top of page
  • YouTube
  • IG
  • twitter
  • Facebook

Search Results

Bu sitede ara

Boş arama ile 5405 sonuç bulundu

  • Hem eğlendiren hem de düşündüren bilim kitabı

    Kediler her zaman dört ayak üzerine düşer—peki ama nasıl? Amerikalı yazar ve fizikçi Gregory J. Gbur, Düşen Kedigiller ve Temel Fizik adlı kitabında, fizik tarihinin en ilginç bilmecelerinden biri olan bu sorunun peşine düşüyor. Kitap, kedilerin akrobatik hareketlerinin temel fizik yasalarıyla olan bağlantısını keşfe çıkıyor. 19. yüzyıldan günümüze kadar bilim insanlarının kedilerin düşme mekanizmasını anlamak için yaptıkları çalışmaları ele alan Düşen Kedigiller ve Temel Fizik , kedi refleksinin dönme dinamiği, momentum korunumu ve hatta uzay araştırmalarıyla olan şaşırtıcı bağlantılarını ustalıkla işliyor. Gregory J. Gbur’un, Ayrıntı Yayınları’nın Bilim dizisinden çıkan kitabı Düşen Kedigiller ve Temel Fizik , kedilerin neden dört ayak üstüne düştükleri sorusundan yola çıkıp bilim tarihine ve fiziğin temel prensiplerine eğlenceli ve anlaşılır bir dille ışık tutuyor. Ahmet Aybars Çağlayan’ın Türkçeleştirdiği Düşen Kedigiller ve Temel Fizik , raflarda okurları bekliyor. Düşen kedilerin nasıl ayakları üstüne indikleri [veya diğer bir deyişle, nasıl dört ayak üstüne düştükleri] uzun bir süredir insanların merakını uyandırmıştır. Fizikçi ve kedi velisi Gregory Gbur, neşeli ve göz alıcı bir geçmişteki kedi doğrultma refleksini anlama girişimlerinin nasıl matematik, jeofizik, nörobilim ve insanlı uzay araştırmalarındaki bilmecelerle ilgili içgörüler sağladığını mercek altına almaktadır. Sonuç, kedi dönüşü, kedi ters dönüşü ve kedi burulması diye bilinen akrobatik performansın sırrını bilimsel tartışma aracılığıyla gün ışığına çıkarmak amacıyla fizik, fizyoloji, fotoğrafçılık ve robotiğin bir ucundan bir ucuna merak uyandırıcı bir şekilde alınan yoldur. Okurlar meselenin nasıl çözüldüğünü öğrenirler ama aynı zamanda en ince ayrıntıların hâlâ ateşli tartışmalara yol açtığını keşfederler. Başka kedi davranışlarında olduğu gibi, eşeledikçe daha çok sürpriz ortaya çıkar. Bu kitap, Charlotte’taki Kuzey Carolina Üniversitesi profesörlerinden Gregory Gbur’un kaleme aldığı, onun genel okura hitap eden ilk bilimsel eseridir. Optik, bilim tarihi ve korku romanlarına duyduğu ilginin tamamı bu kitapta boy göstermektedir. Gregory Gbur, en çok (Robert E. Howard’ın kısa öyküsünden mülhem) Skulls in the Stars [Yıldızlardaki Kafatasları] adlı ödüllü web sitesinin blog yazarı olarak bilinir. Genç bir erkek çocuğunun dondurma yapmaya girişip sıcak suyun soğuk sudan daha hızlı donduğunu keşfetmesi gibi, en iyi çevrimiçi çalışmalar bu kitapta konuk olarak sahne alır. Özünde kitap bilimin, çok defa dolambaçlı ve bir alandan diğerine beklenmedik uygulamalarıyla, gerçekten meydana geliş şekline övgüdür. Düşen bir kediyi incelemek kadar sıradan bir şeyin bilimin sınırlarını öteleyip bilim dallarının bir başından bir başına yararlı keşiflere yol açabileceğinin ispatıdır. (Georgia Teknoloji Enstitüsü Profesörü, 2015 Ig Nobel Ödülü sahibi) David L. Hu, American Journal of Physics, Cilt 88, Sayı 6, Haziran 2020. GREGORY J. GBUR Kısaca Greg Gbur (1971-) optik fiziğin klasik koherans teorisi konusunda uzmanlaşan Amerikalı bir yazar ve fizikçidir. Charlotte’taki Kuzey Carolina Üniversitesi’nin Fizik ve Optik Bilimi Bölümü’nde çalışan bir tam profesördür. Lisans diplomasını Chicago Üniversitesi Fizik Bölümü’nden, lisansüstü ve doktora diplomalarını da Rochester Üniversitesi’nden almıştır. Halihazırda singüler optik ile optik koherans teorisini birleştirme üzerine araştırma yapmaktadır. Bu çalışmasıyla boşlukta optik iletişimi geliştirmeyi hedeflemektedir. Aynı zamanda optik görünmezlik ve görünmezlik pelerinleri incelemelerinde epey faaliyet göstermiştir. Kısa bir süre önce singüler optik tekniklerini yüksek çözünürlüklü görüntüleme için süper salınımlı dalgalar tasarımına uygulamıştır. The Optical Society, Eylül 2020’de Gbur’u “koherans teorisine, singüler optiğe ve bu iki bilim dalının kesişmesiyle ilgili katkıları” hesaba katılarak üye kabul edilmiştir. Gbur bilim tarihine bilfiil ilgi göstermektedir. 2008’den 2014’e kadar süren ve bilim tarihine odaklanan The Giant’s Shoulders [Devin Omuzları] adlı bir “blog karnavalını” kurup ortak başkan olarak yönetmiştir. Halihazırda popüler bilim ve diğer konularla ilgili Skulls in the Stars [Yıldızlardaki Kafatasları] ve Science Chamber of Horrors [Bilim Korku Tüneli] adlı, bilimi halka açıklamaya yönelik iki ağ günlüğünü işletmektedir. La Recherche, American Scientist ve Optics and Photonics News adlı dergiler dâhil, birçok dergiye popüler makaleler yazmıştır. Ayrıca John Blackburn’ün Broken Boy, Nothing but the Night, The Flame and the Wind, Bury Him Darkly, The Face of the Lion, The Cyclops Goblet ve Our Lady of Pain adlı klasik korku romanları dâhil çok sayıda esere bilimsel giriş kaleme almıştır. Astronom ve yazar Archie Roy’un Devil in the Darkness adlı romanının giriş yazısı da ona aittir. DÜŞEN KEDİGİLLER ve TEMEL FİZİK Gregory J. Gbur Ayrıntı Yayınları, 2025 Çeviri: Ahmet Aybars Çağlayan Tür: Bilim 304 s.

  • İsimsiz çocuklar, isimsiz tablolar: Emma Reyes'in yirmi üç mektubu üzerine

    Nilay Kaya bu hafta bizi, “resimlerimi boyamıyorum, yazıyorum” diyen ressam Emma Reyes’in olağanüstü yaşamına ve kaleme aldığı tek kitap olan Dünyaya Açılan Kapı’ nın   derinliklerine davet ediyor. Emma Reyes Emma Reyes (1919-2003), Kolombiya başkenti Bogotá'nın yoksul mahallelerinden birinde doğar. Babası yoktur. Altı yedi yaşlarındayken annesi onları terk edince ablasıyla beraber manastıra gönderilir. Reyes on dokuz yaşına geldiğinde manastırdan kaçar ve dünyaya açılır. Yürüyerek, otostop çekerek, trenlere kaçak binerek, günü kurtarmak için seyyar satıcılık yaparak Arjantin'e gider. Buenos Aires'e vardığında yıl 1943'tür. Resim yapmaya doğal bir yeteneği vardır ve çizmeye başlar. Uruguay'da ilk evliliğini yapar, kocasıyla Paraguay'da yaşamlarını sürdürürler. Maalesef bir gün küçük bir kasaba olan Asunción'daki evleri yerel bir çetenin üyeleri tarafından basılır, Reyes'in yeni doğan bebeği gözleri önünde öldürülür. Reyes, aynı yıl Paris'ten bir resim bursu kazanır. Kocası onunla gelmek istemeyince bir kez daha kendi yoluna gider. Avrupa'ya yapacağı gemi yolculuğunun bilet parasını resim yaparak çıkarır ve kendini Atlantik'i aşacak gemiye atar. Gemide Fransız bir doktorla tanışır, birbirlerine âşık olur, nihayetinde evlenirler. Reyes'in önce Paris'te sonrasında Bordeaux'da kurduğu yaşam ona Latin Amerika sanatçılarının "mama grandé"si (vaftiz anne ya da büyükanne) ünvanını getirir zira rüştünü ziyadesiyle ispatlayan bir ressam olur, Latin Amerikalı sanatçıları destekler, dünyanın pek çok yerinde solo sergiler açar. Diego Rivera, André Lhote gibi sanatçılarla ortak işlere imza atar. Frida Kahlo, Alberto Moravia, Jean‐Paul Sartre, Pier Paolo Pasolini, Enrico Prampolini, Elsa Morante içinde bulunduğu sanat ortamının önde gelen isimleri ve arkadaşlarıdır. 12 Temmuz 2003'te 84 yaşında Bordeaux'da yaşama veda ettiğinde geride pikaresk bir romandan farksız bir yaşam bırakmıştır. Tablolarının çoğu bugün Essex Latin Amerika koleksiyonunda, Périgord Sanat ve Arkeoloji Müzesinde daimî koleksiyonlarda görülebildiği gibi dünyanın her yerinde yeni sergilerde sanatseverlerle buluşmaya devam ediyor. Reyes'in birçoğu isimsiz olan resimleri, özellikle erken dönem tabloları, kendi hayatından ve yoksulluk içinde yaşarken karşılaştığı engellerden ilham almışa benziyor. Çocukluğunda içinde yaşadığı çetin koşullara rağmen, eserlerinde özellikle hayvanlar, bitkiler ve çocuklara dair renkli imgeler kullanması hayata gülümseyen tavrını gösteriyor. Naif ve özgün yorumları ile canlı renkleri, Meksika sanat tarihine bağlı iki akım olan yerlilik (indigenism) ve duvar resmi sanatından (muralism) aldığı ilham, köylülerin, yerli halkların ve Latin Amerika’daki en dışlanmış toplumsal kesimlerden insanların portrelerine yansıyor. Yarı insan yarı canavar hibrit “yaratıklar”, özellikle "Keçi" olarak bilinen tablosu başta olmak üzere hayvan figürleri, post-Kübist ve dışavurumcu öğeler, karakterlerinin doğasında yer alan ırk, gelenekler, din ve aile gibi unsurlarla bütünleşiyor. Soyutlama, geometrik kompozisyonlar, psikedelik çiçekler, "maskeler" ve canavarlar üzerine çeşitli deneyler yapsa da figürasyona geri dönmekten vazgeçmemiş. Öte yandan, en çarpıcı eserlerinden bazıları, keskin ve huzursuz edici portreler. Daima spontane çalıştığını söyleyen Reyes, bunu şu sözlerle ifade ediyor: “Resimlerim çığlıklardır. Canavarlar elimden kurtulup serbest kalıyor... Resimlerimi boyamıyorum; onları yazıyorum.” Reyes'in 'yazdığı' pek çok tablosu var ama bu yazının asıl konusu, onun yazdığı biricik kitap: Türkçeye Dünyaya Açılan Kapı başlığıyla çevrilen,  Memoria por correspondencia . Reyes, çocukluğunu ve kendi yaşamından hikâyeleri dost sohbetlerinde bir Şehrazat maharetiyle anlatmayı çok severmiş. 1940'ların sonlarına doğru, Kolombiyalı tarihçi ve eleştirmen Germán Arciniegas ile tanışır. Arciniegas, dostlarının da pek çok kez ona salık verdiği gibi, ısrarla bu sözlü anlatı cevherlerini yazmasını ister. Reyes, düşüncelerini organize etmenin zor olduğunu belirterek itiraz edince, Arciniegas ona bir çözüm önerir: "O zaman mektuplarla anlat," der. "Bunları bana yaz." Böylelikle Reyes, "Sevgili Germán" diye başlayan mektuplarını yazmaya başlar. Mektuplar sürerken 1970'lerin başlarında Arciniegas, Bogotá'da bir akşam Gabriel García Márquez'i akşam yemeğine davet eder. Mektuplar yemekte karşılıklı heyecanla konuşulan bir sohbet konusu olur. Birkaç hafta sonra Márquez, Paris'teki Emma Reyes'i arayarak mektupları ne kadar beğendiğini söyleyince Reyes öfkeyle yanıt verir. Ona göre, Arciniegas, aralarındaki gizlilik anlaşmasına ihanet etmiştir. Yirmi yıldan fazla bir süre boyunca bir daha mektup yazmaz. Bu yüzden mektuplar arasında uzun bir kesinti vardır. 2003'te öldüğünde, Emma Reyes geride on dört sandık dolusu belge bırakmıştır. Bu belgelerin arasından yirmi üç mektup derlenerek yıllardır Reyes'in çalışmalarını destekleyen bir vakfın ve Germán Arciniegas'in girişimiyle 2012 yılında küçük ve bağımsız bir yayınevi olan Laguna Libros tarafından basılır. Kısa sürede altıncı baskı yapılmıştır bile. Emma Reyes manastırda aldığı sınırlı eğitim haricinde formal bir eğitim almamış, büyük ölçüde kendi kendini eğitmiştir. 1969'dan 1997'ye kadar yazdığı mektuplar dilbilgisi ve imla hatalarıyla doludur. Reyes'in mektupların yayımlanması konusundaki ilk şartı bu hataların hiçbir şekilde düzeltilmemesi olur. Bütün o hatalar, tüm doğallığıyla onun çocukluğunda deneyimlediği zorlukların, hayatta kalma mücadelesi verdiği dönemlerin bir temsilidir aslında. İspanyolca ilk edisyondan itibaren Reyes'in bu isteğine sadık kalınır, kitabın İngilizce çevirisinde de bu mevzu dikkate alınır. Maalesef Türkçe çevirisinde tam tersi bir durum söz konusu: metin düzeltilmiş, dilbilgisi ve imla hatalarından arındırılmış. Çevirmenin tutumu bir yana, neden böyle bir editoryal uygulamaya gidildiğini anlamak güç. Bu 'katl-i üslûp felaketine' rağmen, bir solukta okunan, naif anlatıcısı aracılığıyla yoğun bir empati ve sempati uyandıran, Reyes'in 'kelimelerle' çizdiği tablolara hayran bıraktıran bir anlatı var karşımızda. Oto-kurmaca, ya da farklı bir tür adlandırmasıyla, mektup roman diyebileceğimiz bu metinle Reyes'in tabloları arasındaki noktaları birleştirmek çok kolay oluyor. Aynı keskin ve detaycı, kendine acımayan ve acındırmayan, aksine dünyaya merak ve hayranlıkla bakan, zarafet yüklü ton belki de kitabın en büyük başarısı. Horatius'un "ut pictura poesis" kavramı akla geliyor: "şiir gibi resim, resim gibi şiir". Yazı ve imgenin tatlı bir rekabete tutuşarak kardeşlik ettiği mektuplar kaleme almış Reyes. Anlattığı her sahne kelimelerinin imgesel gücü sayesinde birer tabloya dönüşüyor. Tozun toprağın birbirine karıştığı, doğal felaketleri açık yara gibi bekleyen çetin bir coğrafyadayız. Emma Reyes'in Bogotá'da penceresi bile olmayan bir tek odada, ablası, Maria denen bir kadın ve Piojo adlı bir çocukla başlayan yaşamına dayanan mektuplar, yoksulluğun ve zulmün bin bir tonunun yanı sıra kırsal hayattaki günlük yaşamı ve coğrafyayı titizlikle aktarıyor. Bu yaşamda yerli kültüründen gelen Hıristiyanlık ve sömürgecilik öncesi inanışlar, kutlamalar Hıristiyan pratiklerine karışıyor. Çöplerden ya da çamurdan yapılan oyuncak bebekler, eşek sırtlarında köylerden kasabalara seyahatler, anne ya da baba kavramından habersiz, dünyada yol bulmaya çalışma ve sevgi arayışı, belediyelerdeki en varlıklı ailelerin halk sınıflarıyla olan adaletten uzak ilişkileri, tahakküm mekanizması bir kurum olarak Katolik Kilise'nin kendi içindeki hiyerarşik düzeni, küçük Emma'nın içinde yaşadığı dünyanın dinamiklerini oluşturuyor. Etnik ve kültürel olarak "beyazlaştırılmaya", asimilasyon başarısızlığa uğradığında ise marjinalleştirilmeye çalışılan yerliler, kısa sürede kahraman ilan edilip aynı hızla toprağa gömülen general yöneticiler, birbirini yansılayan ama hiçbiri Emma'ya Kutsal Meryem Ana gibi anne olamayan Maria karakterleri bu anlatının kahramanları. Üstünkörü bir modernleşmeyle, ilk kez deneyimlendiğinde korku ve büyülenmeyi bir arada yaşatan teknolojik aygıtlar belli başlı propları. Emma Reyes'in erken dönem isimsiz eserlerinden birinden detay, 1949'da Paris'te düzenlenen ilk sergisinden Fotoğraf: Association Emma Reyes / özel koleksiyon, Bordeaux, Fransa 1940'ların Kolombiyası'nda kimsesiz çocuklar için en 'ayrıcalıklı' sığınak pek tabii Kilise, lakin aynı Kilise onları muazzam bir iş gücü olarak görüp çeşitli atölyelerde on beş saatin üzerinde çalıştırıyor. Dış dünyanın kapılarını yüzlerine kapatıp zihinlerini ve ruhlarını mutlak bir günah duygusu ve korkuyla şekillendirmeyi başlıca görev biliyor. Tıpkı dış dünyada olduğu gibi manastırda da rahiplerin ve rahibelerin iyisi de var kötüsü de. Zulüm ve merhamet, ayrımcılık ve koşulsuz sevgi, her ikisi de eşi benzeri olmayan bir şekilde hissedilen korku ve neşe Emma'nın manastırda deneyimlediği duygular. Rahibelerin verdiği dehşet dolu cehennem vaazları ve cezaların yol açtığı tahribatlar, kızların bazen birbirlerine yaslanmaları sayesinde bazen de kendi içlerinden doğan cesaretle hafifliyor. Her yıl İsa Bebek'e gönderilecek olan hediyeleri hazırlama merasimleri onlar için tarifsiz bir coşku ve eğlenceye, yılda taş çatlasa iki kez içilebilen sıcak çikolata en büyük ziyafete dönüşüyor. Birbirlerine hikâyeler anlatmaktan da geri kalmıyorlar, özellikle de aralarına oyuncak bebeği Tarrarrura ile sonradan katılan Maria gibi dış dünyaya dair hikâyeler anlatanlar el üstünde tutuluyor. Kendi hikâyelerini yaratma, yaşama ve anlatma isteğiyle dolup taşan Emma dünyanın kapısını cesaretle araladığında, ona buraya kadarki yolculuğunda eşlik eden okuyucuyu da heyecanına ortak ediyor, zira mektuplar sona erdiğinde dış dünyanın ve bir ömrün hikâyesi eşiğin önünde serili duruyor. Yaşamı ve sanatıyla ilham verme gücü olan bu güzeller güzeli kadının en azından bize kalan yirmi üç mektubu teselli oluyor. Emma Reyes'in mektupların yayımlanması konusunda belirlediği ikinci şarta gelince, kitap satışlarından elde edilen gelir bugün hâlâ Kolombiyalı kimsesiz çocuklara veriliyor.

  • Bir Oyun: İsim, Şehir, Hayvan, Bitki, Eşya; Bir Yazar: Elena Ferrante

    Evcilleşmiş bir canavar olan insan, denizden gelen bir şeyden korkmuş gibi duran çam gövdeleri, metamorfozu simgeleyen böcekler, façayı bozmamak için küçük rezilliklere hazır Napoli şehri, tılsımlı bilezikler, bedensiz giysiler, tekinsiz oyuncak bebekler ve psikanalitik edebiyat eleştirisini merkeze koyan bir yazar Elena Ferrante... Nilay Kaya, geldiğimiz noktada bir edebiyat olayına dönüşen Elena Ferrante'nin edebiyatını ve bu "olay"ı yaratan sebepleri onun için belirleyici olan kavramlar üzerinden alıyor. Ve bizi ders niteliğinde edebi bir oyuna davet ediyor: İsim, şehir, hayvan, bitki, eşya ve yazar: Elena Ferrante! Nilay Kaya İsim: Elena. Hem yazarın müstear ismi hem de Benim Olağanüstü Akıllı Arkadaşım ile başlayan Napoli Romanları dörtlüsünün kahramanlarından biri. Yazarların kahramanları ile kendi hayatları arasında kurduğu pamuk ipliğine dayalı dinamiği işleten bir isim seçimi. Bir Yazarın Yolculuğu: Frantumaglia , Elena Ferrante'nin 1990'larda başlayan yazın serüvenine son derece "içeriden" tanıklık etmemize izin veren, kurmaca yaratının dinamikleri ve feminist edebiyat konulu derslerde başlıca kaynaklar arasında yer alması gereken bir yapıt. Yazarımız kimliğini saklıyor olabilir, ne var ki onun düşünce dünyasını ve imgelemini şekillendiren unsurları, edebiyat ve hayat ile ilgili sormaya devam ettiği her türlü soruyu bu kitapla öğreniyoruz. Ferrante, bizatihi romanları haricinde, aslında yapabileceğinin en anlamlı, işe yarar ve zarif şekliyle biz okurlarına, bir yazar olarak kendini sunuyor. Günümüzde sürekli sosyal medyada arz-ı endam eden, fotoğraf vermeyi ve kendini anlatmayı seven, her konuda fikri olan ve bunu paylaşma ihtiyacı duyan, okuyucularıyla ve edebiyat dünyasıyla mütemadiyen iletişim halinde olan yazar profili daha sorunlu geliyor bana. Bir okuyucu olarak, o yazar için "Keşke bunun yerine daha çok okusa ve yazsa," deyiveriyorum içimden. Hele de gerçek kimliği ortaya çıktığı anda sevimsizleşen, "Tanımasak daha iyiydi," dedirten çağdaşımız yazarları düşününce, münzevi yazarların inziva isteği ve tercihi çok daha mantıklı bir hal alıyor, saygı uyandırıyor. Frantumaglia , Elena Ferrante'nin hiç göndermediği mektuplarına, kitaplarından çıkardığı bölümlere, senaryo düzeltmelerine yer verir. Yazar hiç yayımlanmayan romanlarından bahsediyor, daha ne yapsın. Kamuya açılan bu hazineden daha kıymetli ne olabilir? Kendi adıma, Elena Ferrante'nin kimliğini ifşa etmemeye devam etmesini dileyen okurlarındanım. Frantumaglia 'daki röportajlarda (istisnasız her birinde!) ona hâlâ bu konuda soru soran gazetecileri görünce insan, o gazeteciler için "başkaları adına utanma" duygusu yaşamadan edemiyor. Ferrante'nin insanı hayrete düşüren bir sabırla bu sorulara verdiği yanıtlardan biri, aslında başka soruya yer bırakmıyor: "Kitapların, bir kez yazıldıktan sonra yazarlarına gereksinmeleri yoktur. Bununla ilgili yeterince örnek vardır. Antik döneme ait ya da çağdaş, belli bir yazarı olmayan ama kendi başlarına yoğun bir hayat yaşayan o çok gizemli kitaplara bayılıyorum. Bana bir tür gece mucizelerini anımsatıyorlar, Befana'nın hediyeleri gibi," ( Frantumaglia 11). Ferrante'de kesinlikle sanatçının esere imzasını atma ihtiyacı duyduğu “modern” zamanlar öncesine dair bir duruş var. Romanlarında hem içerik hem de üslupta karşımıza çıkan antikite eserler bu kanıyı destekler nitelikte. Ferrante iyi bir hikâyenin başlı başına, her zaman haber değeri taşıdığına inananlardan. "Okumaya değer bir kitap çıktı!" Edebiyatsever için neden bu haber yeterli olmaz? O kitabı yazan kişinin kim olduğu neden bizi bu kadar ilgilendiriyor? Yine Ferrante'nin sözlerine kulak verelim: "[b]ir kitap okuduğum zaman asla onu kimin yazdığını düşünmem, sanki ben kendim yazıyormuşum gibi hissederim. Küçük bir kızken yazar adlarını bilmezdim, benim için her kitap kendi başına yazılmış gibiydi, başlıyor ve bitiyor, beni sarıyor ya da sarmıyor, ağlatıyor ya da güldürüyordu. Gustave Flaubert adındaki Fransız daha sonra ortaya çıktı," ( Frantumaglia 201). Ferrante, tavan arasına atılan oyuncak kutularını yeniden açarak, edebiyat yapıtını estetik mesafeyle değerlendirme gerekliliği ve deneyimine bir tür çocuk-saf okuyucu bakışını da ekleyelim, demek istiyor. Devam edelim: "Biyografiden geçen yol bizi bir yapıtın kalbine götürmez, o sadece minik bir öykü çeşnisi yaratır. Ya da Northrop Frye gibi söyleyecek olursak, Kral Lear 'ın yıkıcı yaratıcı enerjisi, Shakespeare'den bize sadece bir iki imza, bir vasiyet, bir vaftiz belgesi ve bön bakışlı bir adamın portresinden başka bir şey kalmamış olmasıyla hiçbir şekilde zedelenmez. Shakespeare'in canlı bedeni (hayal gücü, yaratıcılığı, dürtüleri, kaygıları, hatta ses tınısı, ruh hali, sinirsel tepkileri) sonsuza dek Kral Lear 'ın içinde yaşayacaktır. Geri kalanı ilginçlikler, akademik hiyerarşi adına yayınlar, kültür pazarında görünürlük adına küçük, büyük savaşlardır," ( Frantumaglia 184). Elena Ferrante, metinlerin mitlerle ve kalıplarla, tekrarlanan arketiplerle oluştuğuna yönelik argümanlarıyla edebiyatın anatomisini çıkaran Northrop Frye'dan alıntı yapıyor, sanat eserinin içkin değerini esas alan Yeni Eleştiri'yi yeniden gün yüzüne çıkarıyor. Psikanalitik edebiyat eleştirisini, yazarın kendisine yöneltilen, içimizdeki paparazziyi doyurmaya yönelik anlayışı acilen tasfiye edelim diyor verdiği her cevapta, nezaketle ve anlayana. Sonuç olarak, ona her zaman sorulan başka bir soruya cevap olarak, hayır, Elena Ferrante bu geri çekilişle gizemine gizem katıp bundan kâr sağlamıyor, "ben üzerime düşüp kitaplarımı yazdım," diyor ve Elena ismi yeterli kalıyor. “Elena Ferrante (…) psikanalitik edebiyat eleştirisini, yazarın kendisine yöneltilen, içimizdeki paparazziyi doyurmaya yönelik anlayışı acilen tasfiye edelim diyor verdiği her cevapta, nezaketle ve anlayana.” Şehir: Napoli. Hem sevilen, hem nefret edilen. Hem ev, hem hapishane. Hem aidiyet, hem yabancılık. Hem tutkulu ve anaç kadın, hem testesteronu yüksek maço erkek. Şehrin karmaşık ve hasarlı cinsiyet rollerini, aile modellerini, şehirden kaçmanın ve onunla yüzleşmenin zorlu dinamiklerini şöyle anlatır Ferrante: "O şehirde doğup büyümüş bazı annelerin nasıl olduklarını bilirim. Neşeli ve ağzı bozuk, şiddet kurbanı, erkeklerine ve oğullarına çaresizce sevdalı, kendilerini ezseler ve parçalasalar bile onlara hizmet etmeye ve korumaya amade, gene de anna fa l'uommoene / erkektir yapar demeye hazır, ve kendilerine karşı yapılanı bile kabul etmekten aciz oldukları için adamlarını daha da hayvanlaşmaya iten kadınlardır. Bu annelerin kız evlatları olmak geçmişte de, bugün de kolay olmamıştır. Onların canlı, görgüsüz, ıstıraplı, sonradan boşa çıkan isyan girişimleriyle dolu ezikliği, hem özdeşleşmeyi hem de şefkatsiz tiksintiyi zorlaştırır. Onlardan kaçmak için de Napoli'den kaçmak gerekir. Kadınların çektiği azabı görmek, eril kentin ağırlığını onların varlığı üzerinde hissetmek, onları terk etmiş olmanın pişmanlığını duymak ve onları sevmeyi öğrenmek, sizin dediğiniz gibi, onların gizli cinsiyetlerini özgürlüğe kavuşturmak için bir kaldıraç noktası bulmak, ancak o şehirden ayrılmakla mümkün olur," ( Frantumaglia 225-6). Şehir bir labirent ise önce onda kaybolmak, sonra ondan çıkmak gerekir. Ferrante'nin kendisinin de andığı, Walter Benjamin'in önce hayvanat bahçesinde kaybolup sonra yolunu bulduğu anısındaki "şehirde kaybolma sanatı"nı öğrenmek gerekir. "Bir şehirde yolunu bulamamak pek bir şey ifade etmez. Bir şehirde, ormanda kaybolur gibi kaybolmak ise eğitim ister," (Benjamin 12). Benjamin'in bu sözlerini alıntılar Ferrante. Benjamin'in bu sanatla kendi frantumaglia kavramına benzer bir şekilde, ifade edilmesi zor olana yaklaşabilen, "çağıltılı" bir yazı imkânı doğurduğunu düşünür ( Frantumaglia 145). Ne diyordu frantumaglia için? "[y]aşarken sesimizi onunla yükselttiğimiz ve sonunda onun içinde kaybolması mukadder heterojen kalabalığı çok sancılı bir kaygıyla algılamaktır," ( Frantumaglia 99). Şehiri anlatırken de Benjamin'in, Minotaur'un, Borges'in labirentlerini ödünç alır; o labirentlerde kaybolmanın, başkalarının kalabalığı olmanın içinden çıkan nimet değerinde edebiyata işaret eder. Ona göre, şehirle hesaplaşmayı tamamlayabilmek için (ne kadar tamamlanabilirse) mutlaka başka şehirlerde yaşamak gerekir. Bedenin bir uzvu haline gelen o şehir, gidilen her yerde algıları örseler, insanı bir siren gibi sürekli çağırdığı için mutlaka ona dönülür. Elena Ferrante'nin ilk romanı Belalı Aşk 'ın Delia'sı da annesinin ölüm haberini alınca yıllar sonra doğup büyüdüğü şehre, Napoli'ye döner. Delia'nın Napoli'nin sokaklarıyla doğru orantıda boğucu ve karanlık geçmişiyle karşı karşıya gelişi, romanın temel gerilimidir. Ferrante, içinde büyüdüğü şehri uzun süre boyunca tehlike hissiyle anmıştır: "Bir anda çıkan kavgaların, dövüşmelerin, kolay gözyaşlarının, küfürleşmeyle biten küçük çatışmaların, ağza alınmayacak edepsizliklerin, iyileşmek bilmeyen kırıkların, aşırı yapaylıkta sergilenen muhabbetlerin şehriydi. Benim Napoli'm, yerleşmiş de olsa hâlâ gününü geçici işlerle kazanmak zorunda kalma korkusuyla yaşayan gelişmemiş Napoli insanlarından oluşuyordu; gösterişli bir şekilde namuslu ama olaylarda, façayı bozmamak için küçük rezilliklere hazır, gürültücü, yüksek sesli, palavracı, belirli kanatlarda Stalinci, en köşeli diyalekte boğulmuş, adi ve kösnül, küçük kentsoylu havasına bürünemese de en azından yüzeysel işaretlerini vermeye heves eden, namuslu ama potansiyel suçlu, fırsat doğduğunda ya da gerektiğinde başkalarından aptal görünmemek için kendini feda etmeye hazır insanların şehriydi," ( Frantumaglia 63). “Ona göre, şehirle hesaplaşmayı tamamlayabilmek için (ne kadar tamamlanabilirse) mutlaka başka şehirlerde yaşamak gerekir. Bedenin bir uzvu haline gelen o şehir, gidilen her yerde algıları örseler, insanı bir siren gibi sürekli çağırdığı için mutlaka ona dönülür.” Yazarın Napoli'de geçmeyen romanlarına bile Napoli'nin gölgesi düşer. Feyyaz Kayacan'ın Londra'da yaşarken bilhassa İstanbul'un romanını yazmaya çalışan karakteri geliyor aklıma ya da Oylum Yılmaz'ın romanlarının kurgusuna musallat olan Büyükada hayaletleri. Italo Calvino, Görünmez Kentler 'de Kubilay Han'la sohbet eden Venedikli seyyah Marco Polo'ya, "Ne zaman bir kent anlatsam Venedik'le ilgili bir şeyler söylüyorum," dedirtir (Calvino 132). Zira Marco Polo, diğer kentleri anlamak, farklılığını kavramak istiyorsa, gizli bir ilk kentten yola çıkmak zorundadır; kendi kentinden. Bu ilk kentler, her türlü yeni kent deneyiminin karşılaştırma ölçütü olurlar. Nitekim, Marco Polo'ya benzer bir şekilde, "Benim için kalıcı olarak anlam yaratan her şeyin senaryosunda Napoli vardır, onun yerel lehçesiyle konuşur," der Ferrante ( Frantumaglia 62). Elena Ferrante'nin Napolili kahramanları da aslında Napoli'den uzakta Napoli'nin romanını yazar, kendiliklerini Napoli'yle kurgularlar. Sen Gittin Gideli 'nin Olga'sı, Torino'da geçen orta sınıf konforundaki hayatına ayrılık darbesi yiyince, akıl sağlığını koruma sürecinde onu büyüten Napoli'yle yüzleşmek durumundadır. Kanımca Ferrante külliyatının tekinsizliği ölçüsünde en güçlü romanı olan Karanlık Kız 'ın kahramanı Leda, orta yaşına ermiş, İngiliz edebiyatı profesörü olmuş, kızlarını büyütüp dünyaya salmıştır. Kuzeyde yaşayan "Beyaz İtalyan" Leda, bir yaz tatili için güney sahillerine indiğinde karşısına çıkan, sıradan hayatını değiştirecek olan aile Napolilidir, üstelik Napoli mafyası Camorra'dandır. Ama bu roman, Roberto Saviano imzalı, gazeteci-yazar elinden çıkma mafya romanı ya da sezon sezon sürecek bir ana-akım televizyon dizisinin hikâyesi değildir (Bakınız: Gomorra ). Bu hikâyeye can veren unsur, o ailenin Napolili suç örgütü Camorra'dan olması değil, bir garip oyuncak bebekle tetiklenen ve gün yüzüne çıkan, bizatihi Leda'nın doğum lekesi misali, vücudunda, benliğinde, dilinde taşıdığı Napoliliği ve onun temsil ettiği her şeydir. Son Ferrante romanı Yetişkinlerin Yalan Hayatı 'nın ergen Giovanna'sının, yetişkinliğe adım atması için, burjuva ailesiyle yaşadığı Napoli sırtlarındaki hayatından, bir nevi Olimpos'tan yeryüzüne inmesi, Napoli'nin sanayi bölgelerine ve gecekondularına karışması gerekecektir. Napoli'nin "çirkin" yüzleri, yüzüne çirkinliği vurulan Giovanna'yı, ergenliğin içkin çirkinliğiyle yüzleşmesi gereken Giovanna'yı büyük bir çirkinlik sarmalına sokar ve büyütür. Başka bir büyüme hikâyesi olan ve dünyada Ferrante Humması yaratan Napoli romanları dörtlemesinin ana mekânı ise çoktan turistik bir cazibe merkezi haline geldi. Vezüv eteklerindeki bu şehir artık Güney İtalya sehayatlerinde sadece şatoları, Roma Yeraltı Şehri, Pompei antik kenti, Amalfi ve Capri adaları için ziyaret edilen şehirlerden biri değil; o meşhur iki kız arkadaşın, Lila ile Lenù'nun büyüdüğü şehir. Artık Napoli'de Ferrante turları yapan yerel turist rehberleri var. Kızların çocukluğunun geçtiği, hepsinin de aynı avluya açıldığı Faşist dönemden kalma dört katlı bloklardan oluşan, ev işlerinin arasında balkondan laflaşan ev kadınlarının, o balkon aralarından asılı çamaşırların, çığlık çığlığa top oynayan çocukların her tekmesiyle toz dumanın eksik olmadığı gecekondu bölgesi Rione Luzzatti. Lila ile Lenù'nun okulu asıp ilk kez denizi görmeye yeltendikleri sahnedeki eşik olan köprü altı için Via Gianturco. Gecekondu hayatının geride bırakıldığı bu eşikten sonra Napoli'yi sınıfsal olarak çok keskin bir şekilde ikiye ayıran uzun cadde Spaccanapoli. Mağazalarının parıltısının kızların gözünü kamaştırdığı kibar muhit Chiaia ve kaldırımlarında, kafelerinde zarifçe "piyasa yapılan" şehir merkezindeki Piazza dei Martiri. Ferrante'nin Napoli'si turunun başlıca durakları işte bunlardır. Bu vesileyle, edebiyat turizmini desteklediğimi belirtip "edebi hac" anlatılarının başlı başına bir edebi janr olması gerektiğini de belirteyim. Hem edebiyatın kendisini, hem Elena Ferrante gibi yazarların metinlerinin damarlarını daha da ortaya çıkaracağı, onları zenginleştireceği için. Hayvan: Tek bir hayvan seçmek zor, hayvanlar demek daha yerinde olur, zira Elena Ferrante'nin romanları hayvansı enerjiyle dolup taşar. Ovid ve Kafka'dan el alan, yirmi ve yirmi birinci yüzyıla yakışır bedensel dönüşümler, insanın insan olmayanla kurduğu sorunlu ilişki ve tiksinti, bu tiksintinin aslında kendi bedenine dönük oluşu, bunu fark ediş ya da fark edemeyiş, yazarın deşmeyi sevdiği sorunlardır ve bu esnada duyulara yoğunlukla hitap eden bir estetik işler. Napoli Romanları'nın ilk kitabı Benim Olağanüstü Akıllı Arkadaşım 'da örümcek ağları her yerdedir, bodrumda, merdivenlerde, trabzanlarda, yatak başlıklarında... Ama tiksinti verici ve korkunç olan canavar-hayvan, ilk önce çocuklukta ve masal devi biçiminde belirir. Çocuk Lila ile Lenù'ya korkular salan komşu Don Achille, "belirsiz bir mineral-hayvan fizyonomisi içinde kötü bir yaratıktır," ( BOAA 47). Don Achille’nin, "hakkındaki hakaretleri çok uzaktan da olsa duyabilecek kadar büyük kulakları" vardır ( BOAA 46). Lenù, onu mahallelerine yayılan örümcekler, örümcek ağları, fareler ve türlü böceklere hükmeden bir üst canavar güç olarak düşler: "Don Achille örneğin, sadece en üst kattaki evinde oturmuyordu; aynı zamanda aşağıda örümcekler arasında bir örümcek, fareler arasında bir fare, bütün formlara bürünen bir formdu. Onu uzun hayvan pençeleriyle, camlaşmış, taş kesilmiş ve zehirli otlarla kaplı bedeniyle, yerdeki ızgara deliklerinden düşürdüğümüz her şeyi alıp koca kara çantasına atan bir canavar olarak hayal ediyordum," ( BOAA 41). Lenù'nun, yetişkin dünyanın kodlarını çözmeye çalışırken yarattığı imgeler, roman kişilerinin psikolojik ve toplumsal boyuttaki temsillerini hayvanlar üzerinden güçlü bir şekilde sunar. Ferrante'nin Napoli'sinin "kadınsı" tarafına daha önce değinmiştik. Küçük Lenù, çevresindeki kadınların tükenmeyen öfkesine mitik bir başkalaşım hikâyesiyle nedensellik katar: "Kadınlar aralarında erkeklerden daha çok dövüşürlerdi; saç saça tutuşup birbirlerinin canını yakarlardı. Can yakmak bir marazdı. Küçüklüğümde gözle görünmeyecek kadar minik hayvancıkların geceleri mahalleye geldiklerini, durgun su birikintilerinden, toprak sekinin ötesindeki kullanılmayan vagonlardan, pis kokulu otlardan, kurbağalardan, semenderlerden, sineklerden, taşlardan, tozdan yayılarak suya, yiyeceklere ve havaya sızdıklarını, annelerimizi, ninelerimizi susamış dişi köpekler gibi öfkeli hale getirdiklerini zannederdim. Erkeklerden çok onlar zehirlenirdi sanki, çünkü adamlar sürekli öfkelenirlerdi ama sonunda sakinleşirlerdi, ancak görünürde sessiz olan, herkesle iyi geçinen kadınlar öfkelendiklerinde dur durak bilmeden kızgınlığı son raddesine vardırırlardı," ( BOAA 48). Benim Olağanüstü Akıllı Arkadaşım 'ın 2014 yapımı, Elena Ferrante'nin de senaryoya elinin değdiği, Saverio Costanzo imzalı başarılı dizi uyarlamasında bu alıntı, yazıdaki imgenin gücüne güç katarak görselleştirilmiştir: O gözle görünmeyecek boyuttaki böceksi hayvanlar, sadece kadınlara musallat olan bir salgın hastalık laneti, bir miasma gibi, geceleri mahalleyi basıp yavaş yavaş apartman merdivenlerinden çıkar, evlerin yatak odalarına, yataklarında kocalarının yanında uyuyan annelerin kulaklarına, saç diplerine, ağızlarına, vücutlarının tüm deliklerine dolar ve onlara öfke depolar. “Elena Ferrante başka bir kadınlık hali olarak, "sınırsızlanma" vakasını önümüze koyar. Deneyimleyenin de tanımlamasının zor olduğu, kadın için evin duvarlarını Hitchcock'un Vertigo sekanslarına dönüştüren, yüzeylerin ve köşelerin, her türlü formun bozulduğu ve sınırsızlaştığı anlardır bunlar.” Elena Ferrante başka bir kadınlık hali olarak, "sınırsızlanma" vakasını önümüze koyar. Deneyimleyenin de tanımlamasının zor olduğu, kadın için evin duvarlarını Hitchcock'un Vertigo sekanslarına dönüştüren, yüzeylerin ve köşelerin, her türlü formun bozulduğu ve sınırsızlaştığı anlardır bunlar. Ne var ki Benim Olağanüstü Akıllı Arkadaşım 'ın Lila'sı, tıpkı Lenù gibi (Lenù'ya göre ondan çok daha üstün), bir "yazardır" ve "sınırsızlanma" epizotları boyunca dünyanın hatlarını bozmaya gelen varlıkları, Hıristiyanlık öncesi Napoli'nin pagan tanrılarına karşılık gelen kırmızı tonlardaki hayvanlar olarak görür. Lila'nın "sınırsızlanma" betimlemeleri, merkezleri tutunamayan biçimlerin tüm detaylarını bütün yaratıcılığıyla göz önüne serer. Aslında metamorfoz, başkalaşımın yaratıcılığa ve sanata da dönüşme halidir. Hem iğrenç, hem güzel. Bedenden duyulan rahatsızlık sahneleri, iğrenç olana doğru gider, onun doruğuna çıkar, sonra da bazen yaratının eşlik ettiği bir sağaltım yaşatır. Bu artık rahatlıkla Ferrantevari diyebileceğimiz, kusursuz bir anlatı özelliğidir. Karanlık Kız romanını sarıp sarmalayan türlü böcekler, kertenkeleler, sinekler, kurtçuklar, bizatihi insanın hayvansı doğasına gönderme yapan ve tiksinti uyandıran canlılar olarak geçit töreni yapar. Burada Ferrante'ye kulak verelim: "Böceklerle, sürünen varlıklarla, insan olmayan tüm canlı maddeyle kurduğumuz ilişki tümden çelişkilidir. Hayvanlar bizi korkuturlar, iğrendirirler, -bedenimizi ansızın değiştirerek bizi hayvani yanımıza çok yaklaştıran gebelikte olduğu gibi- hayatın yüklediği formların değişkenliğini anımsatırlar," ( Frantumaglia 227-8). Karanlık Kız 'da bir oyuncak bebeği ameliyat etme sahnesi vardır ki, bebeğin içinden çıkan türlü pislik, sıvı ve kurtçukla birlikte Leda ruhsal bir arınmaya doğru gider. İnsan nedir? Ferrante'ye göre, "evcilleşmiş gibi görünen bir canavardır," ( Frantumaglia 113). Sen Gittin Gideli 'nin Olga'sı, onu terk eden kocası Mario'nun ardında bıraktığı köpek Otto'yu, terk edilme acısının getirdiği bir bencillikle, belki de içten içe isteyerek ihmal eder ve hayvanın ölümüne yol açar. Ferrante çocukluk anılarında, sandık odasının karanlığında canavarımsı, sarı bir hayvan hayal eder, böcek zehiri kokan, soğuk nefesini duyduğu bu hayvanı şöyle tarif eder: "Onun beni yemeye hazır, cırcır böceğinin sarımsı larvası gibi çirkin, büyük bir hayvanın nefesi olduğunu çok iyi bilirdim. [...] Canavar bekliyor, şimdi uzun ve saydam kanatları olan devasa bir sinek. Karnını doldurmayı açgözlülükle bekliyor, ama aynı zamanda öfkeli çünkü kendi de küçük odanın karanlık karnını dolduruyor. Uzun antenleri var ve çene kemiğini sürekli oynatıyor. Geniş karnında benim boyutlarımda iki küçük kızkardeşe yer var; ama bunun için ikisini de iyice çiğneyip öğütmeli," ( Frantumaglia 112). Zamanla bu canavarla dost olur, ve zamanla bu canavarın aslında kendisi olduğunu keşfeder. Köpek Otto'yu ölüme terk eden Olga ya da canavarın kızkardeşini yuttuğunu hayal eden Elena, Ferrante'nin dünyasındaki hayvanlar ve canavarlar, kelimeleri de bedenleri de dönüştürürler. Bitki: Benim Olağanüstü Akıllı Arkadaşım 'da Lenù'nun kendi tabiriyle "çiçek açarcasına canlandığı" Ischia adasında bile etraftaki çiçekleri göstermez Elena Ferrante. Zira çok geçmeden, adada Lenù'nun bedenine derin yaralar bırakacak dikenler batacaktır. Öte yandan, Lenù ile Lila büyüdükçe mahalle ve çevresindeki yeşillik, kentsel dönüşüm adına giderek azalır. Çimen ve çiçek kokuları yerine mütemadiyen dökülen asfaltlardan yayılan zift kokusunu duyarlar. Mafyaya kafa tutup katil olan ve hapse giren komünist bir babanın oğlu olan arkadaşları Pasquale, bir gün şans eseri bir iş bulur: Napoli meydanlarında gece ağaç kesimi için gençler aranmaktadır. Babası hapiste olduğu için ailesine bakmak zorunda olan Pasquale'nin bu işi kabul etmekten başka şansı yoktur. O ve birtakım genç adamlar demiryolunun arkasındaki bitkileri kesmeye girişir. "Kim bilir ne çok kesti çünkü günlerce bu sesi işittik:" der Lenù, "ağaçlar sarsılıyor, taze odun kokusu yayıyor, havayı yarıp iç çekişi andıran uzun bir hışırtıdan sonra yere devriliyordu. O ve başkaları testereyle kesiyor, odunla yarıyor, kökleri söküyorlardı; işte o zaman havaya bir yeraltı kokusu yayılıyordu. Yeşillik yok oldu ve yerinde geniş ve sarımsı bir boşluk oluştu," ( BOAA 122-3). Bitkilerin yokluğu ve yok olma süreçleri karakterlerin ruh halini ve yaşadıklarını yansıtmakla birlikte, toplumsal ve kentsel dönüşümün ironik bir şekilde şeceresini çıkarır. Kısa sürede sadece seyyar manavlık yapmak üzere okulu bırakacak olan arkadaşları Enzo, aşkının göstergesi olarak Lila'ya bir üvez hediye ettiğinde, Lenù kıskanmak ve imrenmekle karışık duygular içindeyken meyveyi en rahatsız edici imgelerle özdeşleştirir: "[b]alkonlarda olgunlaştıklarında, minik solgun armutlar gibi kahverengi ve yumuşak olduklarında, kabukları kolayca soyulup olgun ve leziz meyvelerini ortaya koyduklarında, şekilsiz halleriyle bana anacaddedeki fare leşlerini anımsatırlardı ve o nedenle dokunamazdım bile," ( BOAA 74). Karanlık Kız 'da sayfiye yerinin zeytin, budak, çam ağaçları, kozalaklar ve reçine kokuları çok kısa zamanda giderek artacak olan tekinsizlik duygusunun, Gotik romanlara yaraşır bir hazırlayıcısı görevi görürler. Leda'nın kumsala giderken içinden geçtiği çamlıkta, "rüzgâr darbeleri karşısında büyüyen çam gövdeleri, denizden gelen bir şeyden korkmuş gibi," dururlar ( Karanlık Kız 14). “Kapari, Terk Edenler ve Kalanlar başta olmak üzere, Ferrante'nin romanlarının istisnasız hepsinde, evlere, mahallelere, şehirlere çakılı, gitmeyi düşünen ve düşleyen, giden gidemeyen karakterlere benzer.” Şimdi romanların dışına çıkıp Ferrante'nin kendi sözleriyle kapariyi nasıl anlattığına bakalım: "Çocukken oturduğumuz pek çok evden birinin doğuya bakan duvarında her mevsim bir kapari çalısı biterdi. Çıplak ve kötü örülmüş bir taş duvardı, bir tohum da atılmazdı ki kendini olmayan toprak parçacığına gömsün. Ama o kapari öylesine mağrur bir şekilde büyür ve üstelik öylesine hassas renklerle çiçek açardı ki benim zihnimde adil gücün, uysal enerjinin bir imgesi olarak yer etmişti. Evi bize kiralayan çiftçi her yıl bu bitkiyi orakla biçerdi ama nafileydi. Duvarı badanayla güzelleştirdiğinde, kireci elleriyle sıvar ve sonra berbat bir gök mavisine boyardı. Ben uzun zaman, güvenle bekledim, kaparinin köklerinin hâlâ yaşadığını ve duvarın dümdüz sükûnetinin içinden çıkıvereceğini umdum. [...] Badana çatladı, kapari ilk filizleriyle oradan fışkırdı," ( Frantumaglia 19). Bitkinin dönemselliği, mağrur güzelliği ve uysallığı çeker Ferrante'yi. Bitki budandıkça, ehlileştirilmeye çalışıldıkça neredeyse hayranlıkla karışık bir acıma duygusu uyandırır. Ama ne yapar eder, kapari de çoğu bitki gibi vahşileşir, isyan eder, badana çatlaklarının arasından fışkırır. Kökleriyle bağlı olsa da gitmeye yönelik bir hareket halindedir. Kapari, Terk Edenler ve Kalanlar başta olmak üzere, Ferrante'nin romanlarının istisnasız hepsinde, evlere, mahallelere, şehirlere çakılı, gitmeyi düşünen ve düşleyen, giden gidemeyen karakterlere benzer. Bana kalırsa badana çatlağından ilk filizleriyle fışkıran kapari, aynı zamanda yaratıcılığın ta kendisidir. Zira Ferrante romanlarında mutlaka kuraklıktan, şiddetten, kötülükten, çirkinlikten, kalabalıktan, yalnızlıktan, sıkışmadan ve daha pek çok negatif alandan kabuk delerek çıkan, özgürleşme deneyimi yaşayan birileri vardır. Bazen Lila'da olduğu gibi kaybolarak, bazen Giovanna ve Ida gibi trene atlayıp başka bir şehre doğru yola çıkarak, bazen Lenù'nun yaptığı gibi Arno sularına bir defter atıp yenisinin sayfalarını doldurarak özgürleşirler, her hâlükârda güçlü bir yeniden doğuşa işaret ederler. Eşya: Tılsımlı nesneleri vardır Elena Ferrante'nin. Yetişkinlerin Yalan Hayatı 'nın kurgusunu bir bilezik çevreler. O bilezik, romandaki pek çok karakterin, doğru ya da yanlış hikâyesi olur, aralarındaki gerilimin voltajını verir. Elbiseler, karakterlerin bedenlerinden sıyrılıp terzi mankenlerinin üzerine giydirilmiş modellere dönüşür, çok seslidirler. Bedensiz giysilerdir şimdi, ama insanların ruhlarını taşırlar. Belalı Aşk 'taki Delia'nın, annesinin ve kızının elbiseleri; Benim Olağanüstü Akıllı Arkadaşım 'da Lila ile Lenù'nun, annelerinin, komşu kadınların, genç kızların, Alfonso'nun elbiseleri; Yetişkinlerin Yalan Hayatı 'nda Giovanna'nın, annesinin, Costanza'nın, Vittoria'nın ve daha nicelerinin elbiseleri, kadınlığın, erkekliğin, erkeksi kadınlığın, kadınsı erkekliğin, androjenliğin; gençliğin, yaşlılığın, yaşsızlığın; zenginliğin, fakirliğin ve daha pek çok ikiliğin sözlü ve görsel temsili olurlar. Bununla da kalmaz. Elbiseler ve terzilik, iğnesi, ipliği, makası, cetveli, bütün dikiş kutusuyla; kumaşı, kumaşların renkleri ve kokuları; kesmesi, biçmesi, yırtması, yaması, teyellemesi, kenar basması, sürfilesiyle Ferrante'nin edebiyatını biçimsel olarak da okumaya elverir, başlı başına bir çalışma konusu doğurur. “(…) oyuncak bebekler çoğunlukla tekinsiz imgelerle, kadınlık döngüsünü kuşatan kızlık, arkadaşlık, kardeşlik, annelik ve daha pek çok bileşenden oluşan kompozit bedenler olarak boy gösterir romanlarında.” Benim Olağanüstü Akıllı Arkadaşım 'ın başlarında, kızları tanıma aşamasında Lenù'nun şu sözlerine rastlarız: "Ben küçüktüm ve hesaba göre bebeğim benden daha çok şey biliyordu. Ben onunla konuşuyordum, o benimle konuşuyordu. Selüloitten yapılmış yüzü, selüloitten yapılmış saçları, selüloitten yapılmış gözleri vardı. Annemin, nadir mutlu anlarından birinde dikmiş olduğu çok güzel mavi bir fistanı vardı. Oysa Lila’nın bebeğinin içi talaş dolu, sarımsı bez bedene sahipti; bana çirkin ve pasaklı görünürdü. İki bebek bakışırlar, birbirlerini tartarlar, fırtına koptuğunda, gökler gürlediğinde, daha büyük ve daha güçlü biri sivri dişleriyle onları kapmaya kalktığında kollarımızın arasına kaçmaya hazır beklerlerdi," ( BOAA 40). Elena Ferrante edebiyatında halihazırda üzerinde çalışılmış bir eşya vardır ki, o da hiç şüphesiz oyuncak bebektir. Ferrante'nin tek çocuk romanı Kumsalda Bir Gece de dahil olmak üzere, oyuncak bebekler çoğunlukla tekinsiz imgelerle, kadınlık döngüsünü kuşatan kızlık, arkadaşlık, kardeşlik, annelik ve daha pek çok bileşenden oluşan kompozit bedenler olarak boy gösterir romanlarında. Karanlık Kız 'ı okuduktan sonra Ferrante'ye mektup yazan bir hayranı, "küreklerle kovaların arasına gömülmüş Barbie bebekler, plastik totem gibi duran büyük ve renkli anne Barbie'ler" imgelerinin gücünden bahsedince, yazar şöyle cevap verir: "[o]nların sadece kız evlat olmanın minyatürleşmesi olmadıklarına inanıyorum. Oyuncak bebekler ataerkilliğin bize yüklediği bütün rollerde kadın olarak bizi simgeliyorlar. Nişanlılar romanında ileride Monza keşişi olacak kadına küçüklüğünde armağan edilen rahibe bebekleri hatırlıyor musun?" ( Frantumaglia 220-1). Gerçekten de hem toplumsal bağlamda, hem de kadın dilini ve bilincini kazımak konusunda oyuncak bebekler Elena Ferrante'nin sert ve tekinsiz gerçekliğinin katmanlarını açığa çıkarırlar. Öte yandan oyuncak bebekler, bilhassa Napoli Romanları'nın başında ve sonunda yaratıcılık ve yazma alanı da açar. Don Achille oyuncak bebeklerinin yerine para verince, kızlar gidip Küçük Kadınlar 'ı alır ve yazmaya heves ederler. Romanın sonunda Lenù, posta kutusundan kayıp oyuncak bebek çıktığı vakit Lila ile olan hikâyesini yazmaya koyulur. Lenù ile Lila bir kitabın, başka bir büyüme hikâyesi olan Küçük Kadınlar 'ın halesi altında büyür. Kitap içinde kitap, kızkardeşlik içinde kızkardeşlik sarmalı, Elena Ferrante'nin “kitapseverliğini” gözler önüne serer. O, tıpkı Homeros gibi, Cervantes gibi, Rabelais gibi, "Kitaplar her zaman başka kitaplardan söz ederler ve her öykü daha önce anlatılmış bir öyküyü anlatır," diyen Umberto Eco (Eco, 700-1) gibi, halis bir yazar için en kadim ve ilksel sevgiyi, kitap sevgisini edebiyatının konularından biri yapar. Lenù, Giovanna'nın annesi, Leda gibi edebiyat hocası karakterler; Lila, Lenù, Ida, Donato Sarratore gibi yazan ya da yazar olan karakterler, Aeneis 'ten Proust külliyatına, İncil 'den Dostoyevski'ye halihazırda yazılmış “gerçek” kitaplar; başka kitaplardaki karakterlere selam çakan karakterler (örnek: aşkından deliren kadın Melina, Aeneis 'in Dido'sunu anımsatır); Lila'nın Mavi Peri 'si gibi henüz yazılmamış ya da yazılmakta olan başka kitaplar, Elena Ferrante'nin bütün romanlarına yayılan biricik nesne, aşk ve sorundur. Böylelikle yazıyı en kıymetli eşyayla sonlandırıyoruz. Ne de olsa hakkında konuşulmaya en değer şey, Ferrante'nin de gönlünü edecek şekilde, kitapların ta kendisidir. KAYNAKÇA Benjamin, Walter. Bin Dokuz Yüzlerin Başında Berlin'de Çocukluk . (çev.) Tevfik Turan. İstanbul: YKY, 2009. Calvino, Italo. Görünmez Kentler . (çev.) Işıl Saatçıoğlu. İstanbul: YKY, 2020. de Rogatis, Tiziana. Elene Ferrante's Keywords . (çev.) Will Schutt. New York: Europa Editions, 2020. Eco, Umberto. Gülün Adı . (çev.) Şadan Karadeniz. İstanbul: Can, 2020. Ferrante, Elena. Bir Yazarın Yolculuğu: Frantumaglia . (çev.) Eren Yücesan Cendey. İstanbul: Everest, 2017. ____________ . Benim Olağanüstü Akıllı Arkadaşım . (çev.) Eren Yücesan Cendey. İstanbul: Everest, 2015. Elena Ferrante'nin Türkçede Yayımlanan Eserleri: Belalı Aşk , (çev.) Meryem Mine Çilingiroğlu, İstanbul: Everest, 2015. Benim Olağanüstü Akıllı Arkadaşım . (çev.) Eren Yücesan Cendey. İstanbul: Everest, 2015. Yeni Soyadının Hikâyesi , (çev.) Eren Yücesan Cendey. İstanbul: Everest, 2015. Terk Edenler ve Kalanlar, (çev.) Eren Yücesan Cendey. İstanbul: Everest, 2016. Kayıp Kızın Hikâyesi , , (çev.) Eren Yücesan Cendey. İstanbul: Everest, 2016. Kumsalda Bir Gece , (çev.) Eren Yücesan Cendey. İstanbul: Everest, 2016. Karanlık Kız , (çev.) Eren Yücesan Cendey. İstanbul: Everest, 2017. Sen Gittin Gideli, (çev.) Meryem Mine Çilingiroğlu, İstanbul: Everest, 2017. Bir Yazarın Yolculuğu: Frantumaglia . (çev.) Eren Yücesan Cendey. İstanbul: Everest, 2017. Tesadüfi Buluşlar , (çev.) Eren Yücesan Cendey. İstanbul: Everest, 2019. Yetişkinlerin Yalan Hayatı, (çev.) Eren Yücesan Cendey. İstanbul: Everest, 2020.

  • 2024 Nobel Edebiyat Ödülü kazananı Han Kang'dan yeni roman: Sevgilinin Soğuk Elleri

    Nobel 2024 Nobel Edebiyat Ödülü kazananı, Güney Kore'nin dünya edebiyatına armağanı Han Kang'ın yeni romanı Sevgilinin Soğuk Elleri , Göksel Türközü'nün çevirisiyle okurlarla buluşuyor.  Han Kang  Vejetaryen, Çocuk Geliyor, Beyaz Kitap  ve  Veda Etmiyorum ’un ardından şimdi külliyatının erken dönem eserlerinden Sevgilinin Soğuk Elleri’nde yine bizi işaret ediyor. Bu sefer merkezde sonsuz sınırsız güzellik baskısı, gençliğe duyulan hastalıklı aşk, hepimizin yüzündeki ve kalbindeki maskeler var. Usta çevirmen Göksel Türközü'nün Korece aslından yaptığı tercümeyle Sevgilinin Soğuk Elleri, okurları bir kez daha büyüleyecek.  Han Kang'a göre, hepimiz hayat denilen kabuğun üzerinde, uçurum kabuğunun üzerinde akrobasi yapar gibi maskeler takarak yaşıyoruz. Nobel Edebiyat Ödüllü Han Kang her romanında yaraları sağaltmanın yollarını arıyor, insan varoluşunun yalnızlığı üzerine edebî bir performans sergiliyor, tüm dillerdeki okurlarını kendileriyle ve toplumla bir yüzleşmeye çağırıyor. Ona göre, hepimiz hayat denilen kabuğun üzerinde, uçurum kabuğunun üzerinde akrobasi yapar gibi maskeler takarak yaşıyoruz. Kitabın konusuna gelince...  Yazar H, bir gün tuhaf bir telefon alıyor. Daha önce sadece bir kez gördüğü heykeltıraş Cang Unhyong, aniden sırra kadem basmış, bulunamıyor. Ondan geriye kalan pek fazla şey de yok. Elde yalnızca tutkuyla yaptığı alçı heykeller ve bir de maskelerle dolu dünyadaki yalnızlığı, samimiyetsizliği, hakikati ve aldığı yaraları anlattığı günlüğü var. Oysa Cang Unhyong hayatın çözümlenemez sırlarına elleriyle şekil veriyor, onların sırrına ermeye uğraşıyor. Heykellerinin hipnotize eden gücünü kullanarak onlardan anlam çıkarmaya çalışanları saklı yüzleriyle karşılaştırıyor. Han Kang, Sevgilinin Soğuk Elleri’nde bir kez daha saf gerçekliğin çarpıcı etkisini kullanarak okuru uçsuz bucaksız bir duygu evrenine çağırıyor. Kitabın önsözünden: "Şafak vaktinde görülen bir rüya, yabancı birinin söyleyiverdiği bir çift söz, çok da dikkat etmeden okunan bir gazete yazısı, aniden akla düşen eski bir hatıranın bir ânı… Tüm bunların kutsal bir ilham gibi hissettirdiği zamanlar vardır. İşte böyle anlar, roman yazarken en sevdiğim anlardır. Her zamanki gibi sıradan bir günde, tamamen yeni bir hisle karşımıza çıkan sayısız soru, ufak ve yoğun aydınlanma anları, derinde bir yerlerimize saplanan duyguların içinde bir tür özgürlük... İşte bunları hissederim." Han Kang Han Kang 2024 Nobel Edebiyat Ödülü Han Kang'a Layık Görüldü. Kang, Nobel Kazanan İlk Asyalı Kadın Yazar. 2016 Uluslararası Booker Ödüllü Vejetaryen 2018 Dublin Edebiyat Ödülü Finalisti Çocuk Geliyor 2018 Uluslararası Booker Finalisti Beyaz Kitap 2023 Prıx Médıcıs Kazananı Veda Etmiyorum Şimdi Sevgilinin Soğuk Elleri, Sırada Yunanca Dersleri Ve Niceleri… Han Kang'ın metinlerinin odağında makro ve mikro iktidarların özellikle kadınlar ve dolayısıyla tüm toplum üzerinde kurduğu baskı, uyguladığı zulüm var. Bir yandan Kore tarihiyle yüzleşirken öte yandan şiirsel, akıl ve duygu yüklü, temiz ve keskin bir dille dünya okurlarına evrensel bir çağrı yapıyor. Adeta kış uykusundan uyanır gibi… SEVGİLİNİN SOĞUK ELLERİ Han Kang April Yayıncılık, 2025 Çeviri: Göksel Türközü Tür: Roman 352 s.

  • Türkiye Yayıncılar Birliği Düşünce ve İfade Özgürlüğü Ödülü yazar kategorisinde Ahmet Ümit’in!

    Türkiye Yayıncılar Birliği Düşünce ve İfade Özgürlüğü 2024 Ödülleri bugün sahiplerini buldu. Törende yazar kategorisinde Ahmet Ümit ödüle değer görüldü.   24 Şubat 2025 Pazartesi günü yapılan törende yazar kategorisinde ödül, sansür ve engellemelere karşın hiç durmadan ürettiği ve eserlerini sahiplenerek farkındalık oluşturduğu için Ahmet Ümit’e verildi. Düşünce ve İfade Özgürlüğü Ödülleri, Türkiye Yayıncılar Birliği tarafından 1995 yılından bu yana her yıl, Türkiye’nin evrensel ölçütlerde düşünce ve ifade özgürlüğüne bir an önce kavuşması dileğiyle, düşüncelerini ifade etmekten korkmayan isimlere veriliyor. Tören kapsamında yıllık Yayınlama Özgürlüğü Raporu da kamuoyuna sunuluyor.   Ahmet Ümit plaketini Türkiye Yayıncılar Birliği Başkanı Kenan Kocatürk’ün elinden aldı. Ümit, konuşmasında “ Patasana adlı romanımdaki kahramanım "Ben, zalimler çağında yaşayan bir alçaktım" der. Patasana'nın bahsettiği çağ 2700 yıl önce Geç Hitit döneminde yaşanmıştı. Ne yazık ki yeryüzü yine bir zalimler çağını yaşıyor. Kültürler arasındaki uçurum giderek derinleşiyor, yoksulluk, ırkçılık, fanatizm ve cehalet hızla artıyor, demokrasi ağır darbeler alıyor, düşünce ve ifade özgürlüğü ortadan kaldırılmak isteniyor. Bu koşullarda Hititli Yazman Patasana gibi ben zalimler çağında yaşayan bir alçaktım dememek için, zulme, baskıya ve kötülüğe inatla karşı durmak gerekiyor. Bu sadece ahlaki bir tavır değil, hayatı savunmak için göstermemiz gereken zorunlu bir dirençtir. Zorunlu diyorum çünkü geç kalınırsa uygarlığımız benzeri görülmemiş bir felaketle karşı karşıya kalacak. Bu ödüle beni layık gören Türkiye Yayıncılar Birliği’ne minnettarım, düşünce ve ifade özgürlüğüne verdikleri destek için çok teşekkür ederim.” dedi.

  • Ahmet Altan’ın Zarlar’ı hep düşeş…

    Sevim Şentürk, Ahmet Altan’ın son romanı Zarlar üzerine yazdı: "Ahmet Altan, devlet denen aygıtın kimlere hangi amaçla nasıl maşalık yaptırdığını ibretlik bir biçimde anlatıyor. Evet romancı; zarları ölümü unutmak için atanların, hayatın dışına nasıl çıktıklarını anlatıyor." Şüphesiz; Kılıç Yarası Gibi / İsyan Günlerde Aşk / Ölmek Kolaydır Sevmekten , modern Türk edebiyatının en güzel üçlemelerinden. Ahmet Altan’ın son romanı Zarlar , birbirine nehirler gibi dolanan ve sonunda aynı yere dökülen bir çatal ağzını hatırlatıyor. Yazar burada, üçlemenin ilk kitabını yazarken ara verdiği, Tehlikeli Masallar ’ı yayımladıktan sonra tamamladığı büyük anlatısında eksik kalanı tamamlamış sanki. Olay yine; İmparatorluğun en uzun yüzyılını kapsayan ve dalları yirminci asrın başlarına uzayan vakitlerde geçiyor çünkü. ‘Gerçek olaylardan esinlenilmiştir’ ikaz lambasının ışığı altında başlayan kurgu, Osmanlı Devleti’nin en kudretli başbakanlarından Mahmud Şevket Paşa etrafında örülmüş. İkinci Meşrutiyet devri sadrazamlarından olan ‘Arap Paşa’, 1909’da gerçekleşen 31 Mart Vakası sonrası Selanik’ten yola çıkan Hareket Ordusu’nun İstanbul’da kumandanı olur, nüfuzu ve karizmasıyla Sultan Hamid’i alt eder, Âkif’in tabiriyle “Yıldız’daki Baykuş”un istibdadını devirir. Meşhur 1913 Babıali Baskını sonrası iktidarı ele geçiren İttihatçıların tayin ettiği sadrazam ondan başkası olmaz. Ancak zamanla İTC ile ters düşer ve gücü kendinde toplaması Paşa’nın da sonunu getirir.  Bir Devam Filmi… İşte Ahmet Altan, Osmanlı İstanbul’unun namlı kabadayılarından Arif’in gölgesinde yetişmiş Ziya’nın ekseninde bir tarih anlatıyor bize. Romanda, Mahmut Şevket Paşa suikastını işleyecek olan Ziya’nın ışığı nasıl gittikçe kısılıyor, büyük bir heyecanla takip ediyorsunuz. Dediğim gibi kurgu, yazarın üçlemesinde kıyıda kalmış kimi detayları da misafir ediyor. Örneğin, “O dönemlerde, sırmalı apoletleri, göğsü madalyalarla dolu üniformaları olan paşaların çoğunun kendi bağlı çeteleri vardı.” cümleleri, İsyan Günlerinde Aşk ’taki diyalogların hatırlatması.  Kanlı Karanlık ya da Kaderin Elleri Yazarın; “Kimi zaman ölüm öyle bir gelir ki hayatı, hayatın kendisinden bile daha kuvvetli biçimde değiştirir.” kehanetiyle sahneler akmaya başlıyor. Ziya; ağabeyi Arif Bey’i vuran padişahın Arnavut tüfekçilerinden bir diğer ünlü kabadayı Matlı Mustafa’yı, yargılama esnasında kör ve soğuk bir coşkuyla öldürür. Bu arada Ziyalar, dönemin Çerkes lobisini temsil ediyordur, hâliyle onun Saray’a mensup bir Arnavut silahşor tarafından vurulması, basit bir cinayetten daha büyük bir dalgalanmalar yaratır. Altan’ın da dediği gibi kavimler arası husumet, endişe verici bir siyasal çekişmeyi gözle görünür hâle getirir. Bir başka mahkemenin neticesinde Ziya, duvarlarından ‘Aldırma Gönül’ şiiri çıkacak olan Sinop Hapishanesi’ne yollanır. “Anadolu’nun Alkatrazı” olarak anılan bu mahpushanede, katillerin aynı usullerle içeride de işledikleri cinayetlerin kokusu her yanı sarmıştır. Ziya, İstanbul’dan taşıdığı kanlı karanlığını, mahkûmların ortasına serer. Matlı’yı vuran bu genç, kumarı ilk kez burada keşfeder ve elleri kaderini belirleyecek zarları tutmaya başlar. Kumarın parayla oynandığını; ama parayla alakası olmadığını sonradan anlayacaktır. Bu arada hapishane müdürü, kendisini odasına çağırır. Devletlülerden Çerkes Mehmed Bey, sonraki kaçış planını hemşerisine anlatır ve Ziya neden sonra İskenderiye’ye giden bir zahire gemisine atlar ve yeni hayatına başlar. Burada kadınları ve kumarın batınına dâhil olur. Eşraftan Doktor’un kızı Nora’da kendisinde ilk defa zuhur eden bir hastalık gibi, aşkı tanır. Ama vuslat olmaz; çünkü Ziya yeniden İstanbul’a, baba ocağına döner. Hafızanın ve Hatıranın Kıyısında Dolaşmak Mahmut Şevket Paşa’nın ‘tek adam’lığı, İttihat ve Terakki’nin komuta kademesini rahatsız ediyordur. Yazar, gündemden hiç düşmeyen açmazı şöyle çerçeveler: “Kimsenin diktatörlüğe itirazı yoktu, ama herkes diktatörün kendi ekibinden olmasını istiyordu.” Bir diğer Çerkes, Kazım Bey’in el altından örgütlediği militanlar özenle seçilir, Paşa’yı vurma görevi de Ziya’ya verilir. Ziya, katilliğin ve kumarbazlığın sarkacında hayatını oynuyor, bir insan öldürmemiş herkesi aşağılıyordur. Zengin bir dul olan Tahire Hanım’la vaktini harcayan Ziya, suikast zamanını bekliyordur. Yazar, kurgunun ana karakterini derinlemesine tahlil ederken, “Hafızası ve hatıraları ona düşman olmuştu, becerebilseydi onları öldürürdü.” diye konuşur.  Tarihin ve İnsanın Tesadüfü… Nihayet 11 Haziran 1913 tarihi gelir çatar. Ziya, bir iki kere provasını yaptığı ‘zaman’la karşı karşıya gelir. Beyazıt Meydanı’nda arabasının içinde görünen sadrazamı tabancasıyla öldürür. Romancının gerilimi yükselttiği bu anlar, onun neden usta bir anlatıcı olduğunun kanıtı. Okuru hem on dokuzuncu asrın kurgu havalarına hem de bugünün sıkıntılarına götürüyor, okuyucuya kendi yarattığı manzarayı seyrettiriyor çünkü. Hikâyenin sonunda, kumpas içinde kumpasla karşılaşan Ziya için artık her şey çok geçtir, kısa sürede yakalanır ve göstermelik yargılamanın ardından idam edilir.  Ahmet Altan, devlet denen aygıtın kimlere hangi amaçla nasıl maşalık yaptırdığını ibretlik bir biçimde anlatıyor. Evet romancı; zarları ölümü unutmak için atanların, hayatın dışına nasıl çıktıklarını anlatıyor. Bunu Ece Ayhan’ın şiiriyle söylersem; ‘kendi kendinin terzisi kambur’u hatırlatarak; ruh denen meçhulün seslerini derleyerek yapıyor, sonunda anlatıyı, tarihin ve insanın tesadüfüne bırakıyor; ama Ahmet Altan’ın Zarlar ’ı hep düşeş geliyor… ZARLAR Ahmet Altan Everest Yayınları, 2024 Tür: Roman 208 s.

  • Sokrates gibi düşünmeye hazır mısınız?

    Antik felsefenin modern dünyayla kesiştiği noktada, ünlü filozof ve psikoterapist Donald Robertson, yeni kitabı Sokrates Gibi Düşünmek  ile okurlara felsefi düşünceyi günlük hayata entegre etme yollarını sunuyor. Kitap, Sokrates’in yaşamına ve düşünce tarzına dair ilham verici bir rehber niteliğinde. Sokrates’in felsefi diyalogları ve yaşam öyküsü etrafında şekillenen bu kitap, kritik düşünme, ahlaki sorgulama ve felsefi analiz becerilerini geliştirmek isteyen okurlar için eşsiz bir kılavuz sunuyor. Robertson, bilişsel davranışçı terapinin temel unsurlarını ve antik Stoacı gelenekleri ele alarak, modern psikoloji ve felsefenin kesişimini gözler önüne seriyor. Kitapta, Sokrates’in öğretisi, adalet anlayışı, sorgulama yöntemleri ve Atina’daki felsefi diyalogları detaylandırılıyor. Ayrıca, okurların kendi düşünme tarzlarını geliştirmeleri için Sokratik yöntemle ilgili pratik alıştırmalar da içeriyor. Robertson’un sade ve akıcı anlatımı, felsefeye yeni başlayanlar için bile anlaşılır ve keyifli bir okuma deneyimi sunuyor. “Sokrates Gibi Düşünmek” , tarih, felsefe ve psikoloji severlerin kendi düşünme becerilerini geliştirmeleri ve eleştirel akıl yürütme pratikleri edinmeleri için mükemmel bir kaynak. Arka Kapak Yazısı: Antik Bilgelik ile Modern Psikoloji Arasında Bir Köprü Sokrates, yalnızca Batı felsefesinin temel taşlarından biri değil, aynı zamanda düşünceyi sorgulamanın ve hakikatin peşinden gitmenin simgesidir. Peki, onun yöntemleri günümüz dünyasında bize nasıl rehber olabilir? Bu kitap, yalnızca Antik Yunan’da yankılanan felsefi tartışmaları değil, aynı zamanda Sokratik düşüncenin modern psikolojiyle kesiştiği noktaları da keşfetmenize olanak tanıyor. Eleştirel düşünme, bilişsel çarpıtmalardan kurtulma ve içsel farkındalığınızı artırma üzerine kurulu bu felsefi yolculukta, Sokrates’in yöntemlerini günlük yaşamınıza nasıl uygulayabileceğinizi öğreneceksiniz. Öğrencileri ve çağdaşı filozoflarla yaptığı diyaloglardan esinlenen anlatılar, sizi Antik Atina sokaklarından günümüzün düşünce dünyasına taşıyacak. Sokrates’in yargılanmasını, felsefi meydan okumalarını ve insan doğasını keşfetme tutkusunu adım adım takip ederken, onun bilgelik arayışındaki cesaretini ve sorgulama gücünü kendi yaşamınıza uyarlamanın yollarını bulacaksınız. Eğer gerçek bilgeliğin, soru sormaktan korkmamak ve dogmalara meydan okumaktan geçtiğine inanıyorsanız, bu kitap sizin için bir rehber olacak. Sokrates gibi düşünmeye cesaretiniz var mı? Donald John Robertson , modern bilişsel-davranışçı terapiyi (BDT) Antik Yunan ve Roma felsefesiyle, özellikle de Stoacılıkla bütünleştirme çalışmalarıyla tanınan İskoç doğumlu bir bilişsel-davranışçı psikoterapist ve yazardır. Stoacılığın modern terapötik uygulamalarla ilgisi üzerine yazmış ve kitapları çağdaş psikolojide Stoacı felsefeye katkıda bulunmuştur. Stoicism and the Art of Happiness ve The Philosophy of Cognitive Behavioural Therapy kitaplarının yazarıdır: Rasyonel ve Bilişsel Psikoterapi Olarak Stoacı Felsefe Stoacılık ve Çağdaş Psikoloji üzerine yazıları Forbes, The Wall Street Journal, BBC ve The Times'da yer almıştır. SOKRATES GİBİ DÜŞÜNMEK Donald J. Robertson Beyaz Baykuş Yayınları , 2025 Çeviri: Cemal Can Tarımcıoğlu Türü: Felsefe 344 s.

  • Çeviri Sanatı Üzerine Değiniler

    Alberto Manguel, yeni kitabı Dokumanın Arka Yüzü’nde okurlarını çeviri kavramı etrafında kültür tarihinde bir gezintiye çıkarıyor; çeviriyle ilgili temel tartışmalara, önyargılara, üstünde fazla kafa yorulmamış imkânlara edebiyat tarihinden renkli anekdotlar aracılığıyla yaklaşırken kendi çeviri deneyiminden öğrendiklerine de başvuruyor. Okumanın Tarihi, Geceleyin Kütüphane, Hayali Yerler Sözlüğü gibi kitaplarıyla tanıdığımız Alberto Manguel, yeni kitabı Dokumanın Arka Yüzü’nde okurlarını çeviri kavramı etrafında kültür tarihinde bir gezintiye çıkarıyor; çeviriyle ilgili temel tartışmalara, önyargılara, üstünde fazla kafa yorulmamış imkânlara edebiyat tarihinden renkli anekdotlar aracılığıyla yaklaşırken kendi çeviri deneyiminden öğrendiklerine de başvuruyor. Her biri “siyaset”, “sadakat”, “şans” gibi kırk dört anahtar sözcük etrafında örülmüş bu kısa denemelerde Manguel, kendisinden alıştığımız geniş gönderme yelpazesi ve oyuncu zekâsıyla, özgün metinle çeviri metin arasındaki ilişkiye, çevirmen figürüne, çevirinin kültürlerarası alışverişteki rolüne bakmanın yeni yollarını arıyor, çeviri faaliyetini metinlerle sınırlı tutmayıp hayatın birçok yönünü açıklayan bir anahtara dönüştürüyor. Alberto Manguel (d. 13 Mart 1948, Buenos Aires, Arjantin), Arjantinli yazar, editör, çevirmen ve Arjantin Ulusal Kütüphanesi'nin eski genel müdürü. Yazarlığının yanı sıra, çok dilli bir çevirmen, antoloji yazarı ve editör olarak da uluslararası bir şöhret kazanan Alberto Manguel'in en çok tanınan eseri Hayalî Yerler Sözlüğü'dür. DOKUMANIN ARKA YÜZÜ - Çeviri Sanatı Üzerine Değiniler Alberto Manguel Yapıkredi Yayınları, 2025 Çeviri: Orhan Düz Editör: Darmin Hadzibegoviç Tür: Deneme 80 s.

  • Öykü: Geceden

    “Adımı duydum, pek çok kişi vardı aynı isimde ama tanıdık bir ağızdan çıkmıştı ismim.” Esra Türker Özkurt Saat tam 8:00’de kapıdaydım, diğer bekleyenler gibi camdan içeri bakıyor, odacı ile göz göze gelmeye çalışıyordum. Yan duvara yapıştırılmış eczane krokileri ve aşı kampanyası görsellerini tekrar tekrar okudum. Küçülen paltomun kollarını soğuktan çatlamış ellerime doğru çekiştirip biraz da olsa ısınmaya çalıştım. Minibüsten inince diğer tüm yolcular gibi kara yakalanmıştım. Bereme sığmayan, beceriksizce topladığım kıvırcık saçlarım kar taneleri ile dolmuştu. Formamın altına giydiğim uyumsuz yün çoraplarım soğuğu kesmeye yetmiyordu. Bacaklarımı jilet gibi kesiyordu yumuşak kar. Formamda belirli belirsiz kalan nemi rüzgar estikçe daha çok hissediyordum. Sabah evden çıkarken “İdare ediver kızım demişti” babam. Mahçuptu bakışları. Akşam ütü ile kurutmaya çalıştığı okul kıyafetimi alışkanlıkla yanmayan kalorifer peteğinin üstüne sermişti. Kumaşın üstünde ütüyü gezdirirkenki tedirginliği yıllar geçtikçe azalsa da kaybolmamıştı.  Kalabalık gittikçe artmaya başlamıştı, kaldırıma sığmak için birbirimize sokulmuş bekliyorduk. Bir arabanın güçlükle geçebileceği dar bir yolun üstüne konmuş eski bir binaydı burası. Bembeyaz çatı ile uyumsuz kirli sarı duvarlar yazın bu kadar kötü görünmezdi gözüme. Duvarlardaki sprey boya ile yazılmış isimler, yırtılmış parti afişleri, sıva çatlakları, sarkan kablolar ve kırık gider boruları binayı olduğundan daha da yaşlı gösteriyordu, hoyrat kullanılmıştı. Bu eski binadaki tek yeni şey açılır kapanır şeffaf kapıydı. Odacı yeni kapı yapılalı beri her sabah özenle siliyordu camları belli ki. Kapıya dalgınlıkla toslayanların bazısı küfür ediyor, bazısı mahçup bir şekilde gören oldu mu diye etrafına bakıyordu. Yaşlılar güldürüyordu beni, kapıya sıkışma korkusu ile bir ileri bir geri adım atıyor, arkalarından biri ittirmeden içeri giremiyorlardı. Kapıda bir hareketlilik başladı. Odacı saatine baktı, isteksizce herkesi içeriye buyur etti. Makinenin verdiği kağıdı okumak için gözlüğümdeki buğunun küçülmesini bekledim. 27 numarayım artık herkes için. Muayeneye girenlerin çıkış hızına bakılırsa ikinci derse yetişebilirdim. Okul camından karı izlediğimi hayal ettim, kalorifer yanıydı sıram, bir elim yaz kış peteğin üstünde olurdu hep. Sağlık ocağına yakın sayılırdı okulun sokağı ama bir o kadar da mesafeli. Babam iyi bir okula gitmemi istemişti. Bir gözüm yanan numaralarda, bir gözüm dışarıdaydı. Tedirginliğimi belli etmeden bir ihtimali gözetliyordum. Beyaz zeminde kat kat giyinmiş bir çok insan aynı görünüyordu, kimseyi ayıramıyordum birbirinden. Şeffaf kapı durmadan açılıp kapanıyordu. İçeri giren her yeni kişi karşı kafede demlenen taze çay ve sıcak hamur kokusunu da yanında getiriyordu. Kafe yeni açılmıştı, dükkanın tezgahındaki taze çıkmış ürünler sabahın ilk müşterilerini bekliyordu. Kafenin kapısındaki yanan sönen ışıklar, tezgahtaki boyası çıkmış kırmızı cüceler, kapı camına yaslanmış plastik çam ağacı, uzun süredir silinmemiş cam. Tozlu bir kar küresini seyretmek gibiydi. Çocukken ağladığımda babamın elime verdiği oyuncaktı kafe şimdi. Kaygım arttıkça gözümle uzanıyordum.  Kafeden sağlık ocağına insan hareketi vardı sürekli, bir de kalabalık arasında kapıdan kapıya mekik dokuyan çaycı çocuk. Benim yaşlarımdaydı, soğuk ona işlemiyor gibiydi. Sıska boynuna taktığı atkı arada çay bardaklarının içine giriyordu. Boş bardaklar ile yanımdan çıkarken beceriksizce döndürdüğü tepsiyi bir an için düşürecek sandım. Arkadan daha da çelimsiz göründü gözüme. Kafenin kapısından girip, tezgahın arkasında yok oldu birden. Elinde küçük bir tabakla göründü tekrar, camın önündeki kare masaya eğildi. Bir baba ve küçük oğlu oturuyordu masada. Şişme montu ve kafasına büyük gelen el örgüsü beresi içinde bir tek gözleri görünüyordu küçük çocuğun. Koyu mavi taburenin üstünde bir ileri bir geri sallanıyordu. Babanın gür siyah saçları vardı, Toprak rengi kapüşonlu bir kaban giymişti, kabanın içinden gri ceketinin yakası ve kravatı görünüyordu. Parlıyordu herşeyi. Pantolonu jilet gibiydi. Oğlunun montunu çıkarttı onu incitmemeye dikkat ederek, sonra da beresini ve bir makas aldı dolgun kırmızı yanaklardan. Çocuğun önünden keki alıp dilimlemeye başladı. Çocuk sabırsızdı. Babanın plastik çatalın ucuna taktığı keki şefkatle oğluna yedirişini seyrettim. Çocuğun her bir lokmasında baba da istemsizce ağzını açıp kapıyor, çocukla birlikte doyuyordu. Baba çaycının getirdiği çayı içmeden önce, kağıda sarılı iki kesme şekeri mahcup bir şekilde cebine attı, gizli bir ana tanıklık etmiş gibi kafamı içeri çevirdim.  Bankoda 14. Numara yanmıştı. İçeride uzayan düzensiz sıra kapıya kadar dayanmış, en ufak harekette açılan otomatik kanatlar temiz hava ile birlikte karın nemini de içeri taşımaya başlamıştı. Babamın öğrettiği sıra ile doktora söylemem gerekenleri tekrar ettim. Yaşlıların oflamaları, çocuk mızıltıları ve bankodaki kızların dedikodu seslerine karışmıştı sesim. Doktor, reçete, sigorta, kimlik gibi tekrar eden kelimeler seçiliyordu bu uğultudan. On dakika önce yaptığım gibi elimi paltomun cebine sokup, eski gözlük reçetemi, kimliğimi ve babamın bıraktığı parayı yokladım. Alıcı gözle kafenin vitrinine baktım tekrar, ağzıma gelen acı su babamın gece vardiyaya gitmeden önce hazırlayıp çantamın içine koyduğu ekmek arasını hatırlattı. Elle koparılmış biçimsiz ekmek içine sıkıştırılmış kaşar  peyniri. Kafenin tezgahındaki sandviçlere hiç benzemiyordu. Sabah ekmeği çantamdan çıkartıp mutfağa geri koymaya çalıştığımı gören babam “ Aç aç üşürsün yollarda” demişti. Ben çok üşürdüm ama babam pek üşümezdi.  Ekmeğimi yemek için okuldaki gibi kuytu bir yer bulamayınca dışarı çıktım. Kafenin içini daha net görebiliyordum artık. Çaycı çocuk elindeki sarı bezle boşalan masaları siliyor, diğer eli ile de plastik çanaktaki bozuk paraları topluyordu. Baba ve çocuğun masasında kalan keki el çabukluğu ile ağzına attı. İkimizde hızlı hareketler ile lokmalarımızı çiğniyorduk şimdi. Bir ara göz göze geldik, gülümsedim. Son parçayı da ağzıma atıp içeri girdim. 25 numara girmişti doktorun yanına, söylemem gerekenleri hatırlamaya çalıştım tekrar. Elimle reçetemi ve kimliğimi yokladım, anahtarlarım delik cebimden aşağı düşmüştü yine, öylece bıraktım. Bankoya bakıp hızlıca cam kapıya doğru yürüdüm son kez. Tipi başlamıştı tekrar. Kafenin müşterileri yok denecek kadar azalmıştı, sokaktan geçen insanların hiç biri tanıdık değildi. İçeri doğru ilerledim. Dijital bir bip sesi, 26 numara yandı bankoda. Belki de 26 numara çok konuşkan bir kadındır dedim içimden. Doktor pek konuşkan değildi belli ki, çok geçmeden 27 numara yandı. Makine 28 numaraya atlar belki diye dua ettim. Oturanlar, volta atanlar, yere çömelenler, duvara dayananlar, hastalıklarını birbirine anlatarak rahatlayanlar, herkes sabırsızdı. İyice artan uğultu içinde adımı duydum, pek çok kişi vardı aynı isimde ama tanıdık bir ağızdan çıkmıştı ismim. Arkamı döndüm. Karla kaplanmış solgun gri kabanını elinde tuttuğu kasketi ile silkeleyen adam babamdı. Uykusuz gözlerinde gördüğüm kendi yansımama baktım. Diğer  elinde tuttuğu ıslanmış kese kağıdını uzattı gülerek, “Bizim fabrikanın simidi, sen seversin” dedi saçımı okşayarak. “Yetişti” dedim, “Yetişti”, sesime dönüp bakanlara aldırmadan.

  • 2024 Middle East Book Award Dönme Dolap'ın oldu

    Tülin Kozikoğlu'nun kalemi ve Hüseyin Sönmezay'ın çizimlerinden oluşan Dönme Dolap , 2024 Middle East Book Award'u kazandı. Dönme Dolap , farklı şehirlerde iki ailenin kesişen yolculuklarını anlatıyor. Türkiye’nin üretken çocuk kitabı yazarlarından, Tülin Kozikoğlu'ndan, yerinden edilme üzerine güçlü ve iç ısıtan bir hikâye. Dönme Dolap , birbirinden uzak şehirlerde yaşanan iki paralel yolculuğun hikâyesi. Bir anne ve oğlu, daha iyi bir gelecek için evlerinden ayrılırken, bir baba ve kızı daha güvenli bir gün için yola çıkıyor. Ebeveynlerin kaygıları benzer olsa da yaşadıkları deneyimler farklı olabiliyor. Baba ve kızı, savaşın harap ettiği bir şehirden kaçarken geride evlerini ve çok sevdikleri japon balığını bırakırlar. Yolculuk boyunca japon balığı, hasretin ve umudun simgesi olarak onları takip eder. Bu iki ailenin yolları sonunda bir dönme dolapta kesişir. Dönme dolap döndükçe ve yer değiştikçe, hepimizin birbirimizle bağlantılı olduğunu anlarız. Güçlü sembollerle bezeli etkileyici illüstrasyonlarıyla bu sade ama derin hikâye, hepimizi yeni gelenleri şefkat ve merakla karşılamaya teşvik ediyor. Orta Doğu İletişim Konseyi, 1999 yılında Orta Doğu'yu anlamaya katkı sağlayan çocuklar ve genç yetişkinler için yazılmış kitapları tanımak amacıyla Orta Doğu Kitap Ödülü'nü (Middle East Book Award) kurmuştur. Ödüller için aday gösterilen kitaplar, Orta Doğu konusunun özgün bir şekilde tasvir edilmesinin yanı sıra, karakterizasyonu, konusu ve hedef kitleye hitap etme açısından da değerlendirilmektedir. MEOC üyelerinden oluşan bir komite, öğretmenler, kütüphaneciler, iletişim koordinatörleri ve diğer eğitimciler dahil olmak üzere ödül kazananları (ve uygun görülürse onur ödüllerini) üç kategoride seçer: Resimli Kitap Gençlik Edebiyatı Gençlik Kurgu Dışı, Lisa Adeli Onuruna Verilir Orta Doğu Kitap Ödülü, kardeş programlarımızla birlikte (Américas Ödülü, Çocuklar için Afrikalı Kitap Ödülü, Freeman Kitap Ödülleri (Doğu/Güneydoğu Asya) ve Güney Asya Kitap Ödülü) dünya çapında genç okurlar için odaklanmış edebiyat alanında örnek teşkil eden başlıkları tanımaktan mutluluk duymaktadır. THE FERRIS WHEEL Tülin Kozikoğlu Crocodile Books, 2023 İllüstrasyon: Hüseyin Sönmezay DÖNME DOLAP Tülin Kozikoğlu Doğan Çocuk, 2020 İllüstrasyon: Hüseyin Sönmezay 40 s.

  • “Öykülerimin odak noktası toplumsal cinsiyet deneyimi”

    Aynur Kulak, Aslı E. Şeran Söyleşisi ile ilk öykü kitabı Öte Yaka Fırtına özelinde söyleşti: “Cinsiyetlendirilmiş bu hayatta neler oluyor, bize bu cinsiyetlendirme neler yapıyor? Bu, bilinçli bir soru değildi belki de ilk taslaklarda ama olay örgüleri, öykü kişileri oturmaya başladıkça daha titizlikle ele aldığım bir mesele haline geldi. Bunu da çeşitli perspektiflerden, çeşitli katmanlardan ve farklı boyutlarıyla anlatmaya çalıştım. Bir âşık olarak, bir yurtsuz olarak, bir işçi olarak, bir çocuk olarak, yalnızlıkta, kalabalıklar içinde, incinmiş ya da incitmiş bir kadın olarak neler yaşanıyor?” Hukuk eğitiminiz, meslek hayatınız ve edebiyat. Aralarındaki farkı ve aynılıkları sormaktan ziyade; iki farklı disiplin sizin nezdinizde nasıl birbirini etkiledi sorusuyla başlatırsak söyleşimizi neler söylemek istersiniz? Bu sorunuz beni uzaklara daldırıp biraz durgunlaştırdı aslında. Hukukçu olmadan çok daha önce biliyordum yazar olacağımı. Hukuk beni adalet arzumdan yakaladığı için edebiyatçı yönüm açığa çıkmakta biraz gecikti. Sanatçı yönüm açığa çıkmaktaki ısrarını koruyunca da hukuk mesleğinde ilerlemem biraz gecikti. Mesleğimin edebiyatla ilişkimi hem desteklediğini hem de omzumdaki yükü artırdığını söyleyebilirim. Alanımla ilişkim biraz fırtınalı, bu nedenle sanat benim için bir sığınak oluyor. Hele ki ülkemizde hukukun gittikçe anlam krizleri yaratıyor olması karşısında… İki farklı disiplin hayatımda birbirleriyle itiş kakış halindeler anlayacağınız. Hayatımın gidişatında da farklı duraklar yarattı bu itiş kakış. Bunları anlatmak uzun olur. En bariz kırılmayı Türkiye siyasal hayatının bir tanığı olarak anlatabilirim ama… Barış İçin Akademisyenler adıyla 2016 yılında kamuoyuna sunduğumuz ve Kürt illerinde sürmekte olan askeri operasyonların barışçıl çözümü için kaleme alınmış imzacısı olduğum “Bu Suça Ortak Olmayacağız” bildirisinin ardından peyderpey imzacıların üniversitedeki görevlerinden atılmaya başlamaları bende de önünde sonunda atılacağım tedirginliğini yaratmıştı. Ben de gecikmiş hayallerimi hayata geçirmeye karar verip öykü ve oyun yazarlığı atölyelerine katılmaya yeniden başladım. Türkiye’nin hukuk devleti olmak konusundaki bunalımı anlamı, adaleti, ütopyayı, umudu başka mecralarda aramama neden olup, sanatı bana bir sığınak kıldı. Sonra sıra bana geldi ve 2017 senesinin sonunda da atıldım. Ne var ki üniversiteden atılmanın perçinlediği iyi bir hukukçu olma inadı da bir yanda durduğu için doktora çalışmalarıma da devam etmeye çabalıyordum. Pek çoğumuz için kaygı dolu ve sert geçen o yıllarda doktora çalışmalarımı bitirmem de mümkün olmadı. Her ikisini de içinde bulunduğum zorlu psikolojik, siyasal ve ekonomik koşullar nedeniyle, sözde kendi kararımla bıraktığım doktoralarımın ardından kendimi yine sanatın kollarına attım ve geriye bakıp elimde yazdığım ne var ne yoksa toplayıp yayınlamaya karar verdim. 2022 senesiydi. Edebiyat hayatınızı her zaman etkiliyor sanırım fakat eğitim ve meslek hayatınızla birlikte tiyatro disipliniyle de çok yakından ilgilisiniz. Edebiyat, hukuk ve tiyatro; üçü bir araya geldiğinde uyumlu bir mizansen çıkıyor karşımıza sanki, ne dersiniz? Tiyatroya gönül vermenizin, eğitimler, atölyeler ve mekânlar kapsamında somut çalışmalar yürütüyor olmanızın edebiyata ve tabii ki mesleki olarak hukuk çalışmalarına katkısı neler oldu? Hukukçu olmayanlar için edebiyat, hukuk ve tiyatro uyumlu bir mizansen olsa da hukuka alanın içinden interdisipliner yaklaşımlar ülkemizde oldukça yeni. Genelde benim gibi sanat ve hukukla bir arada ilgilenen insanlar hukukçu ve sanatçı kimliklerini birbirlerinden uzak ve ayrı tutar. Hukuk kapalı bir disiplindir, neyse ki eskilerin rijit tutumları yeni nesil hukukçularla ve dünyanın bilime, sanata, felsefeye daha ilişkisel yaklaşmaya başlamasıyla artık değişti. Biraz önce de bahsettiğim gibi hayatımda dönem dönem sanat, dönem dönem de hukuk ön plana çıkıyor. Bunların birbirine katkısı farklı perspektifler yaratabiliyor olmaları.  Asıl arzum tiyatrocu olmaktı. Tiyatro yazarlığı da kapsıyor biliyorsunuz. Fakat 20’li yaşlarımda akademisyen olmanın da önü açılınca bir meslek tercihi yapmam gerekti. Hukuk alanında yüksek öğrenime Augusto Boal’in Ezilenlerin Tiyatrosu yaklaşımlarından bir olan Yasama Tiyatrosu hakkında yazabilmek için devam ettim ve savunulmuş bir tez ortaya çıkardım. Benim için bu tez tiyatrocu olabilmenin kapısını aralamaktı. Yine de tiyatro insanı olabilmek ayrı bir meslek, bir yaşam biçimi, vakfedilmiş bir ömür. Benim sanat ve tiyatro konusundaki iddialarım ancak sevmek biçiminde, amatörce olabilir… Hâlâ… Eğitimler, atölyeler, mekânlar yarattığı insan zenginliği ve karşılaşmalarla bilme merakıma yön veriyorlar. Böyle bir meraka sahip olmak, etkileme ve etkilenmeye açıklık hangi sanat, bilim ve meslek hayatında olursanız olun daimi bir öğrencilik, acemilik ve ilerleme isteği yaratıyor. En önemlisi kendimi daha çok tanıyorum.  Öte Yaka Fırtına  ilk öykü seçkiniz. Öncesinde öyküleriniz ve yazılarınız çeşitli mecralarda yayınlanıyor. Nasıl karar verdiniz öykülerinizi yayımlamaya? Bu arada öykülerin biçimsel özelliklerine baktığımızda şiirle de ilgileniyor gibisiniz. Hatta ilgilenmekten öte, özellikle son öykü itibariyle bir şiirle karşı karşıyayız aslında. Aslında öykülerim çok az mecrada yayınlandı. Bunun nedeni de kimi mecralarda kabul edilmemiş olmaları. Bir araya gelince daha güçlü bir etki yaratmış olmalılar ki nihayet kitap olarak yayınlanabildi. Birlikten güç doğuyor, bakın burada bile. İlkini Galatasaray Üniversitesi’nde, ikincisini Paris Nanterre Üniversitesi’nde bıraktığım iki doktora bende büyük bir yenilgi hissi yarattı. Doğrusu hâlâ da bu hissi bütünüyle üstümden atabilmiş değilim. Özellikle Paris’teki… Tamamlanma arzusuna ihtiyacım olduğu o dönem bütün akademik ve edebi çalışmalarımı önüme alıp kendim için yeni bir yol aradım. Öncesinde tamamlanmış iki tiyatro oyunum olsa da basılmış bir eserde çabalarımın karşılığını görmek istiyordum. Öykülerimi kitap olarak yayımlamaya tam olarak böyle bir anda karar verdim. Şiir konusuna gelince… Şiir okumayı severim ama şair olduğumu söyleyemem. Duygularım, düşüncelerim, ruhum kendini nasıl ifade etmek istiyorsa kalemim o biçemde akıyor. Ama elbette ben de pek çoğumuz gibi okuma yazmayı öğrendiğimde ilk şiir yazdım, ara ara yine yazdım, gelecekte de yine yazarım muhtemelen . Öte Yaka Fırtına  nasıl kitabınızın ismi oldu? Hem çok fırtınalı, boranlı öyküler okumuyoruz hem de bu ismi niteleyen bir öykü yok kitabın içinde. Sanki bir tiyatro metni ismi bu, doğru tahmin mi?  Doğru tahmin değil fakat buraya kadar anlattıklarımla isminin neden fırtınalı, boranlı olduğunu tahmin etmişsinizdir. Tamamen kişisel bir tercihti. Uzun uzun düşündüm ve kalbim bu isimde karar kıldı. Reklamcı bir arkadaşıma göre iyi bir tercih olmamış ama ben kendi kararlarımı sahiplenmeyi daha çok seviyorum. Doğrusu kitabımın ismini de güzel buluyorum. Siz nasıl buldunuz?  Aile, aidiyet, ev, yuva, ilişkiler, memleket meseleleri, çalışma hayatı, nesnelerle ve hayvanlarla ilişkimiz öykülerinizin tematik konuları olarak karşımıza çıkıyor. Öyküleriniz odak meselesi veya meseleleri nelerdi diye sorsam dikkat çekmek istediğiniz ona/odak meseleler nelerdi?  Öykülerimin odak noktası toplumsal cinsiyet deneyimi. Bu deneyim hayatımızın her ânını, nesnelerle doğayla hayvanlarla ilişkimizi belirliyor. Ben yazarken kendime bir kadın olarak ne yaşıyorum diye sordum önce. Bir anlamıyla otobiyografik yazıyorum.  Cinsiyetlendirilmiş bu hayatta neler oluyor, bize bu cinsiyetlendirme neler yapıyor? Bu, bilinçli bir soru değildi belki de ilk taslaklarda ama olay örgüleri, öykü kişileri oturmaya başladıkça daha titizlikle ele aldığım bir mesele haline geldi. Bunu da çeşitli perspektiflerden, çeşitli katmanlardan ve farklı boyutlarıyla anlatmaya çalıştım. Bir âşık olarak, bir yurtsuz olarak, bir işçi olarak, bir çocuk olarak, yalnızlıkta, kalabalıklar içinde, incinmiş ya da incitmiş bir kadın olarak neler yaşanıyor? Sonra erkekler neler yaşıyor diye de sordum. Peki ya hayvanlar… Keşke çiçekleri de konuştursaydım, çöp kutularını, çukurları… Belki başka sefere.  Öykülerinize genel bir çerçeveden baktığımızda tercihlerin yapıldığını, bazı yollara girildiğini, rotaların yeniden oluşturulduğunu, ölüm ve yaşam aksında hayvanların varlığının önemli rol oynadığını, memleketin gidişatını okuyoruz. Gergin veya kızgın veya naif bir noktadan anlatmıyorsunuz öykülerinizi. Sanki bir denge kurmak istemişsiniz. Yaşamın kendisinde de olduğu gibi aslında, ne dersiniz? Doğrusu yaşamın kendisinde bir denge olduğunu düşünmüyorum. Öyle olsaydı eşitlik ve özgürlük mücadelelerine gerek kalmazdı. Ama dediğiniz gibi bir denge kurmak arzum oldu. Hafiflik hissi yaratarak ağır basan kederi, ızdırabı, yası, kaybetmeyi, ayrılığı, ölümü umutla, yeniden başlamayla, hayata tutunmayla, direnişle dengelemeye çalıştım. Bunu her öykümde başarabildim mi bilmiyorum ama insanın yüzleşmeler, tanık olmalar ya da sadece ânın farkına varmalar yaşaması da yaşam gücünü artırabilir diye düşünüyorum. Kısa, hatta bazı öyküler kısacık olduğu için boşlukları fazla olan öyküler okuyoruz. Mesela “Kanepe” öykünüz, “Memleket” öykünüz, “Fark”, “Gecenize” gibi. İlk öykü seçkisi olmasına rağmen bu riskli durum tek tek öyküler bazında ve kitabın bütününün anlatımına yansıyacak derecede çok iyi. Boşluklu ama net anlatımları sevdiğinizi düşündürdü bana bu durum. Doğru bir düşünce mi bu, ne söylemek istersiniz bu yorumlarımla ilgili?   Boşluklu ve net anlatımları seviyor muyum diye düşünmedim daha önce. Yazdıklarımın benim için tamamlanmışlık hissi verip vermediğine bakıyorum. Beğenmenize sevindim.  Kurmaca atölyelerine gittiğimden bahsetmiştim, bu atölyelerde öğrendiğim şeylerden biri de kurmaca yazarken açıklama yapmamak gerektiği. Buna dikkat ediyorum. Fark, bir mikro öykü denemesi. Bu nedenle olabildiğince kısa yazmaya çalıştım. “Kanepe” ve “Memleket” öykülerini de katıldığım farklı farklı atölyelerde süre tutumuyla yazdığım için hızlıca anlatmak istediğimi aktarmalıydım, bu sonuçlar çıktı. Aralarında bir tek “Gecenize” biraz daha farklı bir yerde duruyor. En risklisi oydu bence, onda da metinler ve türler arasılıktan güç almaya çalıştım. Sizin kendi öykü seçkinizde en sevdiğiniz öykünüzü konuşmak isterim, aynı zamanda sizinle “Müjgan’ın Nesi Var?” ve “Kedi Kara” öykülerinizi özel olarak konuşmak istiyorum. Çünkü Müjgan sanki çok gözlemlenmiş bir karakter ya da birkaç gözlemlenmiş karakterin vücut bulmuş hali gibi. “Kedi Kara” da hikâye bir kedinin ağzından anlatıldığı için çok özel. Öykülerin yazılma süreçlerini ve sizin için anlamını konuşabilir miyiz? Sondan başlayayım… “Kedi Kara”nın ilk taslağı 2011 yılına ait, aslında bir novella olarak başlamıştım. Öykü olarak son halini alması kitap dosyamı yeniden elden geçirirken oldu. Yeniden diyorum çünkü aslında 2023 senesinde başka bir yayınevinden yayınlanacaktı dosyam. O yayıneviyle son dakika çıkan bir anlaşmazlık nedeniyle dosyamı geri çektiğimde yeniden hazırladığım dosyaya biri “Kedi Kara” olan, iki öykümü daha koydum. Bunu anlatmamın nedeni “Kedi Kara”yı 12 sene zihnimde taşımış olmam, ha keza diğerini de neredeyse o kadar. Bütün bu geçen zamanda Ulaş Tosun’un Arkadaş Z. Özger hakkındaki “Merhaba Canım” belgeseli yayınlandı. Çok sevdiğim bir şair. Kimi başka gözlemlerim ve tanıklıklarımla da birleşince taslağım bu son halini aldı.  İnce görmüşsünüz, “Kedi Kara” ve “Müjgan’ın Nesi Var?” öykülerimi bir ayrı severim. Bu öykülerin bir atölyede değil de kendiliğinden zihnimden dökülmeleri de benim için onları daha özel kılıyor. Dışardan değil, içerden gelen bir motivasyonla yazıldılar çünkü. Kitabın yarısı böyle, yarısı da atölyelerde yazıldı…  Hangi öykü benim için ne ifade ediyor, nasıl ve nerede yazıldı, ne süreçlerden geçti üzerine konuşmaktan imtina ettiğim bir konu aslında. Okura alan da kalsın istiyorum çünkü. Öykülerin benim için olan anlamlarını ve süreçleri açık etmek de okurların kendi okuma deneyimlerinde çıkaracağı anlamları ve süreçleri boşa düşürür kaygısını hissediyorum. Öykü yazmaya devam edecek misiniz? Hem edebiyat hem de tiyatro ile ilgili çalışmalarınız, projeleriniz neler olacak?     Hemen yeni bir öykü kitabı çalışmasına başlamayı planlamıyorum. Bu kitabım hakkındaki geri dönüşlerle kendimi biraz ölçüp tartmak istiyorum. Esas isteğim yeni bir oyun yazıp yönetmek. Augusto Boal ile ilgili olan tezimi de güncelleyip kitaplaştırabilmek dileğim. Bir de roman hazırlığım var ancak onun başına henüz oturamadım. Akademik çalışmalarımdan zaman kaldığı takdirde hepsiyle ilgilenmek niyetindeyim. Bakalım kahramanımız bu sefer doktorayı bitirebilecek mi? 😊

  • Veda etmiyoruz biz de...

    Şule Tüzül, 2024 Nobel Edebiyat Ödülü sahibi Han Kang'ın romanı, Veda Etmiyorum üzerine yazdı: "Kitap, yine insan duyarlılığını muazzam biçimde işlerken bir yandan doğamızdaki sınır tanımayan şiddete vurgu yapıyor, diğer yandan bu şiddete maruz kalanları unutmamak, unutturmamak adına bir saygı duruşu özelliği taşıyor." Veda Etmiyorum , 2024 Nobel Edebiyat Ödülü sahibi Han Kang'ın okuduğum ikinci kitabı. İlki Vejetaryen 'di. Vejetaryen , sıradan yaşamlarımızda bir insanın olağanüstü duyarlılığına dair bir roman olmasıyla sarsıcıydı. Veda Etmiyorum  ise yine insan duyarlılığını muazzam biçimde işlerken bir yandan doğamızdaki sınır tanımayan şiddete vurgu yapıyor, diğer yandan bu şiddete maruz kalanları unutmamak, unutturmamak adına bir saygı duruşu özelliği taşıyor. Farklı hikâyeleri anlatsalar da her iki roman da Han Kang'ın üzerinde durmak istediği ortak meseleleri işliyor, bu nedenle bu yazıda gündeme getirdiğim meseleler Vejetaryen için de geçerli.  Güney Kore'nin Jeju Adası'nda 1948 yılında binlerce insanın korkunç biçimde öldürüldüğü bir katliam gerçekleşiyor. Veda Etmiyorum  bu katliamın unutulmaması için yazılmış. Romanın anlatıcısı ve ana kahramanlarından Gyongha ve yakın arkadaşı İnson, ölenlerin anısına bir eser üretmek istiyorlar. Roman bu temel kurgunun etrafından dallanıp budaklanıyor.  Veda Etmiyorum 'un üç ana kahramanı kadın: Gyongha, İnson ve İnson'un annesi. Dolayısıyla roman aynı zamanda kadınların hikâyesi. Romanın ana konusu olan Jeju katliamı bu üç kadının gözünden anlatılıyor. Han Kang romanını Kuş , Gece  ve Alev  olmak üzere üç ana bölüme ayırmış. Bu üç ana bölüm de alt başlıklara ayrılmış. İlk bölümde önce Gyongha'nın hayatına odaklanıyoruz ve onu tanıyoruz. Gyongha'nın bir yazar olduğunu öğreniyoruz. Hem Güney Kore'nin karanlık tarihine ait Jeju Adası katliamını yazdığı kitabı bitirmesi hem de aynı dönemde yakınlarını kaybetmesi nedeniyle ağır bir depresyon geçiriyor. Gyongha bu süreçte yaşadıklarını anlatırken bir yandan da yakın arkadaşı belgesel film yapımcısı İnson ve sonrasında İnson'un annesini de anlatarak bizi asıl hikâyeye hazırlıyor.  Asıl hikâye ise, bir süredir işini gücünü bırakıp Jeju adasında yaşayan İnson'un bir kaza sonrası Gyonha'nın yaşadığı şehirdeki bir hastaneye kaldırılması ve hastaneden Gyongha'yı yardıma çağırması ile başlıyor. İnson Gyongha'dan Jeju Adası'ndaki evine gitmesini ve kuşlarını beslemesini rica ediyor. Hepsi bu. Ancak bu noktadan sonra Han Kang gerçekle gerçeküstünün birbirine karıştığı çarpıcı bir kurguyla okurunu şaşkına çeviriyor. Bir yandan Jeju Adası'ndaki katliamın derinliklerine inerken, aynı anda bir dostluk hikâyesinin, bir kadın hikâyesinin, insan doğasının da derinliklerine inen bir hikâyenin içinde buluyoruz kendimizi.  Bu romanı iyi yapan gerçekle gerçeküstünü, anlatım olarak gerçekle masalı içe içe geçiren sarsıcı kurgusu değil sadece, tüm bunları var eden dil ve anlatımın olağanüstülüğü. Korkunç bir hikâye okuyoruz. İnsanın insana yapabileceği korkunçlukların sınırsızlığında ilerliyoruz. Ama tüm bunlar yumuşacık bir sevgi ve barış diliyle anlatılıyor. Bu dehşeti yazdığı kitap nedeniyle depresyonda olan Gyongha da, bu katliamın bizzat tanığı ve mağduru olan İnson'un annesi de, yaşananları annesinden dinleyen İnson da kin ve nefretin kıyısından bile geçmiyorlar. Bu romanda en çok bu beni hayran bırakıyor.  Bu roman orijinalinde Jeju Adası'nın şivesi ile yazılmış. Kore dilinden farklı olarak cümlenin yüklemindeki fiil ve sıfatlara gelen ekler kısa olurmuş bu şivede. Nedeni çok hoşuma gitti. Jeju Adası çok rüzgârlı bir coğrafya. Rüzgâr sert olduğu için, cümle sonlarını kısa kesiyorlarmış, çünkü rüzgâr sesi yüzünden cümlenin sonu duyulmuyormuş. İklim hayatlarımızı böyle etkiliyor işte. Romanın başında çevirmen Göksel Türközü'nün, romanın bu şivede değil, sadece Korece yazıldığına dair notu var. Çok haklı elbette. Vejetaryen'i de Göksel Türközü çevirmişti. Her iki roman için de Türkçe'de okumamızı sağladığı için Göksel Türközü'ne teşekkürler ve tebrikler.  Roman baştan sona karla kaplı. Kar tüm hikâyeleri dolduruyor. Han Kang kar imgesini öyle iyi kullanıyor ki roman boyunca üşüyoruz. Isınmamıza izin vermiyor yazar. Kar imgesi romanın ses ve duygusunu güçlendiriyor.  Veda Etmiyorum , kar imgesinin okuru roman boyunca üşüten etkisinin yanı sıra, sıcacık bir dostluk hikâyesi. Han Kang romanını zıt kutupların dengesiyle ilmek ilmek örmüş diyebilirim. Gyongha arkadaşının kuşları için kilometrelerce zorlu bir yolculuk yapıyor. Ölüm tehlikeleri atlatıyor. Katliamın unutulmaması için yapmak istedikleri projeye ikisi aynı güçlü gönül bağıyla bağlanıyorlar. Gyongha tüm yaşama hevesini ve umudunu yitirdiği bir noktada bu dostluğa tutunuyor. Dostluğun yaşamda tutunulacak, sığınılacak yegâne birkaç şeyden biri olduğunun altını kalın çizgilerle çiziyor Han Kang.  Romanın bu olağanüstülüğüne rağmen kafamı bir şey takılıyor. Binlerce insanın ölümü ile sonuçlanan bir katliamı unutturmamak için Han Kang kurgusunda neden yüzden fazla ağacın katledilmesine büyük bir doğallıkla yer veriyor. Buna ben katliam diyorum, romanda ise bir proje için kesilip hazırlanmış ağaçlar onlar. Bu o kadar doğal karşılanıyor ki romanda buna dair en ufak bir ima yok. Çevremde benden başka bu konuya takılanda görmedim. Bense Han Kang'ın bu kadar ağacın kesilmesine en ufak bir olumsuzluk yüklemeden romanında yer vermesine takılıyorum. Han Kang Vejetaryen 'de kendini bir ağaçla özdeşleştiren bir karakteri anlatıyordu. Veda Etmiyorum 'da Gyongha iki kuşun hayatta kalması için dağları denizleri aşıyor, ölüm tehlikelerinden geçiyor. İnson'un evinin çevresindeki ağaçlar romanın güçlü karakterleri gibi anlatılıyor, hikâyenin ayrılmaz parçası olarak yer alıyorlar. Ama işte bir proje için onlarca ağaç kesilebiliyor. Bunun yerine anıt mezar olarak planladıkları yamaca istedikleri kadar ağaç dikselerdi, projeyi böyle gerçekleştirselerdi diye düşünmeden edemiyorum. Oylum Yılmaz'ın Ağaçların Rüyası  isimli romanının etkisi kaç senedir üzerimde. Yakın zamanda Richard Powers'ın Her Şeyin Hikâyesi  isimli romanını okudum, belki bunlar algımı etkilemiş olabilir. Bu romanlar ağaçlara karşı duyduğum hayranlığı, saygıyı ve sevgiyi çok büyüttü. Bir insanla bir hayvan, bir ağaç, bir orman arasında hiçbir fark göremiyorum. Her Şeyin Hikâyesi  zaten   dünyada şu an var olan tüm sorunların temelinde ağaçlara ve ormanlara yaptıklarımız olduğunu anlatan bir roman. "Bir ağacı kesiyorsanız, ağaçtan yapacağınız şey en az onun kadar mucizevi bir şey olmalı,"  diyen bir roman. Hem edebiyat hem doğa ve hayvanlar konusundaki duyarlılığını başarıyla yansıtan Han Kang gibi bir yazarın romanında insan merkezli bir anlatıma yer vermesi beni düşündürdü açıkçası. Bu durum Veda Etmiyorum 'un çok iyi bir edebiyat eseri olduğu gerçeğini değiştirmiyor elbette, bu konudaki düşüncemi paylaşmak istedim sadece. April Yayınları'na da bir sitemim var. Benim elimdeki kitabın beşinci baskısı. Maalesef çok fazla yazım hatası var. Yeni baskılarda düzelmesini dilerim. Okur olarak tüm yayınevlerini de bu konuda hassas davranmaya davet etmek isterim. Diğer yandan April Yayınları'na da kitabı Türkçe'ye kazandırdıkları için teşekkürü borç bilirim elbette.  Bu romanda altı çizilecek çok fazla cümle yok. Han Kang bir cümleyi diğerine romanın anlamını çoğaltarak, derinleştirerek, zenginleştirerek eklemiş. Her cümle öncekilerle anlamlı. Romanın bu nedenle olağanüstü bir dili ve anlatımı var zaten. Ben de bu nedenle romanın son cümlesiyle bitirebilirim bu yazıyı, bu cümle tüm romanı içinde taşıyor çünkü: "Dünyadaki en küçük kuşun kanat çırpışı gibi."  Gyongha veda etmiyor. Kitabı bitiriyoruz, o kanat çırpışa tutunarak, veda etmiyoruz biz de... VEDA ETMİYORUM Han Kang April Yayıncılık, 2024 Çeviri: Göksel Türközü 264 s.

bottom of page