top of page
  • YouTube
  • IG
  • twitter
  • Facebook

Search Results

Bu sitede ara

Boş arama ile 5406 sonuç bulundu

  • Kadının adı yok, peki neyi var?

    Yavuz Arkın, Didem Kazan Sol'un ilk öykü kitabı Kusura Ayna üzerine yazdı: "Yazar, edebiyatın toplumu değiştiren ve dönüştüren yönünü bu kitapta belirginleştirir: Söylenmesi gerekeni düz bir şekilde söylemez, estetik olanı devrimsel olana dönüştürür." Günümüzde birçok kavramı yeniden tanımlamamız ve yeni anlamlar yüklememiz gerekiyor çünkü gerçek her gün yeniden üretiliyor. En temel soruları tekrar tekrar soruyoruz; insan nedir, insan kimdir, insan kim olmalıdır? Bu sorular beraberinde, tanımların anlamların yeterli olmadığı sorunsalı ile baş başa kalıyoruz: insanın hakları nelerdir? Bu konuda sosyoloji, antropoloji, felsefe gibi bilimlerin söyleyeceği çok söz var, peki edebiyatın yok mu? Didem Kazan Sol, yazdığı Kusura Ayna isimli ilk öykü kitabında kadınlar özelinde bu soruyu soruyor. Etkileyici bir kapağı olan kitabın içindeki her öykü kadınların karşılaştıkları sorunlar karşısında eylemleri, duruşu, çözümü-çözümsüzlüğü yeri geldiğinde ters yüz ederek gösteriyor. Kadın kuyruk sallar erkek koparır “Kadın kuyruk sallamazsa erkek peşinden koşmaz.“ Şimdilerde çok kullanılmasa bu klişe cümleyi hala yer yer duyabilirsiniz. Eskilerde söylendiği şekli; “Dişi köpek kuyruğunu sallamayınca, erkek köpek ardına düşmez.” Kapağa ilham olan öykü Ucube Dedi bu iki söze atıfta bulunurcasına hareket eder, karakter birinci tekil ağızdan anlatır ama anlatan öykünün kahramanı değil bir yan karakterdir. Bu şekilde kullanılması öykünün merkezini kaydırır, etken karakter değil de edilgen karakter merkeze yaklaşır. Kadın nedir sorusunun da yaşadığımız zamandaki bir cevabıdır belki de. Tarihin erkeklerin tarihi olduğu gerçeğini de göz önüne alırsak kadın tanrıçalar az da olsa yer almıştır. Öyküde Yunan mitolojilerinden kaynak alıp ana karakterimizi bir tanrıça seviyesine çıkarırız. Burada tanrıça kavramı hem ulaşılmazlık hem de korkutucu olma duygusunu aynı anda yaşatır okuyucuya. İki uçta yer yer öyküdeki başkişiye, bir tarafta tanrıça iken diğer yandan ucube yaftası vurulur. Her iki seçenekte de kendi gücünü ortaya koyar: Kadın olmanın ulaşılmaz gücü. Mitolojiden psikolojiye atlama yaparız; erkeğin sahip olduğu gücün cinsellik üzerinden yorumlanmasına bir antitez üretir. Erkeğin üstünlüğünü yerle bir edecek bu durum karşısında kız kardeşin ağzından dinlediğimiz öyküdeki diğer iki kadın karakter önem kazanır; bunlardan biri abla diğeri annedir. Annenin rolü bir kadından çok erkek otoritesine dayanan baskıcı bir güçtür; kendisine biçilen rolü miras olarak büyük kızına daha sonra da küçük kızına aktarmaya çalışır. Gen aktarımı gibi iş görür bu durum; üç kuşak karakter özelliği olarak birbirinden o kadar farklı olmasına farklıdır ki yeri gelir en küçük olan dizginleri ele almak zorunda kalır. Kuytularda gezenlerindir özgür olma tutkusu Yazarın öykülerinin temelinde kadın olgusu yatsa da erkeği kapının dışında bırakmaz, ikisi de birbirine aynadır. Karşılıklı olarak eksik yanlarını görürler; hayattaki pişmanlıklarını, amaçsızlıklarını, hayallerini. Nietzsche’nin dediği gibi: “Uzun süre uçuruma bakarsan uçurum da sana bakar.” Ve bir süre sonra karşınızdakinin enerjisi, size de bulaşır, burada da kadın erkekte erkek kadında birbirine baktıkça enerjileri birbirine karışır. Öykü kişileri inandıkları değerlerin peşinden gider, toplum tarafından inandıkları ne kadar saçma bulunursa bulunsun. Kitap boyunca yoğun bir ironi havası hâkim; yazar ele aldığı konuları, kurumları, kavramları ve kişileri kimi zaman hafif kimi zaman da ağır bir şekilde eleştirir. Edebiyatın eleştirel yönünü ortaya koyar, edebiyat sadece edebiyat değildir. Toplumu değiştiren ve dönüştüren yönü burada devreye girer; söylenmesi gerekeni düz bir şekilde söylemez, estetik olanı devrimsel olana dönüştürür. Öykülerdeki karakterlerin iç sesleri oldukça güçlü çıkar, bunun sonucu olarak da iletişim bir yönüyle eksik kalır. Sözün yerini bir süre sonra eylem alır, zorunda kalır. Monoloğun sonu fiziksel bir diyaloğa dönüşmek zorundadır. Masallar oldukça önemli bir yer kaplıyor kitapta; yazar da çoğu zaman bir masal anlatıcısına dönüşüyor. Sürekli tersyüz ettiği masalların odağında cinsellik yer alıyor. Ülkede insanların özgürce yaşayamadığı cinsellik, masallarda yaşanır. Tabuları ortadan kaldırmaya çalışır yazar ve o zaman gerilimin de ortadan kalktığını gösterir bize. İlk öykü kitabında yazar yoğun olarak kadın sorunlarına el atıyor ama erkekleri de devreden çıkarmıyor. Sorunların çözümünde tek tarafın çabasının yetersiz olduğu gerçeğini bizlere aktarıyor. Öykülerin kısa olması yoğunluğu da beraberinde getiriyor. Ele aldığı konular kısa ve öz bir anlatımı gerektiriyor, öykünün de gücü burada değil mi? KUSURA AYNA Didem Kazan Sol İthaki Yayınları, 2023 88 s.

  • Gerçekle hayal arasında dolaştıran büyülü bir roman

    İki genç kızın dostluğu, aşkı, cinselliği, kimliklerini keşfedişlerinin hikâyesi Oylum Yılmaz’ın usta kaleminden, Ağaçların Rüyası'nda. "Çünkü arkadaşlığı aşktan ayıran incecik bir çizgi vardı. Bunu senden öğrenmiştim. İnsan ne kadar severse sevsin aşkın hep ötekisi olarak kalıyordu. Aşk hayran olunan birine duyulan sonsuz bir arzuydu, ama bu sonsuzluk, nasıl bir sonsuzluksa, kısa süre içinde bitiveriyordu. Gün geliyor, önünde sonunda insan aşkı hep kendine feda ediyordu. Ama arkadaşlık öyle değildi. Arkadaşlık, içine girip yerleşilen sonsuz bir hayranlıktı. Ve ne tuhaftı ki insan orada hep kendisi, hep iki kişi olabiliyordu. İnsanlar en çok arkadaş olduklarında ağaçlara benzerlermiş çünkü Nihan. Hem her şeyiyle biricik, bir başına kendisi hem de aynı anda tıpkı diğeri gibi." Füsun ile Nihan, Büyükada’nın sıcak yaz aylarında adadaki kapalı evlere girmeye başlarlar. Nihan evlerden elinde eski birer saatle, bitap halde çıkar. İki yakın arkadaşın gerilimli macerası metruk Büyükada Rum Yetimhanesi’ne doğru ilerler. Füsun ile Nihan’ı yetimhaneye çağıran, zamanda saklı bir sır vardır. Füsun bu sırrı açığa çıkarmaya çalışırken Nihan iki yetimin hayaletinin arkasından sırra kadem basar. Ağaçların Rüyası, adada, ağaçların kuytu loşluklarında okuru merakla, gerçekle hayal arasında dolaştıran büyülü bir roman. Oylum Yılmaz Eriş, İstanbul Büyükada’da doğdu. Büyükada İlkokulu ve İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi mezunu. İlk romanı Cadı 2012, Duygu Asena Roman Ödülü’nü kazanan Gerçek Hayat adlı romanı ise 2017 yılında yayımlandı. 2020 yılında KulturaLitera Edebiyat platformunu kurdu. Londra’da yaşıyor. AĞAÇLARIN RÜYASI Oylum Yılmaz Eriş Doğan Kitap, 2023 Tür: Roman 144 s.

  • Dünyaların Çoğulluğu dergisinin 7. sayısı (Eylül-Ekim 2023) yayımlandı

    Bu sayıda “Jean-Pierre Duprey” dosyası hazırlandı. Dosyanın içinde yazarın tek çevrilmiş kitabının önsözüyle Mehmet Bağış, yazılarıyla Hasret Yılancı ve Batuhan Çağlayan, yazı ve şiir çevirisiyle Şevket Kadıoğlu ve yine şiir çevirisiyle Mehmet Bağış, Levent Yılmaz yer aldı. Şiir bölümünde ise Şevket Kadıoğlu, Nalan Kurunç, Batuhan Çağlayan ve Hasret Yılancı şiirleriyle, Zeynep Nur Ayanoğlu “Adrienne Rich“, Oğuz Tarihmen “Paul Celan” ve Şevket Kadıoğlu ise “Jacques Dupin” şiir çevirileriyle katkıda bulundular. Kıvanç Tanrıyar öyküsüyle, Günay Çetao Kızılırmak ise “Wassily Kandinsky” çevirileriyle katkıda bulundular. İlyaz Bingül, Mehmet Cevat Yıldırım yazılarıyla, Candan Dinç “Haley Vasquez“, Şevket Kadıoğlu ise “Alain Ferrant” çevirileriyle katkıda bulundular.

  • Bonnie Garmus, 2023 The British Book Awards’da "Yılın Yazarı" seçildi

    40 dile çevrilen ilk romanı Bir Kimya Meselesi (Lessons in Chemistry) ile prestijli ödüller toplayan Bonnie Garmus, 2023 The British Book Awards’da "Yılın Yazarı" seçildi. Uluslararası çoksatan roman, Altın Kitaplar tarafından ‘Bir Kimya Meselesi’ ismiyle dilimize kazandırıldı. Bonnie Garmus, CNN Türk’e verdiği röportajda, “Kitabımın Türkiye’de yayımlanması beni çok heyecanlandırıyor. Birçok Türk okuyucudan geri bildirim aldım. İnsanlar karakterlerin evrensel olduğunu, bağlanabildiklerini söylüyor,” yorumunda bulundu. 1960’lı yıllarda kimyager bir kadın olan Elizabeth Zott’ın ilham veren mücadelesini kara mizahla anlatan Bir Kimya Meselesi dünya genelinde bir milyon kopyaya ulaşarak çoksatanlar listelerinin zirvesine yerleşti; Amazon Book Awards ‘En İyi Roman’, Goodreads Choice Awards ‘En İyi İlk Roman’ gibi pek çok prestijli ödüle layık görüldü. Altın Kitaplar tarafından Türkçeye kazandırılan roman, yayımlandığı haftadan itibaren ülkemizde de yoğun ilgi gördü. Bonnie Garmus, Bir Kimya Meselesi ile bu kez edebiyat dünyasının BAFTA’sı (Britanya Akademisi Sinema Ödülleri) olarak bilinen The British Book Awards’ta ‘Yılın Yazarı’ seçildi. Bonnie Garmus, Bir Kimya Meselesi ile ilgili, “Bu kitabı annemin yaşadığı dönemde kurguladım. Göz ardı edilen bu kadın kuşağını onurlandırmak istedim,” yorumunda bulundu. Bir Kimya Meselesi isimli romanda, zamanının çok ötesinde bir karakter olan Elizabeth Zott, iş yaşamında ayrımcılığa maruz kalıyor, ardından da kovuluyor. Aynı zamanda bekâr bir anne olan kahramanımız, ilerleyen birkaç yıl boyunca maddi zorluklarla mücadele ediyor. Daha sonra istemeden de olsa bir televizyon kanalında yemek programı sunuculuğu yapmaya başlıyor ama işe kendi bakış açısını katıyor. İzleyici kitlesini ev kadınlarının oluşturduğu ‘Altıda Akşam Yemeği’ programında bir yandan yemek yapıyor, bir yandan da görmezden gelinen bu güruhun kendilerini fark etmelerini sağlıyor. Büyük ses getiren yemek programı toplumsal bir değişime öncülük etse de elbette bu durumdan herkes memnun kalmıyor. Neyse ki Elizabeth Zott’ın vazgeçmeye niyeti yok ve onu sindirmek mümkün değil. Bonnie Jean Garmus, Amerikalı bir yazar ve eski metin yazarıdır. Garmus, Seattle'dan. ABD'de metin yazarı ve yaratıcı yönetmen olarak çalıştı ve İsviçre ve Kolombiya'da yaşadı. Nisan 2022'de ilk romanı Lessons in Chemistry yayınlandı. BİR KİMYA MESELESİ Bonnie Garmus Altın Kitaplar, 2023 Çevirmen: Filiz Sarıalioğlu Editör: Elçin Kazancı 416 s.

  • Evren ve evrenin doğası

    Jim Al-Khalili, modern fiziğin açığa çıkardığı derin görüşlere ışık tutarak, bizi bu çok önemli bilim dalının evren ve evrenin doğası hakkında söylediklerini anlamaya davet ediyor. Al-Khalili uzay, zaman, enerji ve maddenin temel kavramlarıyla başlayıp modern fiziğin üç temel direği olan kuantum teorisi, görelilik ve termodinamiğe bir bakış sağlıyor. Harika örnekler ve düşündürücü analojilerden yararlanarak fizikteki en büyük fikirleri sunup okuru aydınlatıyor. Fizik, çevremizde gördüğümüz doğal dünyayı doğru bir şekilde açıklayan, dürüstlük ve şüphe gibi temel değerler tarafından yönlendirilen bir girişim olarak her zamankinden daha temel ilkelere ulaşmaya çalışan cesur bir insan arayışı şeklinde ortaya çıkıyor. Fizikçinin keşfettiği bilgi bizi hem güçlendiriyor hem de mütevazı hâle getiriyor. Fizik bugün bile bilinmeyenin içine cesurca herkes için dalmaya devam ediyor. En esrarengiz bilimsel fikirleri bile erişilebilir ve çekici hâle getiren bu son derece bilgilendirici kitap, fiziğin neden önemli olduğunu gözler önüne serip herkesi çevremizdeki dünyadaki hakikati aramanın derin macerasına şahit olmaya çağırıyor. Jim Al-Khalili, Surrey Üniversitesi'nde Irak doğumlu bir teorik fizikçidir ve burada fizik alanında Seçkin Kürsünün yanı sıra bilimde halkın katılımı konusunda da üniversite başkanlığına sahiptir. Aynı zamanda tanınmış bir yazar ve yayıncıdır. Popüler bilim ve bilim tarihi üzerine, aralarında yirmi altı dile çevrilmiş 14 kitap yazmıştır. Son kitapları arasında Bilimin Sevinci ve Royal Society Kitap Ödülü'ne aday gösterilen Fiziğe Göre Dünya yer alıyor. Bafta'ya aday gösterilen Kimya: değişken bir tarih gibi TV bilim belgesellerinin düzenli sunuculuğunu yapıyor ve uzun süredir devam eden haftalık BBC Radyo 4 programı The Life Scientific'e ev sahipliği yapıyor. @jimalkhalili'ye tweet atıyor. Kamuya açık bir bilim insanı olarak profiline rağmen Jim, 29 yıl boyunca aralıksız bir süre boyunca lisans düzeyindeki fizik öğrencilerine ders vermeye devam etti. Britanya Bilim Derneği'nin eski başkanıdır ve Royal Society'nin Michael Faraday madalyası ile Wilkins-Bernal-Medawar Madalyası, Fizik Enstitüsü Kelvin Madalyası ve Stephen Hawking Bilim İletişimi Madalyası'nın sahibidir. Kendisi Birleşik Krallık Hümanistleri'nin Patronu ve Başkan Yardımcısıdır. FİZİĞİN GÖZÜNDEN DÜNYA Jim Al-Khalili Epsilon Yayınevi, 2023 Çevirmen: Ayşe Erol Editör: Gamze Büyükkaya 196 s.

  • Öykü: Otuz Saniye

    "İster en mükemmel teknikle ister en mükemmel odakla at; sabırla atış yapmıyorsan asla tam vuramazsın." Beren Çağla Erengönül Derin bir nefes. Yayı kaldır. Kirişi çekmeye başla. Nişangâh tam sarıda. Klikırdan çıkmak üzere ve... — 60 metre de bir başlangıçtır, dedi birisi ansızın. 5 puan. Kara bir çizik olarak okun gölgesi hedefe yerleşmişti. Ok, çıkan rüzgârla neden orada olduğunu sorgularmışçasına hafifçe titriyordu. Ben de ok da biliyorduk ki, yarışma sırasında böyle bir puan, ikimizin de sonu olurdu. Ne olursa olsun bu ürkek hizmetkârımı o küçük siyah artıya, merkeze kavuşturmalıydım. İçimde kabarıp boğazımdan taşmaya hazırlanan öfke denizini gerisin geri yolladım. Öfkelenip patlamak çözüm olsaydı bu dünya bağırış çağırışlardan öteye gitmezdi. Ama bir anda dikkat dağıtmak da kızılası bir sebepti doğrusu! Hele ki yarış zamanı yaklaşırken, hiçbir hata kabul edilemezdi. Yutkundum. Gözlerimi kapatıp temiz yaşam kaynağını ciğerlerime doldurdum, biraz orman havası sinirlerime iyi gelirdi. Orman, hayatım boyunca benim için bir sığınaktı. Mutluluğumda, hüznümde, öfkemde her zaman beni bir ana şefkatiyle korur, güvende hissettirirdi. Antrenmanlarımı da ormanda dolaşırken keşfettiğim kayranda yapardım. Hiçbir kuş şakıması, ağaçların mutlu hışırdamaları, bulutların tembel süzülüşü beni rahatsız etmezdi; huzuru bulurdum onlarda. Benim kardeşlerim, ablalarım, ağabeylerimdi onlar. Çınarlar beni gördüklerinde yapraklarından düşürüp zarifçe referans yapar, kuşlar hemen dedikoduya başlarlardı. Söğütler bükük boyunlarıyla mahzun mahzun bana bir bakış atar, beni tanıyınca hafif bir mutluluk emaresi gösterirlerdi. Çiçekler ve arılar boş durur mu? Çalıştığım kayranda bal toplamaya dolaşan arılar, daha büyük bir heyecanla görevlerine sarılır; nazlı kasımpatılar, lavantalar, menekşeler bu heyecana ortak olurlardı. Bu aile ortamında benim dışımda insan sesi sadece tek bir kişiden gelebilirdi: Ailenin şahin gözlü koruyucusu Will. Başımı çevirip bakmaya bile tenezzül etmedim, şu densizi yavru bir kuşun annesini sesinden ayırması gibi tanımıştım. — Bir okçu yoğunlaşmamış odağıyla bile bu metreden tam isabet vurabilmelidir, diyerek bir kahkaha savurdu. İç çekerek bu kısa boylu adama döndüm. Islak toprak rengi gözleri güneşin vurmasıyla parlıyordu. Kestaneye çalan saçları perçem perçem yüzüne düşüyordu. Teni, hasat için bekleyen genç buğday rengindeydi. Fesleğeni anımsatan, ferahlatıcı kokusu etrafa yayılıyordu. Keçeden yapılma, neftî peleriniyle önünü sımsıkı kapatmıştı. — Daha kırk fırın ekmek yemen lazım benim gibi bir okçu olmak için, diyerek eliyle yeni çıkmaya başlamış sakalını sıvazladı. — Çıt çıkarmadan gelirsen tabii ki atışı kaçırırım, diye homurdandım. Hem yarış mesafesi bu, hızlı çalışmam gerekti. Yarışmalar yaklaşıyor. Antrenmana devam etmek için kıpırdandım ve yayı hızlıca kaldırdım. — İster en mükemmel teknikle ister en mükemmel odakla at; sabırla atış yapmıyorsan asla tam vuramazsın, dedi Will. Elini omzuma koyup beni durdurdu. Biliyorsun, ben yayımı çekmeye başladığımdan itibaren en küçük bir farklılık göremezsin; beklerim, beklerim ve tak! Ok hedefte. Üç yüz metreden de bulur hedefi sadık okum. Peki, bu sadıklığı neye borçluyuz? Benim hedefe gösterdiğim sadıklığa. Oklar, çocuğun gibidir. Seni taklit ederler. Sen sabırlıysan, işte o zaman bil ki okların da sabırlı bir şekilde hedefine gidecektir. Mesela otuz saniye kıpırdamadan bekle, en doğru olduğunu hissettiğin anda bırak gitsin. Tam puanı göreceksin. Dediğim gibi, bir okçunun en iyi varlığı sabırdır. Anlamam gerekeni anlamıştım. Gülümsedim. — Küçüklüğümden beri hayatıma dokunmayan tavsiyen kalmadı. O kitap bizi tanıştırdığı için çok şanslıyım. Kitabı okuyup bitirdiğim halde seni unutmadım, yıllardır bana çok yardımcı oldun. Teşekkür ederim. — Senin hayatına dokunduğum için beni unutmuyorsun. Unutulursam benliğim yok olur çünkü varlığım kimse tarafından hatırlanmaz, aynı mezarı unutulmuş zavallı ölüler gibi. Ben teşekkür ederim, diyerek bana arkasını döndü. Ormanın bir parçası olmasını sağlayan pelerini yerdeki çimleri süpürerek hışırdadı. — O zaman, iyi antrenmanlar altın madalyalı okçu, dedi Will. Yavaşça yürümeye başladı. Uzaklaştı, uzaklaştıkça evi olduğuna inandığım, yaşamını adadığı rüya ormanının sakinliğine karıştı. Rakibimle eleme atışları finalinde kıyasıya mücadele ediyorduk. Eleme atışlarında her seri üç ok atılır; daha yüksek puan alan kişinin hanesine 2 puan yazılır ve 6 puan alan okçu nefes nefese, suratı gerginlikten patlıcan moru olmuş bir halde o elemeyi geçer. İkimiz de tüm rakiplerimizi büyük bir soğukkanlılıkla eleyip finale kadar yükselmiştik. Atış çizgisine geçmemizi işaret eden ses duyulduktan on saniye sonra, başlamamız için tekrar çalındı. Finalin kıyasıya geçeceğini biliyormuş gibi heyecanla ötmüştü sanki o sirenimsi ses. Derin nefesler alarak sakinleşmeye çalıştım, şimdiden huzurlu kayranımda olmak için canımı vermeye razıydım. Herkes soluğunu içine hapsetmiş, gözlerini ayırmadan ne olacağını izliyordu. Alt edilmesi çok zordu, defalarca aynı sahada yarışmıştık ve her zaman birincilikle ayrılmıştı. Bana harcanılan tüm emeklerin ikincilikle boşa gitmesi kimsenin kabul edebileceği bir durum değildi. Atışlara dikkatle başladık. En ufak hata elediğimiz rakiplerle aynı seviyeye düşürecekti bizi, biliyorduk. İlk okumu on saniyeden kısa bir süre içinde attım ve sonuç belliydi: 9 puan. 10 olabilirdi, neden 9 puan oldu? Başıma bilindik bir ağrı saplandı. Hızlıca diğer okuma sarıldım, kirişe taktım ve hemen çektim. Okun ucu, ok belli bir mesafe geriye çekildikten sonra pat diye düşünce oku bırakmak zorunda kaldığımız klikır adlı metal parçasına yaklaşıyordu. Bu sıradan metal parçası görünümlü haberci, atış anının geldiğini gösterirdi bize; klikır düştükten iki-üç saniye sonra oku bırakırsan yay sana küser, oku başka yerlere savururdu. Derken klikır düştü ve oku bırakıverdim. 7 puanı görünce kulaklarım uğuldamaya başladı. Kendimi toparlamam otuz saniyeye bedel oldu. Artık önemli değildi saniyeler, son oku da kötü atardım. Rakibime baktım. İki adet 8 puan. Moralim yerle bir olmuştu o 7’yle. Eşit puanda olsak da kurtuluşum yoktu. Ben dertlenirken rakibimin son oku 9 puana saplandı. Rakibimin taraftarları sevinç çığlıkları içinde birbirine sarılıyordu. Benim taraf ise suspus olmuştu, herkesin korktuğunu görebiliyordum. Ortamdaki stres kıvrılan kaşlardan, huzursuz ayak sallamalardan, gözlerdeki acıdan anlaşılabiliyordu. Tamamen bana bağlıydı; kaybetmek ya da kazanmak. Son okum 10 puana saplanmazsa sonumuz belliydi. Anladığım kadarıyla kazanmama pek ihtimal vermiyorlardı, birkaç kişi ayağa kalkmış efkârlı efkârlı tribünleri adımlıyordu. Rakibim de pek rahat, o da ihtimal vermiyordu besbelli. O anda Will’in sözleri kulaklarımda uğuldamaya başladı. Boş uğultu gitmişti, Will bana yön gösteriyordu. Ne demişti? Otuz saniye. Süre panosu otuz beş saniye kaldığını gösteriyordu. Yayımı yavaşça kaldırdım. Otuz saniyeyi içimden saymaya başladım. Stres giderek artıyor. Will’in sözleri kafamın içinde yankılanıyor. Ok klikırın tam sınırında ve... 10 puan. Bir anda kafamdaki tüm sesler yok oldu, yerini tribünden gelen mutluluk patlaması aldı. Yüzüme kocaman bir gülümseme oturdu. Beni kutlamak için üstüme atılanların sevinciyle coşup ödül töreni curcunasında beklerken de altın madalya boynuma takılınca da bu gülümseme hep yüzümde kaldı. Hayatta kalıcı gülümsemeler oluşturmak için Will gibi bir yol göstericiniz olsun; size son oku acele ile değil, otuz saniyede atmayı öğreten...

  • Cemal Süreya'dan edebiyata, hayata ve Türkiye'ye dair..

    Şair Cemal Süreya'nın aynı zamanda ne kadar iyi bir eleştirmen, portre yazarı ve denemeci olduğunu gösteren üç kült kitap. 99 Yüz: İzdüşümler / Söz Senaryosu Süleyman Demirel, İbrahim Tatlıses, Çetin Altan, Deniz Baykal, Metin Oktay, Sakıp Sabancı, Sezai Karakoç... Siyasetten spora, bürokrasiden sanat dünyasına, işinsanlarına, gazetecilere yüzden fazla isim. Cemal Süreya'nın 1980'lerin sonlarında yazdığı bu yazılarda, o dönemde parlayıp sönenler de var, bugün hâlâ -kimi iyi kimi kötü- adından söz ettirenler de. Diğer tüm yazılarında karşımıza çıkan, tanıdık "şair Cemal Süreya"dan başka, bu yazılarda "bürokrat Cemal Süreya"yla da tanışıyoruz. "Türkiye uzmanı" Cemal Süreya. Türkiye'nin derdiyle dertlenen, o muzip gülüşün altında ülkesine dair derin bir keder gizleyen Cemal Süreya. Günübirlik Cemal Süreya'nın 1970'lerin ortalarında Politika gazetesinde yayımladığı günlük yazılar, şairin edebiyatla kurduğu ilişkiyi en iyi gösteren metinler olabilir. Cemal Süreya, edebiyatı hele de şiiri özel zamanlarda kapısı çalınacak bir mabet olarak görmüyor, hayatın her ânında, her yerde şiirle yaşıyor. İlk olarak 1982'de kitap olarak basılan Günübirlik, o dönemin -birçoğu hâlâ bilinen- edebiyat olaylarına, ünlü edebiyatçılarına dair incelikli yazılardan oluşan önemli bir seçki. Sadece yazıldığı döneme değil, bugüne de sesleniyor. Şapkam Dolu Çiçekle Cemal Süreya sadece iyi bir şair değil. İyi bir çevirmen, iyi bir eleştirmen, iyi bir deneme yazarı, iyi bir okur. Hayatı boyunca şiirle nefes almış, sadece kendi şiirini değil, ait olduğu edebiyat dünyasının tüm verimlerini önemsemiş bir edebiyat insanı. Şapkam Dolu Çiçekle, Cemal Süreya'nın özellikle Türk şiiri üzerine yazdığı kapsamlı yazılarının derlendiği bir kitap. Dağlarca, Tevfik Fikret, Oktay Rifat gibi devlerin şiirleri bu yazılarda enine boyuna inceleniyor. Cemal Süreya'nın bu kitapta Nâzım Hikmet için kurduğu şu cümle aslında onun yazıları için de söylenebilir: "Okudukça yüzümüze kan geliyor."

  • Edebiyat Nöbeti’ nin 47. Sayısı çıktı

    8. Yılını tamamlayan Edebiyat Nöbeti dergisi bu sayıda Zerrin Koç dosyasıyla 9. yılına merhaba dedi. Bu sayının dosya editörlüğünü Refik Baskın üstlendi. Prof. Dr. Üstün Dökmen, Akın Ersöz, Salih Temiz, Refik Baskın, Hilmi Haşal ve Meltem Kofoğlu yazılarıyla dosyaya katkı sağladı. Sıddık Akbayır ve Celal Karaca’nın Zerrin Koç ile yaptıkları söyleşiler de dosyaya renk katmakta… Ayla Kutlu, Leylâ Serpil, Ramazan Teknikel, Belgin Bıyıkoğlu, Atilla Öztürk, Dilek Ekici, Nuh Öztürk, Emine Aydoğdu, Meryem Gülbudak ve Nazmi Bayrı’nın öykülerini bu sayıda okuyabilirsiniz. Hidayet Karakuş, Aytekin Karaçoban, Aziz Nayir, Ferhat, Haydar Ünal, Aref Hamza, Tahir Musa Ceylan, Eray Korkmazer, İkbal Kaynar, Kemal Bayrakçı şiirlerini de okuyabilirsiniz. Bu sayıda ayrıca Tengezar Marînî’nin Meriç Gök çevirisiyle iki şiiri bulunmaktadır. Fevziye Şimdi, İ. Ekrem Keleşoğlu, Selma Özhan, Hatice Sönmez Kaya, Fatma Hatun Esen, Yusuf Dursun Bayar yazılarıyla dergiye katkı sağlıyor. Tuğçe Yerdelen’in Nurdan Aladağ ile; Celal Karaca’nın Emin Nedret İşli ile; Özge Sönmez’in Çağla Meknuze Krant, Devrim Horlu ve Naile Dire ile yapmış oldukları söyleşileri de okuyabilirsiniz.

  • "Oradalar Gelecekler"

    Şair Ahmet Telli'nin son şiir kitabı, Arkadaşlık Günleriydi çıktı! "Fotoğraftasın sarkık bıyıklarınla Gözlerin yeni doğmuş tay bakışlı Bir derede çimmişsin ıslak donun Az ötedeki çalıda kuruyor Arkadaşlarını bekliyorsun Gelmeyecek olan arkadaşlarını Gazeteler yazıyor radyolar isim isim Sayıyor kimliklerini yaralı ya da ölü Fotoğrafta sarkık bıyıkları Ve artık yeri göğü Görmeyen bakışlarıyla Oradalar Gelecekler" Ahmet Telli 1946’da doğdu. Öğretmen okulundan sonra dört yıl ilkokul öğretmenliği, daha sonra girdiği Gazi Eğitim Enstitüsü’nü bitirerek çeşitli il ve ilçelerde Türkçe-Edebiyat Öğretmenliği yaptı. 1981’de sıkıyönetimce tutuklanarak görevine son verildi. Aynı yıl, TCK’nın 141,142 ve 146. maddelerinden yargılandı. Cigerhun’un şiirleri üstüne yazdığı bir yazısından ötürü 142. maddeden hüküm giydi. Kitapçılık, yayıncılık yaptı, çeşitli yayınevlerinde yönetici ve editör olarak bulundu. 1993’te mahkeme kararıyla öğretmenliğe döndü ve emekli oldu. İlk şiiri 1961’de yayımlandı. 1972’de yayımlanan ilk yazısına Varlık Dergisi Eleştiri Ödülü ikinciliği verildi. ARKADAŞLIK GÜNLERİYDİ Ahmet Telli Everest Yayınları, 2023 Tür: Şiir 112 s.

  • Oylum Yılmaz Büyükada'da

    Oylum Yılmaz'ın yeni romanı Ağaçların Rüyası üzerine ilk söyleşisi romanın da geçtiği Büyükada'da gerçekleşecek. Oylum Yılmaz'ın Doğan Kitap'tan çıkan yeni romanı Ağaçların Rüyası üzerine ilk söyleşisi romanın da geçtiği Büyükada'da gerçekleşecek. Karşılaştırmalı edebiyat doktoru Nilay Kaya'nın moderatorlüğünde yapılacak olan söyleşi 8 Eylül cuma saat 17.30'da. Adalar Kent Konseyi'nin de katkısıyla Çelik Gülersoy Kültür Merkezi'nde gerçekleşecek söyleşiye tüm edebiyatseverler davetli. Yazarın yeni romanı Ağaçların Rüyası 5 Eylül'den itibaren satışta olacak. Oylum Yılmaz: Yazar ve edebiyat eleştirmeni. İstanbul, Büyükada’da doğdu. Büyükada İlkokulu ve İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Gazetecilik Bölümü mezunu. İlk olarak Radikal Cumartesi ve Radikal İki’de çalıştı, Radikal Kitap Eki’nin editörlüğünü yaptı. Referans/Birgün gibi gazeteler, çeşitli dergiler ve siteler için kültür/sanat/edebiyat sayfaları, edebiyat köşeleri hazırladı. Çeşitli yayınevlerinde serbest olarak editörlük yaptı. Sekiz yıl boyunca düzenli olarak Sabitfikir dergisi için Şahane Bir Kitap ve Fikri Sabit köşelerini kaleme aldı. 2020 yılında Londra’da, bir edebiyat ve içerik üretim platformu olarak Kultura Litera’yı kurdu. İlk romanı, Cadı 2013 (İletişim Yayınları). Duygu Asena Roman Ödülü’ne layık görülen ikinci romanı, Gerçek Hayat 2017 (İletişim Yayınları), üçüncü romanı Ağaçların Rüyası 2023 (Doğan Kitap) E-Kitapları: Şahane Bir Kitap (2012) ve Fikri Sabit Yazıları (2012).

  • Maymunlar Gezegeni

    Töre Sivrioğlu her ay sinema ve edebiyat üzerine yazılarıyla Litera Edebiyat'ta. İlk kitap/film, hem edebiyatta hem de sinemada kültleşmiş Maymunlar Gezegeni. Maymunlar Gezegeni (1968). Astronot Taylor (Charlton Heston), arkeolog Cornelius (Rody Macdowall) ve “zoolog” Zira’yı (Kim Hunter) başka bir gezegenden geldiğine inandırmaya çalışıyor. Edebiyat eserlerinin sinemaya aktarımı genellikle hayal kırıklılarıyla sonuçlanır. Hele ki bu eser bir bilimkurguysa… Ancak bu sefer bir istisna kaideyi bozuyor. Pierre Boulle’un 1963’te yayınlanan aynı isimli kitabından 1968’de sinemaya uyarlanan Maymunlar Gezegeni/Planet of Apes (bizde her nedense Maymunlar Cehennemi olarak çevrildi) kitaptan çok daha ses getirmiş bir sinema klasiği olarak karşımıza çıkıyor. Kitapla bazı paralellikler taşısa da filmin senaristleri Rod Serling ve Michael Wilson’ın ana metni bambaşka bir bakış açısıyla ele aldıkları görülüyor. Açıkçası birçok noktada da insanın “iyi ki öyle yapmışlar” diyesi geliyor. Kitapta Maymunların hâkim olduğu bir gezegene inen astronot-yazar Ulysse’nin tuhaf macerasına tanıklık ediyoruz. Bu isim bize Homeros’un deniz yolculukları ile meşhur kahramanı Ullyses’i anımsattığından, okuyucu ilk andan itibaren kendisini bilinmedik dünyalara açılan kapının eşiğinde hissediyor. Ullysse’nin indiği gezegende dünyadaki evrim tersine dönmüş, insan türü düşünce öncesi aşamada kalırken; maymunlar, dünyalıların 20. asır ortalarına –yani Boulle’un romanı kaleme aldığı zamanlara- denk gelen bir aşamaya ulaşmışlardır. Doğal olarak burada kültür ve medeniyet “maymun merkezli”. Maymunların dini, maymunları yüceltmekte, Tanrı’nın maymunları en yüksek canlı türü olarak yarattığına inanılmakta... Ancak teknolojik gelişimlerine rağmen Maymunların ekseriyeti, kendi dinsel ve kültürel kalıplarını asla sorgulamayan olağanüstü tutucu canlılar. Bu nedenle, düşünen, konuşabilen ve uzay seyahatleri yapabilen bir canlı olarak Ulysse’nin varlığı, Maymun gezegenindeki düşünsel kalıplara meydan okuyan bir fenomen olarak geleneklere bağlı kesimlerde rahatsızlık; yeniliğe açık bireylerde ise bir ilgi uyandırıyor. Ancak çoğunluk için O, sadece konuşabilen “yetenekli bir hayvan” olarak magazin konusu. Öte yandan Boulle’un eseri, birçok açıdan tutarsızlıklar ve eksikliklerle dolu. Mesela maymunlar bütün bilgilerini binlerce yıl önce yaşamış Haristas (yani Aristoteles) gibi düşünürlerin dogmatik fikirlerine dayandırmalarına rağmen uzay çalışmaları bile yapabilmekteler. Bir yandan uzaya uydu yollarken diğer yandan da ortaçağ düşünün kalıpları içinde yaşamaları bir tezat olarak görülebilir. Bu, yani Aristoteles’e ve benzer dogmatik figürlere bağlı kalınarak bilim ilerleyebilir miydi sorusu bin yıldır tartışılan bir mesele… Bana göre bu durum ‘namümkündü’, yani bir yandan Aristoteles gibi doğada boşluk yoktur denilip öte yandan boşluğun var olabileceği ilkesine dayanarak vakumlu teknolojinin doğması, yani içten yanmalı motorun, ampullerin, petrol kuyularının var olması imkansızdı. Tıpkı dünyayı düz kabul ettiğimiz sürece keşiflerin asla olamayacağı gibi. Bu durum, yani dogmatik bir toplumun bir yandan da bilimde sınırsız özgür ilerleyişi hikâyenin inandırıcılığını zayıflatmakta... Her ne kadar yazar romanın içinde bu tezadı kendine has biçimde bir açıklamaktaysa da; bu açıklama kurgunun iç tutarlılığını zorlamaktan başka bir sonuç vermemekte. Bu açıklama “işte maymunun uygarlığı da ancak bu kadar olabilir, teknolojide ilerleseler de içgüdüleriyle içe kapanık olmaya devam ediyorlar” gibi bir sonuca ulaşmakta. Nitekim filmin senaristleri romanın bu açmazından kurtulmak için maymunların dünyasını ortaçağı andıran otantik bir medeniyet olarak betimlemişler. İyi ki de böyle yapmışlar! Zira konuşabilen ve düşünebilen bir insanla karşılaşmaları romandaki maymunlar için eğlencelik bir heyecan unsuruyken; filmdeki ortaçağımsı toplum için bu, bütün geleneksel değer yargılarının darmadağın olduğu bir şok durumuna yol açıyor. Böylece romanda aynı medeniyet düzeyindeki iki farklı türün karşılaşması olarak yorumlanabilecek durum, filmde sadece türler arası değil, Aydınlanma sonrası bir bilinçle, skolastik bakış açısının karşılaşması olarak da şekilleniyor. Filmde Ullysse’nin (yani Odyyseus’un) yerini alan astronot Taylor (Charleton Heston), maymunların bir şekilde medeniyet kurmalarını kabul edebilirken; maymunların, insanların uçabilen araçlar yapabildiklerine bir türlü inanamamalarının sebebi bu. Modern Batı toplumunun bir üyesi ve evrim teorilerinden haberdar olan biri olarak Taylor, evrende düşünebilen başka canlılar olabileceğinin içgüdüsel olarak farkında. Ancak “Tanrı’nın maymunları kendi suretinde yarattığına” inanan maymunlar böyle bir teoreme düşünsel olarak hazır değiller. Romanda yeterince hissedemediğimiz bu gerilim filmde çok daha başarılı bir şekilde aktarılmış. Maymunlar Gezegeni filmi, seyircinin büyük ilgisini çektiğinden, 1970’ler boyunca başarılı sayılamayacak bazı devam filmleri yapıldı. 1970’lerde primatlar üzerine yapılan bilimsel çalışmalar, özellikle şempanzelere işaret dilinin öğretilmesi, primatolog Jane Goodall’ın Afrika’da, şempanzelerin alet yapabildiklerini, kültürel aktarımda bulunduklarını, insanları andıran bazı cinsel tabulara sahip olduklarını kanıtlaması gibi olaylarla bir arada düşünüldüğünde konu 1970’ler boyunca ilgi çekmeye devam etti; ancak 1980’lerde bu ilgi sönümlendi. Ta ki 2001 yılında Tim Burton Maymunlar Gezegeni’ni yeniden çekerek kültü tekrar canlandırana dek. Aradan geçen zamanda yaşanan teknik gelişmelerin boyutu düşünüldüğünde, yeni filmin çekimi büyük bir heyecan yaratmıştı. Ancak ortaya çıkan ürün, görsel efektlere dayanan, ne kurgusu, ne diyalogları, nede içerdiği mesajlarla 1968 versiyonun gölgesine bile erişemeyecek tipik bir Hollywood “pop-corn”uydu. Aslında filmin böyle olacağını daha yapım aşamasında Tim Burton “ilk filmde birkaç kovalamaca sahnesi vardı, biz aksiyona ağırlık vereceğiz” diyerek bilerek ağzından kaçırmıştı. Gerçekten de kovalamaca ile geçen film boyunca, “yeni Taylor” Leo Davidson (Mark Wahbelrg) bir an bile durup da bu gezegende neler olduğuna dair bir şey sormaya vakit bulamıyordu. Filmde ne “Haristas dogmatizmi” ne evrim konusu ne de başka bir düşünsel mesaj hakkında tek bir sözcük geçmekteydi. Zaten filmin koşuşturmacası izleyiciyi bile oturduğu yerde yoracak kadar hızlı olduğundan bunları soracak zaman da kalmıyordu. 1968 versiyonunda izleyici maymun-insan geriliminde taraf tutmuyor, hatta hem Taylor hem de filmin geneli sanki doğayı daha fazla korudukları vurgulanan maymunların yönetimine bir ölçüde sempati duyuyor gibiydiler. 2001 versiyonunda ise izleyici maymunlara karşı insanları desteklemesi yönünde teşvik edilmekteydi. Aslında bu sadece sinema dilindeki sıradan bir değişimin göstergesi değildi. 1968 versiyonu, Vietnam Savaşı esnasında çekilmişti ve Amerikalılar bu Uzak Asya ülkesindeki insanlarla neden savaştıklarını sorguluyorlar, sokaklarda Vietnamlıların, siyahîlerin Amerikan yerlilerinin duygularıyla empati kurmaya çalışan gösteriler düzenliyorlardı. 2000 yıllarda ise tam tersine Irak ve Afganistan’daki savaşları büyük ölçüde destekleyen, “ötekiyi anlamaya değil ortadan kaldırmaya odaklanmış” bir Amerikan kamuoyu vardı. Bu değişim iki filme de doğrudan sirayet etmişti, Amerikalı astronot Taylor, 1968’de maymunların gezegeninde bir misafir olarak sadece kendi varlığını korumaya çalışırken, 2001’de Davidson, insanların maymunlara karşı isyanına liderlik ediyor, hatta maymunları uzay mekiğinin yakıtını kullanarak kitlesel olarak yok etmekten çekinmiyordu. Olaylar tıpkı Irak’ta yaşananlara benzemekteydi. İlk filmde az-çok bir Hellen/Roma demokrasisiyle yönetildiğini gördüğümüz maymunlar ikinci filmde Ortadoğuvari bir militarist bir idarenin ve baskın bir askeri liderin yönetimi altındaydılar. İlk filmde maymunlar kültürü Hellen/Roma giysileri giymişlerdi ve görünümleri de öyleydi. İkinci filmde ise başlıkları Perslerin ve Araplarınkini andırıyordu. İlk filmde maymunlar ‘saygı uyandırıcı’ klasik isimler taşıyorlardı: Dr. Zeus, Lucius, Honorius, arkeolog Cornelius vb. İkinci filmde maymunların adı bile (Thade, Ari, Attar, Sandar, Limbo vb) ‘barbarlaşmış’ ve hafifçe egzotikleşmiş gibiydi. İlk film kesinlikle insan merkezci değildi. Aslında bir tür serseri olan Astronot Taylor, kendinden daha ileri bir konumda olan Doktor Zira’nın zekâsına hayrandı. Doktor Zira, Taylor’ın kurlarına prim vermiyordu. Oysa ikinci filmde aynı rolü oynayan Ari adlı kadın maymun Amerikalı astronota âşık oluyordu. Film ‘insan dostu’ Ari’yi bariz biçimde çevreci/ekolojist, kendi toplumuna yabancılaşmış zayıf bir karakter olarak yansıtıp, Amerikan’ın işgal hareketlerine karşı çıkanları alaya almaktaydı. Doktor Zira kendinden emin ve ne yaptığını bilen güçlü bir kadındı. Taylor’u koruması bilime ve meslek etiğine duyduğu bağlılıktan ileri gelmekteydi. Oysa Ari’nin Davidson’a aşkı bir ‘yabancılaşma’ ve kendi kültürüne ait olamama hissiyle verilmekteydi. Bu arada ‘insan dostu’ Ari’nin diğer maymunlara göre daha ‘insan yüzlü’ daha nazik olarak betimlendiğini de söyleyelim. Zaten iki film arasındaki en önemli farklardan biri de budur. İlk filmde maymunların görüntüsü dehşet değil merak uyandırır. ikincisinde ise hepsi kana susamış canavarlar görüntüsüne bürünmüşlerdir ki onlarla empati kurmamız –Ari gibi biraz daha insan benzeyenler dışında- mümkün değildir. Güçlü veya zayıf yorumlarıyla bilim kurgu türünün bir kültü haline gelmiş Maymunlar Gezegeni, aslına biraz daha sadık kalmaya çalışan bazı devam filmleriyle yoluna devam ediyor. Ancak 1968 sonrası çekilen hiçbir filmde, ilk versiyonda olduğu gibi, kültürel kalıplara bir meydan okumayla veya insan-merkezci dogmalara bir ayna tutulmasıyla karşılaşmıyoruz. Öyle görülüyor ki Maymunlar Gezegeni’nin 1968 versiyonu uzun bir süre daha serinin, insanı önyargılarını sorgulamaya iten tek örneği olarak izleyicilere esin kaynağı olmaya devam edecek.

  • Düşlerin Efendisi

    Töre Sivrioğlu Litera için kaleme aldığı edebiyat-sinema yazılarında bu ay edebiyat tarihinin olağanüstü ismi Marquis de Sade’ın “bir kahraman olarak” izini sürüyor. Çocukluğumuzda dergilerde ‘iki resim arasındaki yedi farkı bulunuz’ tarzı bulmacalar olurdu. Geçen yazımda aynı konunun farklı zamanlarda nasıl işlendiğini incelemiştim. Bu yazıda bu sefer aynı konunun aynı sene farklı sinema ekollerinde nasıl işlendiğine bir örnek vereceğim. (Yazımız bol miktarda ‘spoiler’ içermektedir. O nedenle filmleri izlemeyenler bence bu yazıyı sonraya bıraksınlar). Düşlerin Efendisi (2000) Michael Caine, Geoffrey Rush, Kate Winslet, Joaquin Phoenix gibi tanınmış oyuncuların rol aldığı zamanında oldukça ses getirmiş bir Hollywood filmi. Konu erotik yazıları nedeniyle tenkite uğramış olan Marquis de Sade’ın (1740-1814) tımarhanedeki son yıllarında geçmekte. Gerçek yaşamla bir bağ kurma gereği görmeyen film Sade’ın metinleri okunduğunda öfke krizi geçiren Napoléon’un abartılı tepkisiyle başlıyor. Bu da bize olayların 1801’de Sade’ın kitaplarının Napoléon tarafından yasaklandığı zamanda olduğumuzu düşündürmekte; aynı zamanda bu hazırlık sahneleri seyirciye, Napoléon bu kadar kızdığına göre gerçekten çok önemli bir insanla karşı karşıyayız dedirtmekte... Bu açılış kısmında Sade’ın müstehcen hikayelerinin elden ele dolaştığı ve Fransız halkının işi gücü bırakıp kendini bu yazıları okumaya adadığı sahnelerle Napoléon’a hak verir gibi oluyoruz. Anladığımız kadarıyla Sade 1800’lerin başında Fransa’da en çok okunan en tehlikeli yazar... Gerçi bu dönemde Fransa bütün Avrupa’ya karşı savaş vermekteydi; insanların Sade ile ilgilenecek ne kadar zamanı vardı o da ayrı mesele. Neyse bu girişin ardından Sade’ı (Geoffrey Rush) tanıyoruz. Kendisi tımarhanede de olsa yazmaya ve çevresini etkilemeye devam ediyor. Yeni evli soylu kadınları baştan çıkarıyor, dokunduğu herkesi aurasıyla yakıp kül ediyor. Tek bir öyküsüyle zihinleri özgürleştirip ‘iffetli’ kadınları sihirli bir dokunuşla ‘şehvet düşkünü utanmazlara’ dönüştürüyor. Yani bir tür yarı tanrıyla karşı karşıyayız. Finale doğru tımarhanede sahneye koyduğu erotik oyun bir tür Bakkhos çılgınlığına dönüşüyor ve kural tanımazlık büyük felaketlere yol açıyor. Filmin çılgınlık dozu adım adım artıyor, tempo giderek hızlanıyor. Sade kağıt ve mürekkep verilmeyince dışkısıyla duvarlara yazıyor, konuşmasın diye dili kesiliyor vb.. Buna karşın ahlak normlarına, kiliseye, dine, tanrıya başkaldıran Sade, rahiplerin tüm baskısına rağmen kimliğinden ödün vermiyor; hatta kendisini ‘doğru yola’ çekmeye çalışan peder Abbe Dou Coulmier’yi (Joaquin Phoenix) tanrıtanımaz bir çılgın haline getiriyor. Af dilemesi için kendisine uzatılan haçı yutarak intihar ediyor. Ama bıraktığı miras artık ikinci bir Sade olan pederle devam ediyor. Benzeri yazılar yine gizli gizli tımarhaneden çıkarılıp okuyuculara ulaştırılıyor... Hollywood’un Sade’ı bu... Bir de Fransızların aynı yıl (2000) çektiği bir Sade var. Bu film 1794’te Robespierre’in devrilmesinden hemen sonraki Thermidor döneminde geçiyor. Sade (Daniel Auteuil) biraz daha genç yani. Ama yine bir tür hapishanede. Bu sefer baskı gördüğü falan yok. Kimsenin onunla ilgilenmediği sıradan biri görünümünde. Hollywood filminde çevresini tek bir söz ve dokunuşla tutuşturan Sade burada sıradan bir adam. Dine karşı olan ilgisizliğini anlayabildiğimiz tek sahne odasındaki duvarda asılı haçı boş bakışla seyredip sarkaç gibi salladığı bir iki saniyelik bir an. Önceki filmde yazdıklarıyla gurur duyan ödün vermez bir Sade vardı. Fransız versiyonunda ise yazdıklarını inkar eden bir Sade var. Elinde Sade’ın yazdığı iddia edilen isimsiz erotik hikayeler tutan genç ve rolünü harika oynayan sert bir devrim memuru ‘bu şeyleri siz mi yazıyorsunuz’ diye sorduğunda Sade hemen kekeliyor ve ‘ne münasebet efendim, benim ne işim olur böyle saçmalıklarla’ diye geveliyor. Amerikan filminde Sade’ın yazı ve konuşmalarıyla din adamlarını yoldan çıkardığını görmüştük. Fransız versiyonundaki rahipler ise Sade’a biraz da babacan bir tavırla ‘kaybolmuş bi ruh’ gözüyle bakıyorlar ve fazla üstüne de gitmiyorlar. Pederin tavrı 'Mösyö Sade, tanınmış, saygın bir aileden geliyorsunuz ne diye böyle saçma sapan işlerle uğraşıyorsunuz' şeklinde... Şu herkesi yoldan çıkaran tiyatro sahnesini acaba Fransızlar nasıl işlemiş diye merak ediyorsunuz. Ama senarist ve yönetmen bu konuda da taviz vermemişler. Tam tiyatro başlayacakken Thermidor hükümetinin ikinci bir emre kadar her türlü gösteri ve tiyatroyu yasakladığını duyuran bir müfreze oyunun sahnelenmesini engelliyor. Ardından filmin en güçlü metaforik sahnelerinden biri olarak oyunun sahneleneceği platforma bir giyotin yerleştirildiğini görüyoruz. Devrimci hükümetin Sade ve ‘saçmalıklarına’ ayıracak zamanı yok... Amerikan versiyonun çılgınlığı ile Fransız versiyonun durgunluğu, ciddiyeti ve realizmi arasındaki tezat, herhalde iki farklı sinema ve anlatım ekolünün en bariz örneklerinden birini yansıtmakta. Benim sinema bilgim bu kadar, kim bilir daha ne farklı ölçütleri vardır. Bu iki filmi karşılaştırmak herhalde sinema bölümlerinde tez bile olur. Bu arada yaşları 20-25 arası olan 30 kadar üniversite öğrencisine her iki filmi de seyrettirip düşüncelerini sorduk. Saha çalışması yaptık yani... Ezici çoğunluk Amerikan versiyonunu beğendi. Nedenini sorduğumuzda verilen cevaplardan biri ‘Amerikalı Sade’ın düşüncelerinin arkasında duran epik tavrına karşılık ‘Fransız Sade’ın zora düştüğünde yazdıklarını hemen inkar edip sistemle uzlaşma çabasına girmesiymiş. Amerikan Sade’ı büyüleyici bir kişilikken Fransız Sade’dan hiç etkilenemediklerini söylediler. Ben de ‘ama gerçekçi olan Fransız Sade’ı’... Yaşadığı dönemde Sade bu denli etkili, tanınmış biri değildi, zaten insanları böyle bir sözle iki öyküyle yoldan çıkaramazsınız’ gibi bir iki klişe laf ettiysem de bakışlarından Fransız Sade’ı asla beğenmedikleri hemen belli oluyordu. Gençler de haklı, Amerikalı Sade tipik bir Hollywood kahramanı olarak dokunduğu her şeyi değiştiren bir yarıtanrıyken diğeri pasif bir olay izleyicisiydi. Hayaller, bu deneyimimizin de gösterdiği üzere bir kez daha gerçekleri ezip geçtiler. ‘Sinema büyüsü’ de böyle bir şey herhalde.

bottom of page