneye dönüşüm sürecini merkeze alarak yapının tasarımdan inşa sürecine kadar geçen yolculuğunu detaylarıyla aktarıyor. Kitap, mimarlığın sadece düşünsel değil, aynı zamanda fiziksel bir üretim olduğuna dikkat çekiyor. Genç mimarlar için rehber niteliği taşıyan eser, yapı üretim sürecine dair deneyimlerin paylaşımıyla mesleki niteliğin artırılmasına katkı sunmayı hedefliyor. Sayın, kitabın yazılış sürecini anlatırken “Nasıl Yapmalı?” sorusuna yanıtlar arıyor: “Sorunsallaştırmak, tasarlamak ve yapmak arasında çok sıkı bağlar var ve bu aşamaların sıralanışı değişse bile aralarındaki sıkı bağlar hiç değişmiyor. Bu yüzden yapmayı bilmeli ya da başka bir deyişle, yapma bilgisine sahip olmalıyız. Mimarlık nesnelerinin hakikatini ancak o zaman anlayabiliriz. Anladıklarımızı anlamlandırabilir, anlamlandırdıklarımızı da anlatabiliriz. Böylelikle incelikli ayrıntılarla tasarlanmış mimarlık nesneleri toplumsal/kültürel tartışmaların özneleri olarak etkin olmasını sağladıkları mimarlığın mekân tasarlamak kadar “durum tasarlamak” olduğunu da gösterip şimdi olduğundan daha iyi bir “atmosfer”de yaşayabileceğimiz konusunda bizi ikna edebilir.” Mimarinin düşsel yolculuğunu belgelerle, çizimlerle ve projelerle bir araya getiren Düşler Düşünceler İşler - 1990-2004, Nevzat Sayın’ın mimarlık anlayışını, proje süreçlerini ve mesleki deneyimlerini bir araya getirerek derinlikli bir bakış sunuyor. Kitapta yer alan projeler, mimari düşüncenin süreç odaklı yaklaşımını gözler önüne sererken, Colossus Otel’den Galeri Apel’e, Yahşibey Evleri’nden okul, park ve fabrika projelerine geniş bir yelpazede yapıların detaylarını okuyucuyla paylaşıyor. Nevzat Sayın’ın mimarlık yolculuğunda bir adım daha ileriye giderek, düşünce ve işlerin kesişim noktasını ele aldığı Düşünceler/İşler - 2004-2018, teorik mimarlık düşüncesinin somut yapılarla nasıl buluştuğunu çok boyutlu bir bakış açısıyla aktarıyor. Kitap, Santralİstanbul Yerleşkesi, İzmir Opera Binası, Tepe Narlife Konut Yerleşkesi ve Ataşehir Finans Merkezi gibi önemli projeleri mercek altına alıyor. Mimarlıkta düşünen, sorgulayan ve üreten bir yaklaşımın izlerini taşıyan eser, okurları mimarlık pratiğinin derinliklerine davet ediyor. Mimar adaylarından profesyonellere kadar geniş bir okuyucu kitlesine hitap eden Nasıl Yapmalı?, Düşler Düşünceler İşler - 1990-2004 ve Düşünceler/İşler - 2004-2018, Kastamonu Entegre sponsorluğu ve Yapı Kredi Yayınları etiketiyle 12 Haziran’dan itibaren raflarda yerini alacak. NASIL YAPMALI? Nevzat Sayın Yapı Kredi Yayınları, 2025 Çeviri: Melis Şeyhun Çalışlar 416 s.

  • "Bir güzel söz insanın içini üç kış ısıtır"

    Kudrettin Yörükoğlu, Başar Başarır’ın yeni kitabı Fukaranın Ahı: Şahane Atasözleri Defterim üzerine yazdı: "Yazar, yüzyılların ötesinden gelen bütün damlaları geçmişe ait bir iz, kültürümüzün bir parçası olarak yorumluyor." Başar Başarır’ın Havaalanında Satılmayan Kitaplar adında tek bir ciltte basılan ilk üç kitabını okuduğumda epey sevmiştim. Ancak nedendir bilmem, kitaplarıyla bir daha yolumuz kesişmedi. Geçtiğimiz günlerde İthaki Yayınları etiketiyle çıkan yeni kitabı “Fukaranın Ahı: Şahane Atasözleri Defterim”i görünce bu döngüyü kırıp kitabı okumaya başladım. Aslında Başarır bu çalışmasına kitap değil, “defter” diyor. Bunun sebebiyse atasözlerini derlemesi, yani yaptığı çalışmayı tam bir telif eser olarak görmemesi. Ancak “Fukaranın Ahı”nda sadece atasözleri yok. Başarır, sağdaki sayfalara sevdiği atasözlerini koymuş, hemen soldaki sayfalara da o atasözlerinin anlamlarından, zaman içinde geçirdiği değişimlerden ve onlarla kurduğu kişisel ilişkisinden bahsetmiş. “BEN ATASÖZLERİNE ÖTEDEN BERİ MEFTUNUM” Başarır bu fikrin, 2025 Dünya Öykü Günü’nde katıldığı oturumlardan birinde çıktığını söylüyor ama onun atasözleriyle kurduğu ilişki epey eskiye dayanıyor. Evet, Başarır çok uzun zamandır sevdiği ettiği, bir şekilde kişisel bir bağ kurduğu atasözlerini bir deftere kaydediyormuş. Bu yönüyle, “Fukaranın Ahı”nın (gayriresmî de olsa) yılları bulan bir yazım süreci olduğunu söyleyebiliriz. Beri yandan Başarır, politik doğrucu bir tutum takınıp da atasözlerini “bu cinsiyetçi, bu ayrımcı, bu gerici” vs. diye yok saymadığını söylüyor. Yüzyılların ötesinden gelen bütün bu damlaları geçmişe ait bir iz, kültürümüzün bir parçası olarak yorumluyor ki bu da onun meseleye yönelik hassasiyetini anlamamıza yetiyor. “GELİN HALI GETİRİR, SERER KENDİ OTURUR” Başarır bir akademisyen yahut bir dil bilimci değil. Böyle bir iddiası da yok. O bir yazar. Bu yüzden kitap, pardon, defter, daha samimi bir üsluba sahip. Öyle ki yer yer bir günlük, bir deneme okuduğumuz hissine kapılıyoruz. Bunun en güzel göstergelerinden biri “atasözü” ile “anasözü” ayrımında yatıyor. Başarır bazı atasözlerinde dişil bir zekâ gördüğünden bahsediyor. Genelde evi ya da ev gibi kapalı yerleri imleyen, “Gelin halı getirir, serer kendi oturur”, “Kaynana öcü, oğlu cici”, “Oğlan anası kapı arkası, kız anası minder kabası”  gibi atasözlerini bu dişil zekâya göre okuyor. Her şey bir yana, sadece bu sözler üzerinden bile, yüzyıllar öncesindeki insanların hayatına dair önemli şeyler öğrenebileceğimizi söylüyor. ORTAK GEMİSİ YÜRÜMÜŞ, ELTİ GEMİSİ YÜRÜMEMİŞ”  Başarır bazen de atasözlerinin yıllar içinde eğilip büzülerek çeşitli değişiklikler geçirdiğinden bahsediyor. Örneğin sağda “Komşu gemisi yürümüş, elti gemisi yürümemiş”  diye yazıyor ama solda bu lafın aslını, “Ortak gemisi yürümüş, elti gemisi yürümemiş,”  diye yazıyor.  Peki, ne demek bu “ortak”? Kuma, demek, kuma. Başarır, başka bir yerde de atasözlerinin sadece durum tespitinde bulunmadığını, uyarı mahiyetinde de kullanıldığını belirtiyor. Örneğin, “Kötü söyleme eşine, ağı katar aşına,”  diyor. Yani (ey erkek), eşinin kalbini kırma yoksa eşin yemeğine zehir koyabilir, diyor. “ANASIZ ÇOCUK EVDE HORDUR, BABASIZ ÇOCUK ÇARŞIDA”  Atasözlerinde çokça işlenen konulardan biri de kardeşlik, dahası, kardeş düşmanlığı. Malumunuz; Habil’le Kabil’den beri kardeş kavgası, farklı yüzyıllarda ve farklı kültürlerde vücut buluyor. Başarır’ın buna dair derlediği atasözlerinden sanırım en sevdiğim şu: “Kazanırsan dost kazan, düşmanı anan da doğurur.” Çok sert, çok net ve çok etkileyici. Başarır bazen de atasözleriyle kurduğu kişisel ilişkiyi anlatırken hem sözlerin geçmişine hem de ister istemez kendi geçmişine gidiyor. Diğer bir deyişle; o atasözlerini yazarken, atasözleri de ona kendisini yazdırıyor. Örneğin akrabalarla, yetimlikle ilgili bir bahiste, babasının ufak yaşta yetim kalıp Köy Enstitüsü’ne gönderildiğini söylüyor, “Anasız çocuk evde hordur, babasız çocuk çarşıda,”  diyor. Babasının ömrü boyunca akrabalarını sevmediği için de onlara yönelik, “Tek tek paskalya yumurtası gibi dişime vurdum, hepsi cılk çıktı,”  dediğinden bahsediyor. “ZENGİNİN HOROZU BİLE YUMURTLAR”  Atasözlerinin çokça konu edindiği meselelerden biri de zengin-fakir ayrımı. Bununla ilgili söylenmiş sürüsüne bereket laf olsa da Başarır, “Zenginin horozu bile yumurtlar”  atasözünü seçiyor. Sadece bu mu, hayır, soldaki açıklamalarda, “Fukaranın başucunda durmaktan zenginin ayakucunda ölmek yeğdir”, “Zengin ateş dökecek olsa fukara götünü saksı eder”  gibisinden birkaç atasözüne daha yer veriyor. Tıpkı diğerleri gibi bunlar da toplumsal zihniyetimize dair önemli şeyler söylüyor. Paranın parayı çekmesi, zenginin işinin öyle ya da böyle rast gitmesi; yoksulun, garibanın arka çıkacak kimsesi olmaması dün de bugün de baki, ne yazık ki. SEVDİĞİNİZ ATASÖZLERİNİ BAŞARIR’A ATABİLİRSİNİZ  Ahmet Vefik Paşa sanata, edebiyata değer veren bir devlet adamıymış. Açtığı tiyatrolar bir yana, atasözlerini derlediği bir çalışmasını 1871’de bastırmış. Gayet de hacimli bir esermiş. O günlerden yadigâr en değerli şeylerden biri de bu kitapmış. Başarır da “Fukaranın Ahı”na Ahmet Vefik Paşa’dan ilhamla ve elbette babası Vedat Başarır’dan duyduklarıyla başlamış ve bugünlere kadar gelmiş. Kendisinin bir tür avcı-toplayıcı olduğunu söylüyor Başarır. Yeni baskılarda seçkiyi zenginleştirmek için kitabın sonuna bir de mail adresini iliştiriyor. Biz de bunu tekrarlayalım. Sevdiğiniz atasözlerini Başarır’a atabilirsiniz: basarbasarir@yahoo.com Başarır, “defter”inde pek çok konuyla alakalı, pek çok atasözüne yer verse de en sona koyduğu atasözü bir başka.  Ben de yazıyı bu sözle noktalayayım:  “Bir güzel söz insanın içini üç kış ısıtır.” FUKARANIN AHI - Şahane Atasözleri Defterim Başar Başarır İthaki Yayınları, 2025 152 s.

  • Evimizde “Karantina” başladı!

    Beyza Alkoç’un Karantina adlı romanından uyarlanan, aynı isimli gençlik-gerilim filmi, vizyondan yalnızca 5 ay sonra Amazon Prime Video’ya eklendi. Artık aboneler evlerinden izleyebilir. Ankara, 10 Haziran 2025 – Genç yazar Beyza Alkoç’un çok satan romanından sinemaya uyarlanan “Karantina: Mahşerin Dört Atlısı”, sinemalardaki gösteriminden yaklaşık 5 ay sonra dijitale taşındı. Film, 10 Haziran itibarıyla Amazon Prime Video platformuna eklendi ve ücretli abonelikle izlenebilir hale geldi. Kitaptan uyarlanan film, bir okulda yaşanan salgın ve cinayet sonrası gelişen gerilimli aşk üçgenine odaklanıyor. Başrol kadrosunda Meltem Akçöl, Demirhan Demircioğlu, Onur Bay  ve Taha Baran Özbek  gibi genç oyuncular yer alıyor.

bottom of page