“Edebiyat, geçmişi değiştiremez ama hatırlama biçimimizi değiştirebilir”
Neslihan Stamboli ile Bir Macar Rapsodisi odağında söyleştik: "Romandaki günlüklerin ve mektupların tamamı benim hayalimin ürünü; ama belki akrabalarım da zamanında benzerlerini yazmıştı."

Bir fotoğrafın arkasında saklı kalmış büyük bir aşk, Budapeşte’nin sokaklarından İstanbul’un kafelerine uzanan trajik bir coğrafya ve müziğin ritmiyle atan roman sayfaları... Ayrıkotu Kitap tarafından yayınlanan Bir Macar Rapsodisi’nin yazarı Neslihan Stamboli ile gerçekleştirdiğimiz bu kapsamlı söyleşide; gerçek hayatın acımasız akışı ile edebiyatın şefkatli hayal gücünün nasıl harmanlandığını, kuşaklar boyunca aktarılan travmaların izlerini ve sanatın bir direniş biçimi olarak insanı nasıl ayakta tuttuğunu masaya yatırıyoruz. Aile arşivlerinin tozlu raflarından tarihin en karanlık kırılmalarına uzanan bu derin sohbette, Stamboli’nin yazarlık serüvenine ve çok kültürlü edebi evrenine yakından tanık olacaksınız.
1. Üçlemenizi anneannenizin anısına ithaf etmişsiniz. Aile geçmişinizin, gerçek yaşam öykülerinin ve kişisel tanıklıkların romanlarınıza yansıması nasıl gelişti? Gerçek ile kurgu arasındaki sınırı belirlerken nasıl bir yol izlediniz?
Hikâyenin özünde, kalbimde çok özel bir yeri olan anneannemin ve büyükdayımın yaşamları var. Ancak bir yaşam öyküsü tek başına roman değildir; romanlaştırılabilmesi için olay örgüsüne dönüşmesi, yani yazarın hayal dünyasıyla beslenmesi gerekir. Elimde aile içinde söylenegelen birkaç cümle, kısacık anekdotlar ve eski fotoğraflardaki ayrıntılar vardı. Balaton kıyısındaki yazlıklarının bahçesinde, motosiklete binmiş anneannemin sararmış bir fotoğrafı mesela. Karenin dışında kalan kimdi, belki hayatının en büyük aşkı mıydı? Bunları hayal ederek kurguladım. Romandaki günlüklerin ve mektupların tamamı benim hayalimin ürünü; ama belki akrabalarım da zamanında benzerlerini yazmıştı.
Sınırı şöyle çizdim: tarihi gerçeklere sadık kaldım, karakterlerin iç dünyasını ise özgürce kurguladım. Yarattığım kişilerin hiçbiri gerçek hayattaki karşılıklarını birebir yansıtmıyor; belki de yalnızca birer kuşağı temsil ediyorlar. Bu anlatı, sevdiklerime yaşayamadıkları mutlu bir son armağan etme, hayalimde de olsa onları mutlu etme çabasıydı. Yazarken yer yer hüngür hüngür ağladım, âşık oldum, acı çektim. Hem gerçekler var hem hayaller hem de rüyalar.
Yazarken kendimi de keşfettim. Karakterlerimin birçoğu benden irili ufaklı izler taşıyor; kimi zaman bunu bilinçli yapıyorum, kimi zaman bilinçaltımın benden izinsiz bir karakterde su yüzüne çıktığından eminim. Bunları fark etmek, romanın yazarına armağanı sanırım. Bu yüzden "Romanlarında sen de var mısın?" sorusuna cevabım kısmen evet, ama hiçbir zaman olduğu gibi değil.
2. Üçlemenin yapısını Macar rapsodisinden esinlenerek oluşturmanız oldukça dikkat çekici. Müziğin ritmi ve yapısı yazım sürecinizi nasıl etkiledi? Karakterlerin sanatla kurduğu ilişki de romanların anlatımını şekillendiren unsurlardan biri mi?
Anlatının çatısını Franz Liszt'in Macar Rapsodileri'nden esinlenerek üç bölümde, romandaki ifadeyle üç "perde" olarak kurguladım. Her bölüm, temposu ve içeriğiyle rapsodinin farklı hareketlerini yansıtıyor. Birinci bölüm bir yaz gününün rehaveti gibi ağır ve telaşsız başlıyor; kahramanların yaşamında her şey günlük güneşlik. İkinci bölüm yakıp yıkan, ezip geçen, kırıp döken bir bölüm: savaşlar, soykırım, darbeler, devrimler. Üçüncü bölümse duyguların uç noktaya vardığı, coşku dolu bambaşka bir âlem. Rapsodinin çardaşı.
Üç perdenin her biri yedi tablodan oluşuyor ve her tabloda farklı besteler dinleniyor. Birinci Tablo'da Do majör ya da Do minör eserler çalarken ikinci tabloda Re majör ya da Re minör besteler geliyor. Hikâyenin sonuna yaklaştıkça müzik de adeta yükseliyor ve karakterlerin ruh hallerindeki değişimi yansıtıyor.
Sanat, kahramanlarım için bir uğraştan çok kendilerini ifade etme biçimi. Alexandra yetenekli bir sanatçı; Karoly mühendislik okumuş ama kalbi güzel sanatlar için atıyor. Bana ilham veren anneannemin suluboya tabloları da bu dünyanın parçası. Müzik, resim ve yazı birbirine karıştıkça karakterlerin sanatla ilişkisi anlatının ritmini olduğu kadar duygusal dokusunu da belirliyor.
Kitaplar bir bakıma dinlenerek okunan bir müzik parçası gibi. Okur ilk perdede rahatlıyor, ikincide sarsılıyor, üçüncüde umutla soluk alıyor. Alexandra'nın hayatını, çardaşı bir türlü gelmeyen, ikinci bölümde takılıp kalmış kırık bir rapsodiye benzetmemin nedeni de bu: müzik burada yalnızca fon değil, kaderin kendisi.
3. Özellikle ikinci kitapta Rüya'nın aile geçmişindeki boşlukları araştırırken kimi zaman hayal gücüne başvurması, ardından bu kurguların gerçek belgelerle karşılık bulması dikkat çekiyor. Hafızanın eksik bıraktığı yerleri edebiyatla tamamlamak ve geçmişi yeniden kurmak konusunda ne düşünüyorsunuz?
Zaman, bazı hikâyeleri sessizce siler. Her ailede söylenmemiş cümleler, fotoğrafın dışında kalmış insanlar, belgesi bulunmayan boşluklar vardır. Edebiyat bu boşlukları kesin bir doğruyla doldurmaz; olasılıkları yeniden düşünmemizi sağlar. Rüya'da Rüya, Alexandra için romanında hayal ettiği mutlu sonun gerçek olduğunu kanıtlamak üzere yeniden araştırmaya girişir. Hayalle belge karşılaştığında okur da neyin gerçek, neyin rüya, neyin bilinç, neyin bilinçaltı olduğunu sorgulamaya başlıyor.
Bunu bilerek kurdum. Anlatıda iç içe iki hikâye var: Rüya'nın kaleme aldığı Bir Macar Rapsodisi ve onu çevreleyen çerçeve hikâye. Mektuplar ve günlüklerle gerçek bir hikâye duygusu yaratıyorum, sonra çerçeve hikâyede bu duyguyu inkâr ediyorum. Böylece okur "gerçekleri olduğu gibi görebilmek" meselesiyle baş başa kalıyor. Mutlak bir gerçeğe inanmıyorum. Belki hiçbir şey romanda hayal ettiğim gibi değildi, belki de öyleydi. Geçmişi yeniden kurarken belgelere de hayal gücüne de saygı göstermek gerekiyor; çünkü hayal gücü, zamanla silinmeye yüz tutmuş insanlara bir kez daha ses vermenin yolu.
Bu yüzden Rüya'nın hayal ettikleriyle belgelerin örtüşmesini bir kanıttan çok bir duygu olarak görüyorum. Ben de ailemin geçmişinde benim için değerli olan insanlara yaşayamadıkları mutlu sonu kurguladım. Edebiyatın şefkatli yanı bu: geçmişi değiştiremez ama hatırlama biçimimizi değiştirebilir, bizi hem kendimizle hem atalarımızla barıştırabilir.
4. Üçlemede dört kuşak kadının yaşamına tanıklık ediyoruz. Farklı dönemlerde yaşayan bu kadınların aşklarında, korkularında ve ilişkilerinde benzer duygusal kalıpların tekrarlandığını görüyoruz. Sizce aile geçmişi ve kuşaklararası aktarılan duygular bireyin yaşamını ne ölçüde şekillendiriyor?
Aile geçmişi bizi tümüyle belirlemez ama bizimle birlikte yürür. Alexandra'nın babası Birinci Dünya Savaşı'nda cepheye gider ve bir daha dönmez. Bu kayıp yıllarca peşini bırakmaz; terk edilme ve yapayalnız kalma korkusuyla sevdiklerine aşırı bağlanır, her yıldız kaydığında "hep yanımda ol" der. Aradan kuşaklar geçer ve Rüya karşımıza aşka susamış ama kalbini açmaktan korkan bir genç kadın olarak çıkar. Korkunun biçimi değişmiştir, kökü aynıdır.
Çerçeve hikâyeyi 2004'te, ana hikâyeyi 1915'te başlatıp giderek artan sıklıkta örtüştürmemin nedeni buydu. İki kuşağın bir ayna gibi birbirini yansıtmasını, aynı iç çatışmanın farklı devirlerde ve mekânlarda yaşanabileceğini göstermek istedim. Sevme biçimlerimiz, kayıplarla başa çıkış yollarımız, korkularımız çoğu zaman bize hiç anlatılmamış hikâyelerden miras kalıyor.
Yine de bunu bir kader olarak görmüyorum. Mirasın farkına varmak onu dönüştürebilme gücü de veriyor. Romanlarımda karakterler, yaşadıklarının sonunda başlangıçtakinden farklı insanlar oluyor. Rüya'nın kalbini açmak için verdiği iç savaş tam da bu dönüşümün hikâyesi.
Kuşaklar boyunca tekrar eden bir başka kalıp da özgürlük ile sorumluluk arasındaki gerilim. Bedelini ödemeyi göze alamadığımız takdirde asla özgür olamayacağımızı, başkalarının bizim için çizdiği hayatı yaşamaya mahkûm kalacağımızı anlatmak istedim. Aile geçmişi bize bir harita verir; hangi yoldan yürüyeceğimize karar verirken sorumluluğu üstlenmek ise yine bize düşer.
5. Romanlarda Macaristan'ın yakın tarihindeki büyük kırılmaları geniş bir dönemde ele alıyorsunuz. Siyasi rejimlerin insan hayatı üzerindeki benzer yıkıcı etkilerini anlatırken nasıl bir tarihsel araştırma süreci yürüttünüz?
Yaptığı araştırmanın derinliği, yazarın okuyucusuna saygısının göstergesidir. Bu romanlar için tarihi gerçekleri araştırmak aylar sürdü. Farklı dillerde yazılmış tarih kitaplarını okudum. O yılların günlük yaşamını ve insan psikolojisini anlayabilmek için Macar yazarların eserlerine, müze arşivlerine, ulusal arşivlere başvurdum. Londra'da sabah dokuzdan akşam beşe Ulusal Arşiv'de, bir zamanlar "Çok Gizli" olan evrakların arasında haftalar geçirdim. İkinci Dünya Savaşı sonunda Demir Perde ülkelerinin kaderini belirlemek üzere Stalin ile Churchill'in el yazısıyla düştüğü notlara rastladığımda hissettiklerimi anlatmak zor. Musevi soykırımı, darbeler, 56 Macar Devrimi ruhuma işledi; rüyalarıma girecek kadar.
Ama yalnızca tarih yetmiyor. Dönemin modasını, saç modellerini, davetlerde yenenleri, hangi sınıfın hangi sigarayı içtiğini de öğrenmek gerekiyor. Bu ayrıntılar karakterleri bilgi aktaran içi boş kuklalar olmaktan kurtarıp etten kemikten insanlara dönüştürüyor. Tek bir sözcük, "Rutenya", üzerinde günlerce durmama neden oldu; çünkü 1939'da bir Macar'ın ağzından hangi adın çıkabileceği hiç de basit değildi. Okuyucuya saygı, işte bu ayrıntılarda yatıyor.
Topladığım bilgilerin tamamını romanda kullanmamış olabilirim; ama bu ayrıntıların anlatıya dolaylı olarak yansıdığına, ona gerçeklik kazandırdığına inanıyorum. Paris'teki La Coupole kafesinde 1930'lara ait menüleri ve gazete kupürlerini incelediğim saatler, yalnızca birkaç sayfalık bir bölüme dönüştü. Yazar hayal gücüyle gerçekleri bilinçli olarak değiştirebilir; ama bunu bilgisizlikten yaparsa okura saygısızlık etmiş olur.
6. Alexandra'nın İstanbul'a yerleşmesiyle birlikte romanlarda Türkiye'nin yakın tarihine de tanıklık ediyoruz. Özellikle Varlık Vergisi ve 6-7 Eylül olaylarının hikâyeye dahil edilmesi, Macaristan'daki tarihsel kırılmalarla Türkiye arasında bir bağ kuruyor. İki ülkenin tarihini aynı anlatı içerisinde buluşturma fikri nasıl ortaya çıktı?
Fikir, hikâyenin kendi akışından doğdu. Alexandra, Osmanlı'nın son sadrazamlarından birinin torunu olan Aziz'le evlenip İstanbul'a taşındığında, yabancı bir ülkede ve farklı bir kültürde köklerinden kopmuş bir kadının sancılarını yaşamaya başlıyor. Onunla birlikte ben de okuru İstanbul'a taşımış oldum. Alexandra'nın İstanbul'da tanık olacağı dünya, geldiği dünyadan çok da farklı değildi. Macaristan'da Musevilere yönelen baskı ve soykırım ne ise, Türkiye'de Varlık Vergisi ve 6-7 Eylül olayları da gayrimüslimler için benzer bir acıydı. Ülkeler, diller ve rejimler farklı olsa da ezilenin yaşadığı korku ve çaresizlik şaşırtıcı biçimde birbirine benziyor.
İstanbul'da yetişmiş, farklı kültürleri tanımış biri olarak bu iki coğrafyayı yan yana koymak bana doğal geldi. Tek taraflı bir görüş dayatmak istemedim. Farklı coğrafyalardan, farklı kültürlerden karakterleri bir araya getirip karşıt görüşlere hemen hemen eşit yer verdim. Mutlak bir gerçek olmadığına, farklı bakış açılarını anlamaya çalışmanın barışa giden yol olduğuna inanıyorum.
Alexandra'nın İstanbul'da kendini altından bir kafese kapatılmış hissetmesi, kitabın ana teması olan özgürlüğe de ışık tutuyor; bir kadının özgürlük özlemi, bir toplumun özgürlük özlemiyle yan yana duruyor. İki ülkenin tarihini birbirine bağlamak, okurun kendi coğrafyasındaki acılarla Macaristan'daki acılar arasında bir akrabalık kurmasını sağlıyor. Edebiyat tam da bu köprüyü kurar.
7. Bazı karakterlerinizde de görüldüğü üzere kişisel travmalar ve siyasi baskılar zaman zaman sanatçıların üretme özgürlüğünü kısıtlıyor. Sanatın hem bireysel hem de toplumsal baskılar karşısındaki konumunu nasıl değerlendiriyorsunuz?
Bir sanatçıyı susturan baskı her zaman dışarıdan gelmez; çoğu zaman içeriden, travmalardan ve korkulardan gelir. İkiz kız kardeşini kaybettikten sonra Alexandra, benliğinin ikiye bölündüğünü hisseder ve bir daha bütün olamayacağını anlar. Rüya, romanının ikinci bölümüne geldiğinde yazmaktan vazgeçer; çünkü Alex için mutlu bir son hayal etmek ona anlamsız görünür. Dışarıdan gelen baskılar ise savaşlar, işgaller ve rejimlerdir. Karoly'un komünizm hayalleri, Budapeşte'nin harabeye dönmüş hâlini seyrederken kırılır.
Bence edebiyatçının görevi insanoğlunun durumunu anlatmaktır. Hakları ellerinden alınanların, bu haklarından haberi bile olmayanların ve en trajik olanı, bütün bunlar karşısında sesini çıkaramayanların sesi olmaktır. Totaliter rejimlerin en çok korktuğu şey de budur. Ama yaratıcılık bastırılamaz; Macar yazar Sándor Márai'nin dediği gibi, kendini bir şekilde dışa vurur, kimi zaman eline kalem, kimi zaman fırça tutuşturur. Karoly özgürlüğü uğruna ölümü göze alırken Rüya da bir rüyadan aldığı ilhamla yeniden yazmaya başlar. Sanat hem bireyi hem toplumu iyileştirebilecek, geleceğe ışık tutabilecek bir direniş biçimi. Elbette bir de onu okuyacak, sorumluluk almaya hazır bir kitleye ihtiyaç var.
Yaşanan acıların sanatı beslediği doğru; ancak bunun bedeli ağır. Hikâyenin kahramanları, özgürlük hayallerini gerçekleştirebilmek için verecekleri kararların bedelini ödeme cesaretini göstermek zorunda kalıyorlar. Sanatçı için de durum farklı değil: üretmek çoğu zaman risk almak ve sorumluluk üstlenmektir. Özgürlük sorumluluklardan kaçarak elde edilemez; sanat da öyle.
8. Rudolf Takács ve Károly gibi karakterlerin gerçek kimlikleri, hikâye ilerledikçe okurun karşısına bambaşka yönleriyle çıkıyor. İnsanların dışarıdan görünen kimlikleriyle gerçekte kim oldukları arasındaki mesafeyi anlatmak sizin için neden önemliydi?
Çünkü hepimiz birbirimize yalnızca bir yüzümüzü gösteririz. Rudi, Budapeşte'nin genç kızlarının kalbinde taht kuran yakışıklı, çapkın, hırslı bir avukat, amansız bir tenisçi ve av tutkunu olarak çıkar karşımıza. Karoly ise soylu, isyankâr, bohem bir delikanlı; mühendislik okumuş ama kalbi sanata ait. Okur onları ilk izlenimleriyle tanır. Ancak hikâye ilerledikçe ilk izlenimlerin ne kadar eksik olduğunu görür. Karoly'un, Nazi işgali altındaki Budapeşte'de ölümü göze alarak yüzlerce insanı kurtaran bir direnişçiye dönüşmesi gibi.
Bu mesafeyi anlatmak benim için önemliydi, çünkü mutlak bir gerçek olmadığına inanıyorum. Aynı olayı farklı gözlerden aktarmam, anlatıdaki en önemli dönüm noktalarını farklı bakış açılarından göstermem bu yüzden. Bir insanı tek bir anına ya da tek bir yargıya sığdıramayız. Tarihin ve ailelerin hikâyelerini çarpıtan şey de çoğu zaman bu acele hükümlerdir. Okuyucunun, karakterleri ve dolayısıyla kendinden farklı olanları yargılamadan önce bir kez daha düşünmesini, farklı bakışları anlamaya çalışmasını umuyorum.
Bu temayı seçmemin bir diğer nedeni yazarın yarattığı karakterlerde kendini keşfetmesi. Bu karakterlerde gerek yazar gerek okuyucu bilinçaltının aniden su yüzüne çıkardığı yönleriyle karşılaşabilir. Kendimiz hakkında bile bütün gerçek elimizde değilken bir başkası hakkında nasıl kesin konuşabiliriz? Karakterlerin maskelerinin düşmesi, okuru kendi maskeleri üzerine de düşünmeye çağırıyor.
9. Romanlarınızı hem Türkçe hem İngilizce kaleme almanız, çok kültürlü bir anlatı kurmanızı da beraberinde getiriyor. Bir eseri iki farklı dilde yazmak ya da yeniden oluşturmak yazarlık sürecinizi nasıl etkiliyor? Yıllar sonra bu üçlemeye dönüp baktığınızda, kendi edebiyat yolculuğunuzdaki yerini nasıl tanımlarsınız?
Roman yazabilmek için önce yaşam tecrübesi edinmem, kendi kültürümü olduğu kadar başka kültürleri de tanımam gerekti. Kendi kültürümü daha objektif değerlendirebilmek için başkalarını öğrenmem şarttı. İstanbul'da Robert Kolej, Londra Üniversitesi'nde Fransız Dili ve Edebiyatı, yıllarca çevirmenlik: Her biri bana başka bir dünyanın kapısını açtı. İki dilde yazmak da bunun uzantısı. Her dilin ritmi, imgeleri, sessizlikleri farklı; aynı hikâyeyi bir dilden diğerine taşımak, onu yeniden düşünmek ve yeniden duymak demek. İngilizce yazdığım A Twist in the Tail'in Amerika'daki Faulkner-Wisdom yarışmasında finalist olması da beni, hikâyelerin dil sınırlarını aşabileceğine inandırdı.
Bir Macar Rapsodisi adlı üçlememe bakınca, onu en kapsamlı ve en duygusal yolculuğum olarak görüyorum. Yaşadıklarımı, bildiklerimi, gördüklerimi aktarma isteğimin bir şelale gibi içimden dökülmesi... sevdiklerime yaşayamadıkları mutlu sonu hayalimde de olsa armağan etme arzusu... hem anneanneme hem kendime karşı bir vefa borcu... Yazmak benim için bitmeyen bir serüven; her roman yeni bir dünya, yeni bir mücadele. Bir Macar Rapsodisi işte o serüvenin tam kalbinde duruyor.
Ardından gelen Aşkın Dört Hali ve Denizde Uçarken Gökyüzüne Düşen Kuşlar adlı romanlarım ve yeni çıkan Safran adlı üçlemem bu serüvenin beni ne kadar heyecanlandırdığını gösteriyor olsa gerek.






























Yorumlar