top of page
  • YouTube
  • IG
  • twitter
  • Facebook

Search Results

Bu sitede ara

Boş arama ile 5404 sonuç bulundu

  • Ünlü yazarlardan ortak kitap

    Douglas Preston, pandemi sürecinde ekonomik zorluklar yaşayan yazarları desteklemek amacıyla, ortak bir kitap projesi başlattı. Fourteen Days: An Unauthorised Gathering adlı kitabın editörlüğünü Margaret Atwood üstlenecek. Çeşitli yazarlar tarafından ortaklaşa yazılacak olan Fourteen Days: An Unauthorised Gathering, pandemi krizinin ilk günlerinde, "zenginler şehirden kaçtığında" geride kalan kimi komşuların binalarının çatı katına çıkıp birbirleriyle paylaştığı hikâyelerden oluşacak. Margaret Atwood'un editörlüğünü üstlendiği romanı Tess Gerritsen, Emma Donoghue, Celeste Ng, Dave Eggers ve Angie Cruz gibi yazarlar ortaklaşa yazacak. Projenin fikir babası Douglas Preston ilkgençlik yıllarında okuduğu Decameron'dan ilhamla böyle bir girişimi başlattığını, kitaptan elde edilecek tüm gelirin Amerikalı yazarları destekleyen Authors Guild Foundation'a bağışlanacağını açıkladı. Fourteen Days: An Unauthorised Gathering 2022 yılının bahar aylarında yayımlanacak.

  • Senin hayatın film, Margarita!

    Film anlatan bir kız, henüz on üç yaşında; on dördünde usta! 1950’lerin Şili’sinde bir ‘pampa’ kasaba. Büyülü ışık demetinden yansıyan Marilyn Monroe, John Wayne, Brigitte Bardot ve daha nice oyuncunun süslediği hayallerle hayat bulan ölü kasaba! “Film Anlatıcısı Kız”, okurda iz bırakacak, yazarının biçemi ve sunduğu dünya ile okuru beklentiye sokacak önemli bir roman, bir novella… Film Anlatıcısı Kız’ı okuyup bitirdiğimde bilincime bir iz daha eklendi; bir dert, bir mesele… Bu iyi mi yoksa kötü mü diye kaygılanmayacak denli yaş aldım açıkçası. İz’lerin peşinde kitap arayan biriyseniz artık, iflah olmaz bir yüreğiniz, imgelem şımarıklığınız var demektir. Taze Bahar Kokusu Yazarın anlatımındaki yalınlık, akıcılık, karakterlerini 1900’lerin siyah beyaz sinema filmlerinden alıp gözümüzün önüne serercesine sahici aktarımı, örgüde hemen hemen hiçbir noktayı ıskalamaması ama gereksiz anlatımdan da imtina edebilmesi… Kitabın adıyla ilk sayfanın ilk satırlarının uyumu: Film anlatıcısı kızımız Maria Margarita anlatmaya başlıyor hemen ilk sayfada: “Evimize giren para, göz açıp kapayıncaya kadar tükendiği için, kasabaya ne zaman babamın başrol oyuncularına bakıp güzel olduğuna kanaat getirdiği bir film gelse, bir bilet almaya yetecek para bir şekilde denkleştirilir ve ben o filmi seyretmeye gönderilirdim.” Değerli bir romanın ilk cümleleriyle daha bir başka duyarsınız baharın o çıldırtan kokusunu. Nisan’a hiç yakışmayan ayazlı bir günde odama erken baharın taze ve çıldırtan kokusu işte bu cümlelerle geldi. Bu kokuyu almışsanız bir kez, yanılmaz, her ‘doğru’ kitapta, filmde tekrar tekrar duyarsınız. “Film Anlatıcısı Kız”ın satırlarına bilincimden atamadığım bir film de eşlik etti ısrarla: “Il Postino!” O film de yüreğimde iz bırakmış; telaş, kaygı, yorgunluk, tıkanma, usanma, seğirme gibi birbiriyle ilgili ilgisiz onca kötücül duygunun üzerime çullandığı bir dönemde nasıl da dallarımda çiçeklerimi açtırmıştı, teklifsiz ve cömertçe sunduğu güneşiyle, böceğiyle, şair ile postacının deniz kenarındaki o kısa ama çok uzun(!) diyaloglarıyla… Yazar Hernan Rivera Letelier’in Şili’li olmasıyla, bir İtalyan filmi olan “Il Postino”da da Şili’li şair Pablo Neruda’nın canlandırılması ve filmin adeta bir Şili atmosferi taşımasından olsa gerek… Ve ama bu benzeşimi kurmamdaki en önemli unsur, sanırım, romanın da filmin de kesiştiği o tılsımlı gerçekti: Mesele’yi sanata dönüştürürken hayatın akışındaki içtenliği tüm çıplaklığıyla verebilmeleri… 96 Sayfada Sinema’dan Aile Dramına… Maria Margarita adlı anlatıcı kız –11 yaşlarından 13-14’lü yaşlarına kadarki dönemi– size hikâyenin (hikâyelerinin!) esprisini önemli yönleriyle aktarır. Anneleri kendilerini terk etmiş dört erkek kardeş, kahramanımız Maria Margarita ve kötürüm bir baba… Sadece kendileri değil, yaşadıkları o ‘pampa’ maden kasabası da yoksul insanlarla doludur. Kasabanın adeta tek eğlencesi, birkaç bar-pavyonu dışında bir de sinemasıdır. Anneli zamanlarda ailecek gittikleri sinemalar artık acı-ve ama tatlı bir anı olmuştur onlar için. Artık anne yoktur evde, onları terk etmiştir, baba biçaredir, tekerlekli sandalyesinde şarabıyla günlerini geçirir. Yürüyebilse ne olacak sanki: Artık sinemaya ailecek gidecek durumda da değillerdir. Paraları yoktur. Baba, evdeki bu monotonluğu dâhiyane bir fikirle aşmaya çalışır: Beş kardeş sırayla bir filme gidecek, her biri izlediği filmi aile bireylerini karşısına alıp bir ‘anlatıcı’ kimliğiyle dilediğince –etkili anlatmak, filmin bütünlüğünü sunabilmek, yaratıcılığını, laf cambazlığını konuşturmak… aranan şartlardır– anlatacaktır. Ardından, aralarından birinci seçilen kardeşin en iyi anlatıcı olacağına karar verilecek ve artık tüm filmleri o kardeş izlemeye hak kazanacak, ailenin film anlatıcısı o olacaktır. Her kardeş sırası geldikçe sinemaya gider, kısmetinde o gün hangi film varsa onu izler, eve gelir, filmi anlatır. Maria’mız kendisinden hiç umudu olmadığını bize kendisi fısıldar. Ama artık evde olmayan annesinden kalan izler, radyo tiyatrosundan bilincinde / ruhunda kalanlar, Marilyn Monroe sevdası gibi Maria’nın farkında olmadığı beceri ve ilgileri sonucu babası kızını yarışmanın birincisi ilan edecektir. Birincilik sonrasında Maria görev bilinciyle filmleri izler, evine döner, bir ritüele dönüşen önden içilen bir bardak çay sonrası başlar filmi anlatmaya. Burada artık görev değil aşk vardır. Adeta kendinden geçerek yapar bu işi. Kostüm, araç gereç işlerine bile girişir bir tiyatro oyuncusu edasıyla. Önce kardeşlerinin arkadaşları, sonra anne babalar, konu komşu, derken kızımız kasabanın ünlü bir anlatıcısı olacaktır. Herkes bir de Maria’dan dinlemek, izlemek ister önceden izlediği filmi; filme gidemeyenin tek çaresi zaten Maria olacaktır. Evleri kalabalıklaşır, bağış usulü paralar toplanır gelen konuklardan… Maria, evlere bile çağrılır bu iş için: “(…) birimizin aklına gösteri kartları bastırma fikri geldi. Çerçevesi yaldızlı ve harfleri süslü püslü kartlar: Hada Delcine – Film anlatıcısı. Benim düşüşüm de işte orada başladı.” (s.57) (Hada Delcine, Maria’nın kendisine bulduğu unvan-isimdir.) Ama hayat hangi yoksula aynı adaletle gülümser ki! Bu kısacık romanda –roman ya da kısa hikâye; edeb’ince ‘novella’– yüreğinizden duyarak yeni-acılı hikâyeler yolunuza çıkar; siz de Maria’nın dert ortağı olur, ona sırdaşlık yaparsınız. Roman, kasabaya ilk televizyonun gelmesi, sonra ikinci televizyon, derken çoğu kasabalının taksitle televizyon sahibi olması üzerinden sosyolojik bir okuma da sunar okura, modernizme dair. Maria’nın ‘Bu televizyon, beyaz perdeyi alt eder mi ki? Ya işim?’ türünden kaygıları aktarılırken, ailenin yeni dramları bu tedirginliği çoktan gölgede bırakacaktır. Kitabın Canı Yukarıdaki satırlarda romana dair özet işine girişmiş olma sanrısının tedirginliğini yaşıyor olsam da, bunun bir özet değil, belki ve ancak romanın omurgasına dair bir çerçeve çizmek olduğu düşüncesiyle teselli bulabiliyorum. Roman, başarısını; hikâyesinden ziyade bu hikâyeyi anlatma gücünden alıyor. Yoksa, her roman kendi hikâyesinden menkul, öncelikle. Ama size bir romanı sevdiren, o romanı yıllar yıllar sonrasına taşıyan da cümlelere-dile bu hikâyeyi giydirebilmekte. Bir kitabı okumaktayken o eserin karakterine dair izleniminiz, peşinen verdiğiniz hükümleriniz ilerleyen sayfalarda sizi haklı çıkarıyorsa, hayır değerli okur, bu sizin değil, yazarının başarısıdır. Eserin nefes alıp veren bir kimlik kazanmasını sağlayan yalın, akıcı ve içten anlatımı en önemli unsurlarından biriyken, 96 sayfalık kitabın 87. sayfasında karşıma çıkan ve eseri hayatın ta kendisiyle bütünleştiren şu satırlar düşüncemi doğrulamakla kalmadı, daha bir anlam kazandı: “Dünyayı değiştiren kimi olaylar işte o günlerde yaşandı. Hippiler ortaya çıktı. İnsan Ay’a gitti (bunu televizyonda gösterdiler). Salvador Allende iktidara geldi. Bir seferinde Fidel Kastro maden kasabasının ana caddesinden geçti (bir cipin camının ardından sadece dalgalanan sakalını görebildik). (…) Bu arada General Pinochet askeri darbe yaptı. Darbeyle birlikte birçok şey ortadan kayboldu. İnsanlar kayboldu. Tren kayboldu. Güven kayboldu.” (s.87) “Film Anlatıcısı Kız”, okurların imgeleminde karşılığını bulacak, edebiyat ne’liğine dair hem size soru sordurtacak hem de bunu yaşama imkânı sunacak denli önemli, değerli, hayatın diriliğinde bir eser… FİLM ANLATICISI KIZ Hernan Rivera Letelier, Çeviren: Süleyman Doğru Doğan Kitap, İstanbul 2015 96 s.

  • Simone de Beauvoir'ın Kayıp Romanı

    Simone de Beauvoir'ın 1954 yılında yazdığı ve daha önce hiç yayımlanmamış romanı Les Inseperables, yazarın ölümünden otuz beş yıl sonra okurla buluşuyor. Simone de Beauvoir'ın feminist klasiği İkinci Cinsiyet'ten beş yıl sonra yazdığı ve arkadaşı Zaza'yla (romandaki adı Andreé) ilişkisini konu alan romanı Les Inseperables maalesef yazarın sağlığında yayımlanamadı. De Beauvoir'ın hayat arkadaşı Jean-Paul Sartre, kendisinin ciddi ve politik meselelere odaklanması gerektiğini, kadınların arkadaşlığını anlatan Les Inseperables'ın ise bu kriterlere uymadığını söyleyerek de Beauvoir'ı romanı yayımlamaktan vazgeçirdi. Vasiyetinde romanın ölümünden sonra yayımlanıp yayımlanmayacağına dair kararı kızına bırakan de Beauvoir'ın bu heyecan verici metni nihayet yazıldıktan altmış yedi yıl sonra, 7 Eylül 2021'de okurla buluşacak. Margaret Atwood, roman için yazdığı önsözde Zaza olmasaydı İkinci Cinsiyet'in belki de hiç yazılamayacağını belirterek şöyle diyor: "Sevgili okur, Bay 'Cehennem-başkalarıdır' Sartre haksızmış."

  • 2021 PEN/Faulkner Kurmaca Ödülü'nün Sahibi Deesha Philyaw

    2021 PEN/Faulkner Kurmaca Ödülü'nün sahibi The Secret Lives of Church Ladies kitabıyla Deesha Philyaw oldu. Her yıl Amerikalı yazarların ABD'de yayımlanan kitaplarına verilen Pen/Faulkner Kurmaca Ödülü'ne bu yıl toplam 170 yayınevinden 419 kitap başvurdu. Jüri üyeleri Charles Finch, Bernice L. McFadden ve Alexi Zentner yaptıkları açıklamada Philyaw'un kitabında yer alan öykülerin pek de kolay rastlanmayan bir bütünlüğe ulaştığını, kitabın da hem öykü türünün kurgusunun gerektirdiği çevikliğe hem de harika bir romanın duygusal tutarlılığına sahip olduğu için ödüle layık görüldüğünü belirtti. Ödül töreni 10 Mayıs'ta Stephen King, Angie Thomas, Luis Alberto Urrea, Francine Prose ve Jason Reynolds gibi yazarların katılımıyla çevrimiçi bir etkinlikle gerçekleştirilecek.

  • Eğitimde Edebiyat Semineri Yoğun Katılımla Gerçekleşti

    Günışığı Kitaplığı’nın öğretmenler, kütüphaneciler ve akademisyenler için düzenlediği 14. Eğitimde Edebiyat Semineri gerçekleşti. Semineri gün boyunca 71 ilden 1500’e yakın katılımcı izledi. Edebiyat yayıncılığında 25. yılını kutlayan yayınevinin okuma kültürümüzü geliştirmeyi amaçlayan geleneksel organizasyonunda, uzaktan eğitim koşullarında da öğrencileri edebiyatla yakınlaştırmanın yaratıcı yolları paylaşıldı. Kapanış Konuşması Buket Uzuner’den FMV Işık Okulları’nın desteğiyle 10 Nisan’da gerçekleşen Eğitimde Edebiyat Semineri’nin kapanışında konuşan usta romancı Buket Uzuner, “Hayatta tek mucize, iyi bir öğretmene rastlamaktır,” sözleriyle eğitimcilere seslendi. “Çocuklara, insanın kendi şansını yaratması için çok emek vermesi gerektiğini öğretmenlerimiz sayesinde öğretebiliriz. İyi anne baba olmak çocuklara sadece gıda vermek değilse, iyi öğretmen olmak da sadece müfredata uygun ilerlemek değildir,” diyen usta yazar, “Okuru olmayan yazar olamaz. Okurları oluşturan da iyi öğretmenlerdir. Eğer Köy Enstitüleri iyi öğretmenler yetiştirmeseydi, edebiyatımız bu kadar verimli olamazdı,” yorumunu yaptı. Seminerin açılış konuşmasını, ülkemizin önde gelen eğitim uzmanlarından, MEF Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Mustafa Özcan yaptı. “Yeni normalde aileler okumalı, okumuyorsa hemen bugün başlamalı,” diyen Özcan, kitap okuma sevgisi diye bir gen olmadığına dikkati çekti ve, “Biz bunu büyürken; evde, okulda, toplumda, bir şekilde öğreniriz,” dedi. Deneyimli akademisyen, “Köy Enstitüleri’nde her öğretmenin her yıl 24 kitap okuması istenirdi. Öğretmenler çok şeyi değiştirebilir, kitap okumayı sevdirebilir,” diyerek meslektaşlarını selamladı. Günümüz şiirinin en sevilen isimlerinden, şair Gonca Özmen, “şiir bilinci” ekseninde yaptığı konuşmasında, insanın dilin içinde boyut kazandığını, dilin bireysel bir etkinlik ve beceri olduğunun altını çizdi. Eğitimci kimliğinin de deneyimiyle konuşan Özmen, “Şiir bizim özgürlüğümüz, direnişimiz, başkaldırışımızdır. İstediğimiz duyguyu daha iyi anlatmakta, elimizden tutan yakınımızdır. Öğrencilerimizin şiirle arasına koyduğu mesafeyi, şiirin bizim yakın arkadaşımız olduğunu hissettirerek azaltabiliriz,” dedi. Çocuklara Güçlü Olduklarını Hissettirmek Milyonlarca çocuğa matematik ve coğrafyayı sevdiren Kraliçeyi Kurtarmak ve Haritada Kaybolmak kitaplarının yazarı, Kanadalı akademisyen, yazar Vladimir Tumanov, eğitimcinin göreviyle iyi hikâyelerin etkisinin çok benzeştiğine dikkati çekti. İkisinin de sorulara kesin yanıtlar vermek yerine, hayat ve dünya hakkında derinleşen sorulara yöneltmesi gerektiğini belirtti. Sevilen yazar, “Yetişkinler tarafından kontrol edilen bir dünyada, genellikle kendilerini güçsüz ve çaresiz hisseden çocuklara, güçlü ve engelleri aşabilecek yetkinlikte olduklarını hissettirmeliyiz,” önerisinde bulundu. Çağdaş edebiyatımızın iki ödüllü öykücüsü Murat Yalçın ve Berna Durmaz’ı, editörleri Müren Beykan’la buluşturan “Edebiyatla Köprüler Kurmak” söyleşisinde, çocuklukta edebiyat sevgisi yaratan etkenler paylaşıldı. İki yazarın da ilk romanlarıyla katıldıkları Köprü Kitaplar deneyimlerini aktardığı söyleşiyi, “Çocuklara yazmak, çok ciddi bir yazma deneyimidir, hafife alınacak yanı yoktur. Anadilin ustalığı yetmez; imgeler, düşünceler, felsefe, kurgunun katmanlılığı da çok önemlidir,” diyen usta editör Müren Beykan yönlendirdi. Koleksiyona davet edildiğinde, önceki on kitabına rağmen, hiç yazmadığı bu alanda farklı bir sorumluluk hissettiğini söyleyen YKY editörü, yazar Murat Yalçın, “Önemli olan, genç okurun kitapla iyi bir iletişim kurmasını sağlamak, sayfaları çevirtecek bir dil yakalamaktı,” ifadesini kullandı. Eğitimci, yazar Berna Durmaz ise, Köprü Kitaplar’la buluşmasını, doğru bir zamanlama olarak nitelerken, “Kitabı yazdıktan sonra fark ettim ki, önceki öykülerimde şehirdeki zorlukların sadece yetişkinler üzerindeki etkilerini anlatmış, çocukları ve gençleri düşünmemiştim. Oysa asıl anlatılması gereken onlardı, çözüm onlarda,” dedi. Kitapları Derinlemesine İncelemek Çocuk ve gençlik edebiyatımıza özgün bir koleksiyon kazandıran İrem Uşar, çocukların gerçeklik algısında edebiyatın payını aydınlatan konuşmasında etkileyici vurgular yaptı. “Çocuğun zihninde her şey mümkündür, sınırlar yoktur. Gerçekliği, bu özgürlükle yeniden kurgulayabilir. Hayal gücü, kurmaca ve fantazya onun zihninin doğasıdır. Gizemli yaratıklar etrafta dolanabilir, ışık dans edebilir, müzik konuşabilir. Şafak sökerken ya da alacakaranlık çökerken olağanüstü şeyler gerçekleşebilir,” diyen Uşar, çocuk edebiyatı okumanın yetişkinler için de önemini hatırlattı. Sanatçı, eğitmen, danışman Müjgan Özçay, içeriğini hazırladığı Günışığı Kitaplığı Yaratıcı Okuma Uygulamaları Veritabanı - gunisigiYOU.com’un etkin kullanımı için ipuçları paylaştı. Engin birikimi ve entelektüel yorumuyla eğitimcilere seslenen Özçay veritabanını, “Bir kitabı okumak bir şey, derinlemesine incelemek çok şeydir! GunisigiYOU.com sitesi işte bu ‘çok şeye’ götüren bir yol olarak yaratıldı. Çocukların, gençlerin haz alacakları, sınırlarını keşfedecekleri, güçlerini sınayacakları bir yol!” sözleriyle tanımladı. Seminerin “Yaratıcı Okuma Uygulamaları” bölümünde Burdur, Selçuk ve İstanbul’daki okullardan dört öğretmen, öğrencileriyle bu yıl gerçekleştirdikleri çalışmaları meslektaşlarına sundu. “Uzaktan eğitim” koşullarında öğrencilerinin okudukları kitaplardan yola çıkarak çoğu çevrimiçi gerçekleşen yaratıcı uygulamaları örneklediler. Gün boyunca yoğun bir katılımla gerçekleşen seminerin tüm içeriği, Haziran ayında Keçi'nin YAZ 2021 dosyasında, keciedebiyat.com adresinde yayınlanacak. 15. Eğitimde Edebiyat Semineri, 2022 ilkbaharında düzenlenecek.

  • Kadınlardan Kadınlara Mor Öyküler: Kirpiğin Düşmesin Yere

    Yirmi kadın yazarın öyküsünün yer aldığı kolektif kitap Mor Öyküler: Kirpiğin Düşmesin Yere yayımlandı. Eserin tüm geliri Mor Çatı Kadın Sığınağı Vakfı’na bağışlanacak. Tanıtım Bülteni’nden… “Zorba Kitabevi olarak uzun süredir tasarladığımız bu projeyi hayata geçirmek bizim için büyük gurur. Karıncanın hikâyesi gibi bizimki de, yangını söndürmeye yetmez elbette taşıdığımız su ama tarafımız belli olur en azından. Daha fazla kadının canının yanmasına tahammülümüz kalmadı ve her zaman her yerde söylemeye devam edeceğiz: İstanbul Sözleşmesi Yaşatır! Kitabın oluşum sürecinde ikiletmeden ve memnuniyetle bizimle öykülerini paylaşan değerli yazarlarımız Arzu Armağan Akkanatlı, Arzu Eylem, Arzu Uçar, Ayça Erkol, Banu Özyürek, Berna Durmaz, Çilem Dilber, Esmahan Devran İnci, Fatma Nuran Avcı, Jale Sancak, Kader Menteş Bolat, Mevsim Yenice, Müge İplikçi, Neslihan Yiğitler, Nurhan Suerdem, Nilüfer Altunkaya, Onur Bütün, Semrin Şahin, Serap Üstün ve Sibel Öz’e çok ama çok teşekkür ederiz.”

  • Asker Oldum Fiyasko!

    Kekemeyseniz, bütün dünya size iyilik yapmaya uğraşır. Eğer kekemeyseniz, söylemek istediklerinizin yarısından fazlası daha sese dönüşmeden silinip gider. Çünkü dünya süratlidir. Hiçbir işi gücü olmasa bile herkes bir yerlere yetişiyormuş gibi hızlı hızlı yürür. Otobüsler, tramvaylar, metrolar ve minibüsler yapacak işleri olan ya da en azından varmış gibi görünen insanlarla hıncahınç doludur. Dünya çok hızlıdır ve koyduğunuz hiçbir şeyi yerinde bulamazsınız, değişir; ya tümden kaybolup gider ya da çizgileri silikleşir. Lafı uzatıyorum diye kızmayın, kekemeyseniz nasıl lezzetlidir lafı uzatmak bilemezsiniz. Çünkü o laf hiç uzamaz, bütün dünya size iyilik yapmaya çabaladığı için sözlerinizi tamamlamaya kalkar. Dünya acelededir, dünya size iyilik yapmak isteyen insanlarla doludur ve onların sizin kekeleyerek uzattığınız kelimelerle kaybedecek vakitleri yoktur. Dolmuşlar ve otobüsler beklemez, kimse bir sonraki tramvaya, metroya, vapura artan iki-üç kişilik gruba dahil olmak istemez; kaldı ki sizin edeceğiniz lafı beklesinler. Babam askerlikten bahsetmeyi çok sever. Ona göre yetişkinlikte hayat, askerlik anılarını anlatabilmek için oluşturulmuş bir organizasyondur. Evde ampul mü patladı? Duy yanıp yanıp da kedi leşi gibi kokmaya mı başladı? Musluğun contası dul kadının çile dolduruşu gibi damla damla ağlamaya mı durdu? Hemen alet çantasından vahşi hayvan görünümlü birkaç alet ve çokça askerlik anısı çıkarılır, tamiratı halledip asayişi normale döndürmesi beklenir. Bugüne kadar, karda arabanın bujilerinden kontak yaptırıp sigarasını yakan onbaşı, bütün gün kalorifer kazanının dev somunlarını sıkmaya çalışan Çankırılı Kudret ve denetim var diye bir günde üçyüzseksen tane ampulü değiştirten Sinoplu Yüzbaşı’nın başrolde oynadıkları da dahil olmak üzere hiçbir askerlik anısının hayatımıza bir faydası dokunduğu görülmedi gerçi. Ama babam dünyayı askerlik anılarıyla tamamlamaktan bir gün olsun vazgeçmedi. Çünkü askerlik anısı edinebilmiş olmak, insana su içmek, güzel manzaralar seyredebilmek, sevişebilmek gibi, göğün bilmem kaçıncı katından armağan edilmiş bir şeydi. O yüzden o gün, sabahın dörtbuçuğunda uyandırdı beni. “Kalk itoğluit, kalk,” dedi, “hazırlığını yap, çakı gibi asker ol; kahvaltıyı hazırladım!” “Yahu baba,” diyemedim, “alt tarafı bir rapor verip geleceğim, gören de Vietnam’a gidiyorum sanacak!” Kırmadım babamı. Zaten babamı hiç kırmadım şimdiye kadar. Ne zaman yeltensem etsem o benim kemiklerimi kırmaya teşebbüsle karşılık verdi çünkü. Kalktım gönülsüz, çakı gibi asker olmak için banyoya girdim. Sanki iş görüşmesine gidiyormuşum gibi tertemiz yıkandım, misler koktum, şanlı ordunun kıllı görmekten hoşlanmadığı yerlerimi tıraşladım. Kız istemeye gidiyormuş gibi pırıl pak indim kahvaltıya. Babam, askerlik anısı yarıştıracağı birinin varlığına duyduğu bariz sevinçle yumurtaları tabaklara paylaştırıyordu. Askerlik şubesinin önü iftar çadırı gibi kalabalıktı. İnsanların o biçimsiz ve kaşındıracağı açık açık belli olan kıyafetleri giymek için duyduğu iştaha şaşırmıştım, dolmuşta açılmış uykumun sersemliğiyle. Bir an için bu kuyruğa girmek zorunda olmadığıma inanmak isteyişimle sevinir gibi oldum. Ama bizde kuyruk kutsaldır. Kuyruğun başını tutan görevliye bir şey sormak için bile kuyruktan çıkılmaz. Çıkarsan yerine geri dönemezsin, kavga çıkar. Kuyruğun başındaki görevliye bir şey soramazsın, kaynamaya çalıştığını sanırlar, kavga çıkar. Kuyruğun en ön sıralarındakilerin özel alanı içinde kalmıştır çünkü artık o görevli, kavga çıkar. Kuyruğa girmiş bulundum. Bir rapor verip çıkacaktım. Muhtemelen sıra bana geldiğinde “Benim sağlık raporum var, onun için gelmiştim” deyince bu sefer de sıraya girdiğim için azar işitecektim. Beklemeye, sıranın tırtıl gibi ilerleyişine katılmaya koyuldum. Beni eksik yapmışlar. Durumu tarif edebilecek en güzel söz bence bu. Dedemin rızası olmadan evlendiklerinden midir, babamın malzemeden çalmasından mıdır, annemin yumurtası mı çürüktür bilemiyorum, ama olamamışım ben bir türlü. Kalbim delik. Bütün okul hayatım, nöbetçi kaldığım beden derslerinden sonra, o saçma kültür-fizik hareketlerini yapmıyor olmama bozulan sınıf arkadaşlarıma kalbin delik olmasının ne olduğunu anlatmakla geçti. Delik işte, de ki içinden hava geçiyor, su sızdırıyor, kan kaçırıyor. Delik işte, hastalık bu, ne bileyim ben. Hiç koşturmadılar beni, hiç yormadılar, heyecanlandırmamak, korkutmamak için hep parmak uçlarında yürüdüler. Bir de üstüne şu kekemelik belası… Bana hep başka bir gezegenden dünyaya düşmüş, insan benzeri, ama insan da olmayan bir canlı muamelesi yaptılar. Arkam dönükken parmakla gösterdiler, yüzüme karşı merhametle kaş büktüler. Maçlarda kaleci yaptılar, kenardan izlememe kıyamadılar. Gol atmadılar, yenildiler. “Yazık çocuk hasta!” dediler, “Zaten ölüp gidecek, bir de biz sıkmayalım canını; günahına girmeyelim!” demek istediler. “Ayy, yazık… Zaten iki lafı bir araya da getiremiyor gek gek gek…” diye geçirip akıllarından, beni merhamete, rahmete boğdular. İşte gün benim günüm ama. Bana acıyanların ayaklarını nasır eden postalları ben denemeyeceğim bile. Merhametleriyle ömrümü uzatmaya çalışanları boğacak o hakiler, kamuflajlar, kepler, palaskalar, pırpırlar, babamın askerlik anılarında olduklarından daha çok dokunamayacaklar bana. Onlar, hakim, savcı, kaymakam, vali oldukları halde astsubay postalı boyuyorken ben seçmen kütüğüne kaydını bile yaptırmamış dandik bir vatandaş olarak evimde onlara acıyor olacağım. Çünkü benim kalbim delik. Sıra bana gelince, “Askerlik muayenesi için geldim, raporumu nereye sunmam gerekiyor?” diye sorup çekilecektim. Ama as’ta kaldım. As… as… asss… Yok, olmayınca cümleye muayeneden başlamayı denedim. Askerlik şubesini kapısını bekleyen bu gariban, kavruk çocuğun karşısında niye böyle heyecanlandım şimdi? Askerlikten korktuğum için inzibatta mı cisimleştirdim acaba korkuyu? Mu… mu… mu… Tam marş basmak üzereydi ki gariban inzibat “iyilik olsun” diye, “Muayene yaptıracaklar bu tarafa,” deyip kolumdan tuttu, bahçe içindeki bir kalabalığın içine kattı beni. Orada ellerinde şeffaf dosyalar, yeni alınmış gıcır gıcır askerlik cüzdanları ve sağı-solu mühürlü dosya kağıtları tutan kalabalığın arasında, üniformalı bir başkası beni güderek diğerleriyle birlikte bir hizaya soktu. Galiba yanlış bir şeyin içindeydim. Ben raporumu verip çıkacaktım. “Çıkarın üstünüzü!” diye bağırdı haki yeşil bir ses. “Şimdi sıçtık,” dedim. Bir yanlışlık oldu galiba, ben rapor için şey etmiştim, demeye çalışsam şu çatık kaşlı üniformalı adama nasıl sesleneceğimi bilmiyordum daha işin en başında. “Pardon?” “Hocam bakar mısınız?” “Beyefendi, ben galiba…” “Komutanım?” Ya adam komutan değilse de çavuşsa, onbaşıysa, şu karşıdaki masalarda oturan mühürlü adamlardan biri en rütbeli olanıysa. “Sana şimdi gösteririm komutanı ben!” deyip bana şınav çektirirse, ulu orta pataklarsa? Durun, benim kalbim delik, diyemeden fık diye kalıverirsem şınavda? Ne olurdu sanki şu rütbelerden bir tanesini bari tanısaydım? Çaresiz geçtim çizgiye, üstümü çıkardım. “Altları da çıkarın, hadi, hadi, asker ocağında utanma olmaz!” Asker ocağına gelen kim be? Ben raporumu verip çıkacağım. Kalbim delik benim. Derken, karşıdaki apartmanların balkonlarına saçılmış kadınları fark ettim. Balkonlardan birinde iki ihtiyarca teyze çekirdek çitleyip aşağı doğru tükürüyorlardı. İçi boşalmış çekirdek kabuklarının aşağı doğru süzüldüğü hat üzerindeki balkonlardan birinde de gençten bir kadın, kucağında bebeğiyle Beykoz bardağı gibi dizilmiş erkek tazelerini seyrediyordu. “Çıkarın dedim, hadi!” bağırışı yükselince mırıltılar içinde donlar çıkmaya başladı. “Dize kadar indirin yeter!” diye ekledi Haki Bey. Kucağı çocuklu genç kadının içeri kaçtığını gördüm. Eminim mutfak perdesi arkasından seyretmeye devam edecek. Bunca zekeri yan yana dizilmiş halde, senede en az üç-dört sefer görmenin nasıl bir cazibesi var acaba? Kendimi soyunmuş genç kızlara balkondan bakarken hayal ettim. Hoşuma gidiyordu ki hafif bir esintiyle hoşumun açıkta olduğunu fark edip dikkatimi dağıttım. Bütün donlar dize kadar inmişti. Şanlı ordunun pirüpak sevdiği yerlerimiz ortalıkta, sağlık komisyonu denen mühürlü adamların ve mahallenin meraklı kadınlarının gözleri önündeydi. İşte bir erkeğin en zor anlarından biri. Pisuvarlarda bile yan yana durup karşıya bakmamızın yegane sebebi. Kendine benzeyen bu varlıklarda kendininkine pek benzemeyen, hayal kırıklığı yaratacak farklılıklar taşıyan teferruatlar olması korkusu. Üniformalı adam deneyimli, bağırıyor, sürekli aynı işi yapmanın aleladeliği sinmiş esprisiyle; “Bakmayın birbirinize oğlum, hepinizde aynısından var!” Bilmiyor ama, hepimizde aynısından olmadığını bildiğimiz için bakıyoruz zaten çaktırmadan. Eli eldivenli ve plastik çubuklu, üstü önlüklü bir adamın gelip tek tek o soğuk çubuğu oralarımıza değdirip kurcalamasıyla sona erdi tören. “Giyinin” diye bağırdı bu kez askeri nizam! Bir şeyin daha farkına vardım: askerde her şey bağırarak yapılıyor. Çünkü yapılanların hiçbiri bağırmadan yapılacak şeyler değil. Gencecik adamlar, dostunun kocası basmış gibi aceleyle giyinip üzerinde durduğumuz çizgiye göre sıra olduk sonra. Kağıtlarımızı, ASKERLİĞE ELVERİŞLİDİR mührü basmak üzere bekleyip limonata içen sivil-askeri kalabalığın bulunduğu masalara tek tek verecek, geri alacaktık. Nihayet sıra bana geldi. Kapıdaki kuyruğu ve buradaki kuyruğu birbirine ekler, arada dalyaprak beklediğimiz süreyi de dahil edersek toplam üçbuçuk saattir buradaydım. Askerlik cüzdanım yoktu. Sadece beni askere çağıran ve babamın düğün davetiyesi gibi sevinçle karşıladığı kağıt ve sağlık raporum vardı yanımda. Onları uzattım. İlk masada oturan, bıyıklı olduğuna göre sivil olan adam, “Askerlik Cüzdanı!” dedi. “Askerlik cüzdanım yok ki. Çıkartmadım. Zaten sizin de gördüğünüz üzere sağlık raporumu verip askerlikten azat buzat olmanın peşinde buraya gelmiş bulunuyorum. Fakat bir yanlış anlama yüzünden bütün mahalleye, bütün mahalleden sakladığım her yerimi göstermiş oldum!” diyecektim ki yine as’ta takıldım. As… as… assss… “Askerlik cüzdanın yok mu oğlum!” diye sesini yükseltti oturduğu yerden bıyıklı. En kötülerinden biri de y harfinde takılmaktır. Yyy… yyy… yyy… Bir “yok” diyebilsem, eşek değil ya, durumu anlayacak ve tüm ilgisini raporuma yoğunlaştıracaktı. Beceremedim. Raporumu masanın üzerinde arasına bıraktığım kağıt yığının üzerinden alıp adama göstermek için uzandım. O esnada ne yapmaya çalıştığımı anlayamayan adam da rapora diğer ucundan asılıverdi ve SAĞLIK RAPORU yazan kısmı benim, mühürlü-imzalı kısmı onun elinde kalıverdi kağıdın. En son, bir çırpıda, tek seferde “Rapor!” diyebildiğimi hatırlıyorum. Doktorlarla dolu masaların önüne bayılıvermişim. Ayıldığımda ateşliyken görülen ve bir türlü uyanılamayan kabuslar gibi, hala askerlik şubesinin bahçesindeydim. Birileri kolonya ve suyla bir yerlerimi ovuşturuyordu. Zaten hiçbir mahremiyetimin kalmadığı bu bahçede oralarımın, buralarımın ovuşturuluyor olmasına aldırmıyordum bile, serinlik iyi geliyordu. Açlıktan ve güneşin altında dikilmekten bayılmışım. Babamı aradım sonra. Geldi aldı beni. Askerlik şubesi askeri hastaneye sevk etti, muafiyet için. Bahçeden çıkarken hiç kekelemeden küfür ettim tek seferde; babam farkına varmadı. Kapıdaki inzibat duyup gülümsedi kıs kıs, sabahki değildi bu, değişmişti. /2012 - Ankara

  • Fantastik edebiyatın içinden 'kaçış dersleri'

    Fantastik edebiyat olmasaydı eğer; mitler, masallar, efsaneler… Özgür, gerçekten özgür bir edebiyattan da söz edemezdik… Çünkü hayal kurmak ne kadar özgürleştiriyorsa benliğimizi, fantezi de o ölçüde özgürlüğün peşindedir. Hayal kurmak ne denli uzaklaştırıyorsa bizi gerçeklerden ve hayattan, işte fantezi de ancak o denli kaçış edebiyatı yapıyor demektir. Oylum Yılmaz, fantastik edebiyatın içinden ‘kaçış dersleri’ni yazdı. Fantastik edebiyata duyduğu ilgiyle Tzvetan Todorov’un “Fantastik” kitabını eline alanlar, kısa süre içinde ciddi bir hayal kırıklığına uğrarlar. Çünkü Todorov, yapısalcı bir yaklaşımla bu edebi türü incelerken, her şeyden öte onun alegorik ve şiirsel okumaya kapalı olduğunu belirler. Ve türü ortaya koyan ilk eserleri ele alır: Maupassant’ın, Henry James’in, Hoffmann’ın öyküleri, Balzac, Nerval gibi yazarların bu türe giren romanlarıdır bunlar ve günümüzün fantastik anlatılarıyla hiç ilgileri yoktur. Çalışmanın nihayetinde ise fantastik edebiyatın Kafka’yla birlikte bittiğini belirtir Todorov. Çünkü, fantastik anlatılar doğal bir olaydan yola çıkarak doğaüstüne varırken, Kafka (Dönüşüm’ü masaya yatırarak)doğaüstü bir olaydan yola çıkarak anlatı boyunca bu doğaüstü hali doğallaştırmıştır. Yani “türün sorunlaştırdığı karşıtlığı Kafka askıya almış” ve fantastiğe son vermiştir. Oysa ki malumunuz, fantastik için her şey daha yeni başlıyordur. J.R.R. Tolkien “Yüzüklerin Efendisi”nde görkemle, Ursula LeGuin “Yerdeniz Beşlemesi”’nde zarafetle giriş yaparlar fantastik edebiyatın tam içine. Üstelik alegorik (her ne kadar Tolkien bunu reddetse de) ve şiirsel okumanın kapılarını açarlar türe. Yanlarında birisi daha var dır: Mervyn Peake. Bu eksantrik yazar, “Gormenghast Üçlemesi”yle fantezi edebiyata onun en lirik-satirik ürününü armağan eder. Fantastik kurgu ile bilimkurgu arasındaki sınırlar bellidir belli olmasına ama fantezinin tarihine göz atarken Frank Herbert’ın “Dune Serisi” ile Asimov’un “Vakıf Serisi” de içimizden geçer ister istemez. Özellikle Dune serisinde fantastik kurgunun izleri çok belirgindir. C.S. Lewis her ne kadar masal türüne daha çok yaklaşsa da “Narnia Günlükleri”yle, Anne McCafreyy “Pern Serisi” ile türün temelini atanlar arasında yer alırlar. 80’li yıllara geldiğimizde fantastik edebiyata Tery Prancet adının ve Disk Dünya kitaplarının damgasını vurduğunu görürüz. Son yıllarda ise Fantastik edebiyat okurlarının gönlüne iki büyük isim kazınacaktır: Robert Jordan ve George R.R.Martin… Jordan, dünya üzerindeki en uzun fantastik seriye imzasını atmıştır çünkü “Zaman Çarkı” ile ve George R.R. Martin Tolkien’le yarışacak denli bir fenomene dönüşmüştür “Buz ve Ateşin Şarkısı” ile. “Unutulmuş Diyarlar Serisi”nin yazarı R.A.Salvatore’nin, “Elenium Üçlemesi” ile David Eddings’in ve “Kralkatili Güncesi” ile Patrick Rothfuss’un isimlerini son yılların fantastik edebiyat hanesine yazmadan geçmememiz gerekir. Fantastik, ama niçin? Todorov’un yanılgıları ile yapısal çözümlemelerini bir yana bırakırsak, düşünürün fantastiğe dair belli bazı yargılarının günümüz anlatılarını da kapsayabildiğini görürüz. Ona göre fantastik, yazarın ve edebiyatın bir anlamda elini kolunu bağlayan iki tür sansür biçimini aşmıştır: Yazarın gerçekçi bir dille aşmayı başaramayacağı bazı izlekler doğaüstü anlatı yoluyla aşılır: Ensest, eşcinsellik, çoklu birleşme, ölüsevicilik, vampirizm ve aşırı şehvet gibi toplumsal olarak sansürlenmiş sen izlekleridir bunlar. Diğer bir sansür biçimi ise yazarın kendi kendine uyguladığı sansür biçimidir; yani ben izlekleri. Her türlü taşkınlık biçimi, şeytanın, karanlık tarafın hesabına yazıldığı sürece dile getirilebilir olur. “Doğaüstünün işlevi, yasanın kıskacından kurtararak metnin yasayı delmesini sağlamaktır”, Todorov’a göre. Dolayısıyla hiç şüphesiz bir karşı çıkıştır fantastik edebiyat. Edebiyat zaten başlı başına bir muhalefet etme biçimiyse eğer, fantastik anlatı da onun en muhalif kollarından biridir. Hayal kurmak ne kadar özgürleştiriyorsa benliğimizi, fantezi de o ölçüde özgürlüğün peşindedir. Hayal kurmak ne denli uzaklaştırıyorsa bizi gerçeklerden ve hayattan işte fantezi de ancak o denli kaçış edebiyatı yapıyor demektir. Düşünürün bir başka saptaması ise dile dairdir. Ona göre, “Doğaüstü, dilden kaynaklanır, aynı zamanda hem sonucu hem de bir kanıtıdır: Şeytanlar ve vampirler yalnızca sözcüklerden ibaret olmakla kalmaz; dil, aynı zamanda hiçbir zaman olmayanı, “doğaüstü” yü algılamamızı sağlar”. Öyleyse fantastik anlatıya karşı duyduğumuz yoğun ilginin sebeplerinden biri de açık seçik ortada demektir: En başta yarattığımız dilin doğasındadır, doğaüstü. Biz onu kim bilir belki de hiç olmayacak hikayelerimizi anlatabilmek için icat etmişizdir! O zaman fantastik anlatılardan kaçmak, onu kaçmakla suçlamak, edebiyatın kötü çocuğu ilan etmek niye? Kim korkar ejderhalardan? Ursula K. Le Guin, “Kadınlar, Rüyalar, Ejderhalar” adı altında topladığı seçme yazılarından birinde bu sorunun cevabını incelikle verir. “Amerikalılar Ejderhalardan Niye Korkar?”, diye sorar önce ve sonra bu korkunun sadece Amerikalılara ait olmadığını, teknolojik olarak ilerlemiş tüm toplumların az ya da çok fanteziye karşı olduğunu belirler. Hatta sadece fanteziye değil, kurmacaya da karşıdırlar. LeGuin’e göre bunun temelinde püritenlik, çalışma ahlakı, her şeyden kar etme zihniyeti ve hatta cinsel eğilimlerimiz yatar. Daha doğrusu bugün dünyayı yöneten otuz yaşını geçmiş beyaz-erkeklerin eğilimleri… İş adamlarının dünyasında “Savaş ve Barış”ı da “Yüzüklerin Efendisi”ni de okumak -eğer bu edime bir eğitim ya da kendini geliştirme değeri yakıştırılmıyorsa- “iş” değildir. Ve dolayısıyla da bunları okuyanlar ya kendi içlerine kapanıyorlardır sapkın bir biçimde ya da kaçıyorlardır, tabii eğer bir edebiyat öğretmeni ya da eleştirmen falan değillerse. Le Guin, zamanımızın asıl kaçış edebiyatının “sahte gerçekçilik” olduğunu söyler. Bunun en başarılı örneğininse, “o bütünüyle gerçekdışı şaheseri, günlük borsa raporlarını okumaktır.” Oysa fantezi ile para birbirleriyle ters orantılı olarak gelişirler. Hayat anlayışınız sadece gündelik dertlerden, maddi başarılarınızdan ve iş, para, ev gibi onun türlü göstergelerinden ibaretse, bir hobbitin sihirli bir yüzüğü bir yanardağın derinliklerine atmak için gösterdiği çaba elbette ki sizi ilgilendirmez, tıpkı iktidara ve hırsa karşı gösterilen tüm insani çabaların ilgilendirmediği gibi… “Fantezi elbette hakikidir. Olgulara dayanmaz, ama hakikidir. Çocuklar bilir bunu. Yetişkinler de bilir, zaten çoğu bu yüzden fanteziden korkar. Fantezideki hakikatin, yaşamaya mecbur edildikleri ve kabullendikleri hayatın sahteliğine, kofluğuna, gereksizliğine, sıradanlığına karşı bir meydan okuma, hatta tehdit oluşturduğunu bilirler. Ejderhalardan korkarlar, çünkü özgürlükten korkarlar.” Yerdeniz Beşlemesinin dördüncü kitabı Tehanu, yazarın bu görüşlerinin en etkileyici alegorisidir belki de. Başına kötü, çok kötü şeyler gelmiş bir kız çocuğunun etkileyici bir ejderhaya dönüşümünü anlattığı bu hikayede, ruhumuzdaki özgürlük arayışını, ejderhalar ve dolayısıyla olağanüstü anlatıyı yansılar Le Guin. Dünyanın cümle kötülüklerine karşın, içimizde yaşattığımız ejderhaları uyandırmaya çağırır gibidir bizleri… Hal böyleyken, tüm bu korkulara ve toplumsal dışlamalara rağmen, fantezi anlatıya karşı çılgınlığa varan toplu ilginin kaynağında ciddi bir karşı çıkış olduğunu görmemek mümkün değil. Kimi eleştirmenler, bu karşı çıkışın temelinde artık tamamen çökmüş olan modernizm projesini görürler. Teorik olarak akıl çağıyla bağdaşan, bilime ve teknolojiye büyük bir inanç ve hayranlık besleyen insan zihni, tüm bunların kültürel karşılığı olan modernizmle uyum sağlayamamış, bu uyumsuzluk postmodernizmi doğurmuş ve bu doğum ise beraberinde kocaman ruhsal kara delikler yaratmıştır gönüllerimizde. Fantezi anlatılar, postmodern yaşamın kara delikleri içinde, gönlümüzü umutla dolduran, küçük, oyuncu ışık toplarıdır öyleyse. Fantastik Edebiyatın Başyapıtları Yüklerin Efendisi-En büyük kaçış destanı İngiliz edebiyatı profesörü ve dilbilimci J.R.R. Tolkien’in, çocuklarına güzel bir masal yazmak için kalemi kağıdı ilk eline aldığı an, edebiyat tarihinde yepyeni bir dönemin açıldığı ana denk düşer. Bugün kabul ettiğimiz anlamda fantastik edebiyatın kurucusudur Tolkien ve yine kabul etmek gerekirse henüz onun yapıtını gölgede bırakacak, onu aşacak bir eser verilmemiştir. Ama açılan yol öylesine geniş öylesine zengindir ki, pek çok farklı bakış açısını, türü kucaklar ister istemez. Tolkien’in Hobbit’le başlayıp Yüzüklerin Efendi’siyle süren, Silmarillon ve Güç Yüzüklerine Dair adlı kitaplarıyla derinleşen anlatısının en belirleyici özelliklerinden biri, normal bir dünyada baş gösteren olağanüstülükleri anlatmak yerine tamamen olağanüstü bir dünyaya ve o dünyada geçen olaylara dair olmasıdır. Günümüzde fantastik anlatıları tanımlamak için konulmuş genel geçer bir kural haline gelen bu özellik yine bugün bize pek sıra dışı gelmese de eserin yayımlandığı 1950’li yıllar için kendi çapında bir sansasyon anlamına da gelir. Yapıtın ikinci başat özelliği ise insanı bir “tür” olarak ele alması ve hikaye içinde ona ikincil hatta daha da aşağı sıralarda bir yerlerde yer vermesidir. Yüzüklerin Efendisi’nin başkahramanları tartışmasız hobbitler ve Orta Dünya’yı terk ettikleri için hüzünlendiğimiz elflerdir. Tolkien, insanı, “türlerden, bir tür” olarak ele alırken, varoluşumuzdan bu yana aklımızı ve yüreğimizi kurcalayan, evrendeki başka akıllı varlıklara olan özlemimizi, ihtiyacımızı vurgular. Diğer yandan da “dünya sadece bize ait değil” düşüncesine yönlendirir okurlarını. Yüzüklerin Efendisi, güce ve iktidara karşı verilen büyük bir savaşımın hikayesidir. Yazarına göre ise başlı başına bir tarih kitabıdır. Yazımı on yedi yıl süren, yazarının ölümüyle yarım kalan Orta Dünya tarihi… Lehçeleriyle birlikte kendine ait dilleri, koskocaman bir tarihi, kendine özgü türleri olan, tıpkı bizim yaşadığımız dünya gibi karmaşık ve zorlu bir yerdir Orta Dünya ve Yüzüklerin Efendisi Orta Dünya’da geçen en dramatik, en görkemli epik hikayedir. Fedakarlık ve dostluk, doğa sevgisi ve barış üzerine yazılmış bir yolculuk, bir büyüme hikayesi. Tolkien, kovuğunda oturan basit bir hobbitin 111’inci yaşgünü kutlamasının hazırlıklarını anlatmaya başladığı daha ilk anda, belki de romanın daha ilk satırında, bize büyük, tahmin edemeyeceğimiz kadar büyük bir hikayenin içinde olduğumuzu sezdirir. Bu sezdiriş, roman ilerledikçe artarak devam eder, heyecanımıza heyecan katar. En şahanesi ise yazarın bizi bir kere bile hayal kırıklığına uğratmayacak olmasıdır. Hikayenin hiçbir yerinden eli boş dönmeyiz ve belki de yüz milyonlarca insan sırf bu sebepten Yüzüklerin Efendisi’ni böylesine çok severiz. Boşluk kelimesi, Tolkien’in literatüründe yok gibidir. Bir büyücünün her zaman tam vaktinde olması gereken yerde olduğunu, her altının parlamadığını ve her gezginin yolunu yitirmediğini çok iyi biliriz. Narnia Günlükleri-Olmayan ülkede büyüme savaşı C.S.Lewis, Yüzüklerin Efendisi ile aynı yıllarda kaleme alır Narnia Günlükleri’ni. Onun Tolkien’le iyi arkadaş olduğunu ve iki yazarın sık sık bir araya gelerek görüşlerini paylaştıklarını biliyoruz. Narnia Günlükleri, özellikle kahramanlarının çocuk olması ve kurgusu itibariyle fantezi bir hikayeden çok masal türüne yaklaşsa da fantastik kurgu olarak kabul edilir. Kahramanlarımız Narnia’ya gerçek dünyanın içinden geçtikleri gizli bir kapı aracılığıyla girerler. Burası, kötü bir hükümdarın emrinde, halkının tarihini unuttuğu bir ülkedir… Kahramanlarımızın kötülükle yüzleşip, tamamen kurtarmakla yükümlü oldukları büyüleyici, içimizdeki o yok ülke ve bu yok ülkede geçen masalsı, kendin özgü bir büyüme hikayesidir bizleri bekleyen. Yazıldığı dönem ve üslubu göz önüne alındığında Narnia Günlükleri’nin türün temelini atan eserlerden biri olduğu kabul edilir. Bu kabul edişte hikayenin bugün bile hala çok sevilip okunmasının da önemli bir rolü olduğunu söyleyebilirim. Yerdeniz-Yeryüzüne bir zarif dokunuş Ursula K.LeGuin, bir üçleme olarak tasarladığı, zaman içinde altı kitaba ulaştırdığı Yerdeniz serisini 1960’lı yılların sonunda yayımlar. Fantezi hikayelerinin hala bir edebiyat türü olup olamayacağının tartışıldığı bu yıllarda Yerdeniz Büyücüsü edebiyat çevrelerine verilmiş, lafı gediğine oturtan etkili bir yanıt olur. Üstelik dili öyle etkileyici bir biçimde kullanmıştır ki yazar, türün saygınlık derecesini o zamana dek görülmemiş bir biçimde yükseltmiştir. Yerdeniz’in öyküsü fantastik edebiyatın klasik kurgusu olan kahramanın epik yolculuğu temeline oturur. Yazarın deyişiyle ‘yolculuk üzerine uzun helezon biçiminde bir kurgu’… Efsanevi kahramanımız genç büyücü Ged’in olgunlaşma yolculuğunun hikayesinde, onun üzerinde yaşadığı adalardan mürekkep Yerdeniz dünyasını ada ada tanımaya başlarız ilkin. Zira tanımak önemlidir çünkü, LeGuin bu fantastik öykünün merkezine isimlendirme dediği şeyi koymuştur. İsimlendirme, Yerdeniz dünyasındaki büyü sanatının temelinde yatan unsurdur. Yerdeniz dünyasının büyücüleri kişilerin, hayvanların, bitkilerin ve nesnelerin gerçek isimlerini bildikleri zaman büyü yapabilirler ancak. Büyü, bir anlamda tanımak, bilmek, daha doğrusunu söylemek gerekirse ‘bilgi’ demektir. LeGuin anlatısı boyunca bilginin gücünü vurgulamaktan vazgeçmez. Diğer yandan da dil ve gerçeklik ilişkisini, dilin aynı anda hem hapsedici hem de özgürleştirici tavrını sorgular ustalıkla. Ejderhaların ve büyünün özel bir yeri vardır Yerdeniz serisinde. Ejderhalar, olgun, güçlü, bilge yaratıklar olarak karşımıza çıkarlar ve işte tam da bu nedenle kayıptırlar. Ruhumuzun ta en gerilerine sürgün ettiğimiz, “öteki”leştirdiğimiz yanlarımızın birer temsilcisi gibidirler. Büyücülük ise bir anlamda sanatçılık demektir. Bu bağlamda LeGuin, Yerdeniz serisinin sanat, yani yaratıcı tecrübe ve yaratıcı süreç üzerine olduğunu söyler. Ancak bu temel izleklerin yanı sıra Yerdeniz’in her kitabı ayrı ayrı izlekler üzerine kuruludur. Yerdeniz Büyücüsü, büyümek üzerinedir; Atuan Mezarları, cinsellik ve cinsel kimliğini bulma savaşına dair yazılmıştır; En Uzak Sahil ölümü, Tehanu, kötülüğü ve o kötülükle yüzleşebilmeyi, Öteki Rüzgar ise, hayat/ölüm/yeniden doğum döngüsünü anlatır. Olur da Ged geri gelmezse eğer, yaşam hiç var olmamış demektir ve kanımca fantastik edebiyat da öyle! Gormenghast Üçlemesi-Tartışmasız özgün Edebiyat dünyasının en gizemli, en eksantrik ve belki de en kadri kıymeti bilinmemiş kalemlerinden biri olan Mervyn Peake’in elinden çıkma Gormenghast Üçlemesi için; kimileri fantastik edebiyatın gelmiş geçmiş en iyi yapıtlarından biri olduğunu, kimileri onun gotik yazın kategorisine sokulması gerektiğini, kimileri eserin kategori dışı kabul edildiğini, çoğunluk ise fantastik edebiyatın tahtına oturmada Yüzüklerin Efendisi dışındaki tek aday olabileceğini söyler. Hepsi temelde haklıdır aslında. Zira Gormenghast bu yargıların aynı anda hem hepsi hem hiçbiridir çünkü. Ve işte tam bu noktada elimizde ve aklımızda yapıta dair tek bir şey kalacaktır: Yapıtın tartışmasız özgünlüğü. Üçlemenin iki kahramanı vardır: Steerpike ve Titus. Steerpike, ahçı yamaklığından Gormenghast şatosunu ele geçirmeye dek yükselecek, hırslı, hasis ve bir o kadar şahane bir anti-kahramandır. O Gormenghast’ı içten içe yıkmaya ve fethetmeye koyulduğunda karşımıza Gorgmenhast tarafından yutulmuş nice tuhaf karakter çıkacaktır. Titus ise, binlerce yıldır hüküm süren bir hanedanın tek varisi ve şatodan, tüm o geleneklerden kurtulup dış dünyayı tanımaya can atmaktadır. Bu iki kahramanın, üçleme boyunca sürecek gerilimi arasında gözlerimizin önünde tekrar tekrar tek bir şey yükselir: Gormenghast, “eklemli surların yumrukları arasından parçalanmış bir parmak gibi yükselen ve saygısızca göğe işaret eden” o şato. Bilinmeyen bir zamanda, bilinmeyen bir diyarda var oluşunu sadece ve sadece kendisini bilmekle bulan bir şato… Nereden çıktıkları bile bin yıllar önce unutulmuş gelenekler ve adetlerle ayakta duran; kendini, içinde yaşayan belki de yarı-deli tüm karakterleri, delicesine ciddiye alan… Anthony Burges’e göre üçlemenin anlatımı, eski pagan hikayelerine yakındır. Ölen ritüel ustası, çıkagelen kahraman, şato, hizmetçiler koridoru, dağ, göl, çarpık ağaçlar, tuhaf yaratıklar, önseziler ve karanlık… Bunların hepsi tarih öncesi bir Avrupa’ya aittir. Üçlemeye hem bu bağlamda, hem de yazarın kullandığı son derece görkemli dilin etkisiyle epik terimini yakıştırabiliriz. Sözün kısası, diğer fantastik serilerden okuyucu kitlesinin azlığıyla da ayrılan Gormenghast Üçlemesi, hem fantastik kurgunun hem de modern edebiyatın tartışmasız klasiklerinden biri. Ayrıca, Dost Körpe tarafından Türkçeleştirilmiş eserin çevirisi de ne mutlu ki Yüzüklerin Efendisi ile Yerdeniz serisinin çevirisi kadar etkileyici. Diskdünya Serisi-Fantezi bir şaka olsa! Yaşam ve ölüm, tanrı ve öteki dünya üzerine yazılmış, bu kavramları mizahi bir dille sorgulayan, “komik” yanı ağır basan farklı bir fantastik seridir Terry Pratchett’in Diskdünya’sı. Yazar, komik ve sakar büyücü kahramanıyla asil duruşlu, vakur ve bilge büyücü imgesini bir güzel kırar zihinlerimizde. Ve kimilerine göre, daha önce fantezide görülmemiş bir şekilde, Shakespearevari bir yergi ustalığı gösterir seri boyunca. Disk dünya, bir kaplumbağanın sırtında uzayda yol alan, dümdüz bir dünyadır. Yazarının deyişiyle “bir dünya ve tüm dünyaların aynası”. Günümüzün mega-metropollerine; hırsızları, fahişeleri, karanlık sokakları, hiç oturmamış altyapısı ve iç bulandırıcı tüm mezbelelikleriyle pek benzeyen, Diskdünya’nın baş mekanı Ankh-Morpork ekseninde etkileyici bir sistem eleştirisi yapar Pratchett. Yazarın keskin dilinden ürün verdiği edebiyat türünün kendisi de nasibini alır. Pratchett, fantastik kurgunun trajedinin ve destanların içinden çekip çıkararak yeniden yarattığı kılıç ve kral mitlerini yerden yere vurmaktadır. Ve bu bağlamda Diskdünya serisi aracılığıyla, fantastik kurgu içinde oldukça farklı bir kapı açmıştır. Ejderha Mızrağı Destanı-Hiç durmaksızın büyüyen bir destan “Kahinin Gülü”, “Karakılıç”, “Ölüm Kapısı” serileriyle de tanıdığımız fantastik anlatının efsanevi ikilisi Margaret Weis ve Tracy Hickman’ın en önemli serisidir “Ejderha Mızrağı”. Krynn adlı dünyanın Ansalon kıtasında geçen ve edebi olarak o kadar da güçlü olmayan bu anlatının önemi hiç durmaksızın büyümesinde yatar. Şöyle ki, Weis ve Hickman bu seri için öncelikle üç ana kitap yazmışlardır (Güz Alacakaranlığının Ejderhaları, Kış Gecesi Ejderhaları, İlkbahar Şafağı Ejderhaları), ancak yarattıkları dünya o kadar sevilip benimsenmiştir ki hem kendileri hem de pek çok farklı yazar bu dünyada geçen çeşitli hikayeler kaleme almışlar ve almaya da devam ediyorlar. Ejderha Mızrağı adı altında seriler serileri, tarihçeler tarihçeleri kovalıyor. Ve Ansalon hep yaşıyor. Ejderha Mızrağı serisinde son durum: İngilizcede basılmış tam 190 kitap! Zaman Çarkı-Bırakın Ejder bir kez daha zamanın rüzgarlarına binsin! Yazarı Robert Jordan’ın 2007 yılındaki ölümüyle 11. ciltte kalan, dünya üzerindeki en uzun fantastik serilerden biri: Zaman Çarkı. Ama hayranları ve takipçileri zaten biliyordur, Jordan’ın tamamlayamadığı serinin son cildi (ki onun da üç kitaptan oluşacağı ilan edildi), yazarın notları eşliğinde Brandon Sanderson tarafından tamamına erdirildi. Bu bağlamda elimizde Zaman Çarkı serisinin 12. Kitabı: Fırtına Toplanıyor var. Zaman Çarkı dünyasında Tanrı ve tanrı kavramı yoktur. Çark dünyanın ve üzerinde yaşayanların kaderlerini dilediği gibi dokur. Bizler bu olağanüstü dünyayı “Yenidendoğan ejder”in yeniden doğduğu zamandan itibaren tanımaya başlarız. Roman başlar başlamaz anlarız ki İki Nehir adı verilen yerde basit bir çiftçi ailesinin oğlu olarak dünyaya gelen, koyun çobanlığı yapan kahramanımız Rand Al’Thor’un kaderi, çarkın dokuduğu desenler arasında belki de en görkemlisi olacaktır. Zira o Zaman Çarkı dünyasında yüzyıllardır beklenen, kehanetlerde dillendirilen “Yenidendoğan Ejder”in ta kendisidir. Rand’ın ondan önce dünyaya gelen, Karanlık Varlık’la yaptığı savaşın sonucunda gücün eril yarısını lekeleyen ve yeryüzünü kaosa teslim eden bir önceki “ejder”in başarısızlığına uğramaması mümkün müdür? Gücün temiz dişil yanını kullanan Aes Sedailer’den birisi tarafından bulunan ve kaderine yönlendirilen Rand’ın yolculuğuna İki Nehir’den dört arkadaşı daha katılacaktır ve bu beş toy insan Karanlık Varlıkla yapılacak Son Savaş da dahil olmak üzere insanlığın kaderini etkileyen önemli görevlerde bulunacaklardır. Zaman Çarkı, liderlik, siyaset, savaş, hırs, entrika üzerine yazılmış bir eser, dünya üzerinde hala hüküm süren ataerkil, savaşçı politikaları tıpkı bizimkine benzer bir dünya yaratarak eleştirir Jordan. Anlatının kahramanları iyi bir siyasi mücadele kurguladıkları ölçüde başarılı olurlar. Ancak başarının bedeli kendine ve sevdiklerine yabancılaşmakla ödüllendirilir ne yazık ki. Kişinin kendini tanıması, içindeki zayıflıkla da güçle de yüzleşmesi gerekliliğinin altını çizer gibidir yazarımız. Rand, hem dünyanın kurtarıcısı hem yıkıcısı olarak beklenir. Açık ki, Jordan gücün erkeklikle birleşiminden savaş ve yıkım, kadınlıkla birleşiminden siyaset, entrika ve bir parça da bilgelik öngörmektedir. Buz ve Ateşin Şarkısı: Kış geliyor, ateşin şarkısı başlıyor Edebi lezzeti, dilinin yapısıyla değil elbette; ama kurgusu, ama zekası, ama ateşinin tüm dünya okurlarını sarmasıyla bugün Tolkien’le yarışacak hale gelmiş bir yazar George R.R. Martin. Tuhaftır ki aslında o kadar fantastik bile değildir “Buz ve Ateşin Şarkısı”. Ancak hikayenin her an fantastik olma ihtimali, yazarın kahramanlar yaratmakta ve onları alaşağı etme konusundaki başarısı, nihayetinde de günümüz insanının taptığı entrikasal zeka “Taht Oyunları” adı altında televizyon uyarlaması da çekilen serinin gerçek anlamda bir fenomene dönüşmesini sağlar. Evet, hikayenin fantastiğe kayarmış gibi yapmasını severiz daha çok ve gerçeğin çoğu zaman olağanüstü gibi; olağanüstü dediğimizin ise yine çoğu zaman gerçekten daha gerçek gibi görünmesini… Westeros’a kış gelsin, içimizi ateşler alsın, George R.R. Martin, her satırda fantastiğe damgasını vuran “kahramanın yolculuğu” izleğini darmadağın etsin, bizi hiç bırakmasın, yazsın yazsın…

  • Hastalığı iyileştirmenin bedeli: Atılgan’ın öfkesi

    "İçin için biliriz ki anlatmak da, yazmak da, düşünmek de, arayışın ta kendisidir. Yusuf Atılgan arar. Onu en çok arayışı ele verir. Ve okurunu kendine bağlar, sevdirir, sevdirir…" Oylum Yılmaz, romanları bağlamında Yusuf Atılgan ve edebiyatı üzerine yazdı. Tarihlerden 1950’lerin içinde bir yerlerdeyiz, iki ana akım yer bulmuş kendine Türk edebiyatının içinde: Toplumsal gerçekçi sol yazarlar ve varoluşçular. Ancak tıpkı modernitenin içinden önlemez bir şekilde uç veren, her şeyi bozuma uğratan postmodernite gibi, kıyıda köşede kalmış bir adam, başka bir şeyler yazmakta, yaşamakta ve düşünmektedir… Kasabalar hiçleşir, şehirler kasabaya döner, geçmişin zenginliği yerinde yekpare kalır da şimdiye hiç değmez, yansımaz, dokunmaz olur. Cinsel doyum bir ergen düşü olsa olsa, sevgisizlik bireyin içini ve dışını almış, insanın iç dünyası en az dış dünyası kadar çoraklaşmıştır. Çünkü bir köşede Yusuf Atılgan yazmaktadır… Ortada ağızdan hiç gitmeyen bir kupkuru tat, iştahsızlık, tekdüzeliğin deliliğe en yakın hali, belki biraz arayış, sevgiye dair zayıf bir inanç ya, yine de hep ama hep geri dönen, umutsuzluk ve sıkıntı vardır. Sıkıntı dile döner, dilin kendisi olur sıkıntı. Yusuf Atılgan var olur. Sıkıntılıdır… Bir alaycı kahkahası bile yoktur Atay misali içimize rahatlık veren. Rahatsızdır… Rahatsızlıktan kendine bir yazın evreni yaratıp yaratıp yok eder. İnsafsızdır… Hümanizm içinde ne zaman ölmüştür bilinmez ama bizim içimizdeki insanı insafsızca en iyi o anlatır. Yine de için için biliriz ki anlatmak da, yazmak da, düşünmek de, arayışın ta kendisidir. Yusuf Atılgan arar… Onu en çok arayışı ele verir. Ve okurunu kendine bağlar, sevdirir, sevdirir… Hiç-adamlar: Arayışların ve bulamayışların kahramanları “Birden kaldırımlardan taşan kalabalıkta onun da olabileceği aklıma geldi. İçimdeki sıkıntı eridi.” Umutlu ya da belki umutsuz diyebileceğimiz o arayışı daha ilk cümleden itibaren başlatır Yusuf Atılgan ‘Aylak Adam’da. Büyük şehir hayata dair türlü çeşit olanakların da sahnesi gibi görünür ya, romanın hemen ikinci cümlesi bu olanaklılığı siler süpürür insafsızca: “Bu sıkıntı garson yüzündendi. Öyle sanıyordum. Paltomu tutarken yüzünü görmüştüm: Gülmekten değil sırıtmaktan kırışmış, gözleri, ne derler, sırnaşık mı, yok yılışıktı. Para versem eli elime yapışacaktı. Vermedim.” Bakışın öznesi olarak dolaşır aylak adam şehirde. Bunun gücünü, iktidarını, rahatlığını yaşar. Ama dramatik bir şekilde yine şehirde dolanırken, yaşarken, bakışın nesnesidir aynı zamanda ve bunun verdiği sıkıntının, rahatsızlığın haddi hesabı yoktur. Bu sıkıntıyla boğuşur durur kahramanımız. Yani C. Onun adını bile söylemez bize Atılgan. İsim dediğin nedir ki, daha biz kim olduğumuzu bile bilmeden bize verilmiş anlamsız bir sözcük. Bir insan hakkında fikir verebilecek en son şey… Aylak adam, adı üstünde hiçbir şey yapmadan dolaşır şehrin, kışın, baharın, yazın ve sonbaharın içinde. Roman dört mevsime bölünmüştür ironik bir şekilde. Zira doğaya dair hiçbir his, hiçbir anlatım zenginliği, sezgi, ifade, ima yoktur metnin içinde. Aylak adam arar, şehrin yarattığı tesadüflerin içinde sürüklenir, kadınların peşine takılır, sinemalara, muhallebicilere girer çıkar, tramvaylara, otobüslere iner biner… Sıkılır, sıkıntıdan kurtulmaya çalışmaz, içinde sıkıntıdan kurtulacağına dair bir ümit yoktur, sıkılmaktan bir tür var oluş tutturur. Atılgan’ın Aylak Adam’dan sonra kaleme aldığı Anayurt Oteli’nin efsaneleşmiş anti-kahramanı, hiç-adamı Zebercet’in var olma mücadelesi ise takıntılar üzerinedir ya, hikayenin geçtiği taşra kasabasının kendisidir bu defa sıkıntı. Tüm olanaksızlıkları, çıkışsızlıkları ve tekdüzeliğiyle taşra kasabasının ruh hali Zebercet’in içinde bir nabız gibi atar. Hikaye boyu geciken Ankara treniyle gelen esmer kadının geri dönüşünü bekler Zebercet. Kadın, gelmez… Bütün hayatını bu takıntılı bekleyişe çevirir Zebercet; kadın gelmedikçe, arzu nesnesi eline geçmedikçe, bu hayal kırıklığını giderecek, onun yerine koyacak bir şeyler de bulamaz hayatında. Aylak Adam ümitsiz arayışın romanıysa Anayurt Oteli kesinlikle bulamayışın romanıdır. Zaten orada biryerlerde hiç olmayan bir şeyi bulamayışın romanı, yazgısı… Modernitenin sonu, Atılgan’ın mizacı Bulamayışın büyük trajedisini kavrayabilmek için hiç kuşkusuz arayış izleğine dalmak gerekir. Arayışın kaynağında ne vardır peki? Bu büyük sıkıntıyı giderme ihtiyacı mı, yoksa o doyurulamayan arzuyu duyurma, tatmin etme güdüsü mü, ki insanı bu anlamda yaşamda tutan? Aslında her ikisi de. Aylak adam hiç yılmadan, kendisinden beklenmeyecek bir kararlılıkla, büyük bir umutla ‘o’nun peşinde, ideal aşk imgesini bulmak suretiyle, sıkıntıdan kurtulma ümidindedir. Bu noktayı Nurdan Gürbilek eşliğinde açmaya çalışalım. Gürbilek “Yer Değiştiren Gölge”de, bir an Ahmet Hamdi Tanpınar’la Yusuf Atılgan’ı karşılaştırır. Tanpınar Atılgan’ın edebiyat fakültesinde hocasıdır ve Atılgan yazarlık mizacında Tanpınar’ın büyük bir etkisi olduğunun altını çizer. Gürbilek buradan yola çıkarak Tanpınar’ı modernitenin başına, Atılgan’ı ise sonuna koyar. Dış dünyadaki daralmayı, bozulmayı hissedip zenginliği, bütünlüğü iç dünyasında arayıp bulandır Tanpınar. Modernizmin başlarında insan ruhu için hala bir ümit vardır çünkü. Geçmişin yokluğundan bile beslenmeyi sürdürür, rüyanın diliyle konuşur, rüyanın içinde yaşar, her şeyi, tüm yaşamı bir rüyanın içine dahil etme arzusundadır. Oysa modernizmin sonlarına geldiğimizde acıyla görürüz ki, ruhun bütün beslenme kaynakları kurumuştur. Atılgan için, ne iç dünyasında ne dış dünyada ‘değer’ bir şeyler vardır. Kuru, çorak, kısır, sıkıntılıdır hem ruhu hem de dışarıdan ona doğru her gelen.( Söz gelimi Saatlerin Tıkırtısı adlı öyküsündeki anlatıcı, tekdüze bir hayatın içinde yaşayıp giden saat tamircisinin bir gün gelip en nihayetinde saatlerin yapıldığı, o dağları karlarla kaplı güzel yeri merak edeceğini hayal eder. Ancak bundan derhal vazgeçer. Böylesine insani, insanın iç ve dış dünyasını zenginleştirecek bu türlü bir merakı kahramanına sözde bile olsa, hayal ettirmekten yoksundur. Darlığın, yoksunluğun, derinliksizliğin duvarlarını kalınlaştırır da kalınlaştırır.) Karşıtlıkları bir bir sıralar Gürbilek: “Huzur’un, Saatleri Ayarlama Enstitüsü’nün, Bursa’da Zaman’ın yazarı ile Aylak Adam’ın Saatlerin Tıkırtısı’nın yazarı: Biri bütünsel, yekpare bir zaman arayışında diretiyor, öteki çoktan vazgeçmiş bundan; darlığın, rutinin alanına çekilmiş, kulağını saatlerin tekdüze tıkırtısında yaşanan bir hayatın sesine dayamış. Biri estetiğini rüya üzerine oturtmuş, her şeyi geniş imkanlı bir rüyanın içine çekmeye çalışıyor; öteki rüyaya malzeme oluşturan sıkıntılı içeriklerle uğraşıyor. Biri ‘biz’ diyebiliyor hala, birlikten, süreklilikten yana; öbürü ‘ben’ demekte bile zorlanıyor. İki farklı mizaç, iki farklı dil.” Peki nasıl olmuş da Tanpınar Atılgan’ın yazarlık mizacını etkilemiştir? Yazara göre Atılgan Tanpınar’da bulduğu ideal aşk nesnesinden, mutlak doyumdan vazgeçerek, bunun ötesine cesurca bir adım atarak yazmıştır: Öteki’nin kötücül, bunaltıcı, insanı boğan yüzünü kabullenmiş, bu yüzleşme neticesinde duyduğu sıkıntıyla baş etmeye çalışarak kendini bir yazar olarak var etmiştir. Öfke vardır tabii bir de… Aylak Adam’ı aylaklaştıran, melankolik Zebercet’i bir caniye dönüştüren, Yusuf Atılgan’ı bir yazar olarak hem var eden hem de bir o kadar toplumdan, okurlarından ayıran… “Biliyordu, anlamazlardı”, diye sona erer Aylak Adam. Burada konuşan kimdir? Kahramanı ile yazarını ayırt edemeyiz çoğunlukla. Kahramanla anlatıcıyı aynı sese, aynı söze hapsetmiştir çünkü Atılgan. Dil, daralır daralır. Cümleler kısadır, kısacıktır. Di’li geçmiş zaman damgasını vurur metne, yazar anlatım biçimiyle sanki geniş zamanı bile daraltır. Öyle bir an gelir ki anlatıcı da kahramanı da ve hatta yazar da yok olur. Sanki ortada, onları var eden, bir tek öfke kalmıştır. Öfkeleri kuntlaşmıştır Atılgan’ın kahramanlarının. Atay’daki insanın içini hafifleten alaydan eser yoktur onlarda. Öfkeleri asla hicve varmaz, kimse kendi kendisiyle alay etmez, edemez. Sıkıntının ciddiyeti baskın çıkar hep. Neden? Doyurulmamış cinsel arzuların bunda bir etkisi var mıdır? Zebercet, cinsel ilişkiye girdiği halde hep uyuyan, ona gerçek anlamda bir doyum veremeyen ortalıkçı kadını bu öfkeyle öldürmüş gibidir biraz da. C, askerde parmaklarını kütleten Amerikalı askeri, farkında olmadan onun B.’ye ulaşmasını engelleyen taksiciyi yine aynı tür bir öfkeyle döver sanki. Cinselliği tam anlamıyla uyanmış ama toplumsal olarak doyuma ulaşması engellenen ergenler gibidir Atılgan’ın kahramanları. Cinselliğin sürtünme hali Sadece kahramanlar değil, şehrin ve kasabanın kendisi de birer doyurulmamış cinsel arzular bütünüdür aslında Atılgan’ın edebiyat evreninde. Bütün şehir ve kasaba sanki birbirine sürtünerek yaşar, devinir. Ama o kadar. Daha ileri gidilmez, gidilemez. Tramvaylarda birbirlerine sürtünenler, sinemalarda tanımadıkları insanların kollarına yaslananlar, masa altında dizlerini birleştirenler, sözgelimi bir muhallebicide birbirlerinin ellerini bile öpemezler. Yatak odaları da aynıdır. Toplumsal baskılar, kalıplar o kadar yerleşiktir, o kadar sindirilmiştir ki, sanki iki kişinin arasındaki o en mahrem anda bile koskoca bir halk vardır. Hareketler donuklaşır, kimse gerçekten kendisi olamaz, zevk veremez ve alamaz. Aylak adam buna da çok öfkelidir. Kalıpların dışına çıkmayı başarabilen, üç oda bir mutfaktan başka bir şeyler de düşünebilen, makyajsız, süssüz, topuksuz ayakkabılarla gezebilen bir kadın arzulamaktadır; gerçek, saf, ikiyüzlülükten azade bir ilişki arzulamaktadır. Belki de hepsi bir yana, sadece sürtünmekten bir adım olsun ileri gidebilen duygusal ve cinsel ilişkiler… Carl Gustav Jung, ‘Anılar, Düşer ve Düşünceler’ adlı kitapta, çocukluğunda gördüğü bir rüyadan söz eder. Yemyeşil bir çayırın ortasında yere doğru açılan bir kapı vardır. Bu kapıyı açıp merdivenlerle yerin altına indiğinde karşısına ortaçağvari bir taht odası çıkar. Odanın tam ortasında duran tahtın üzerinde dev bir fallus, tepesindeki tek bir gözle çocuk Jung’a doğru bakmaktadır. Daha küçücük bir çocukken bastırılmış cinselliğin ve katı toplumsal koşulların ötesine geçip, bilinçdışının temel imgeleriyle yüzleştiğini söyler bu rüya aracılığıyla Jung. Düşün sonunda annesinin ona seslendiğini duymuştur, “İyice bak ona! İnsan yiyicidir bu.” Jung yıllar sonra fallusun insan yiyici bir simge olarak kabul edildiğini öğrenmiştir. Yani, karanlığın, kötülüğün, tanrının kötücül yönünün, içimizdeki öteki’nin simgesi… Atılgan’ın başta da belirttiğimiz gibi modernitenin sonunda duran bir yazar olarak, en parlak yanlarından birisi, Jung’un rüyasına benzeyen (ondan farklı olarak pek de büyüleyici olmayan) bir şekilde, insan yiyiciyi fark etmesi, onunla kösnül bir şekilde baş etmeye çalışmasıdır belki de. Öfkesini, eleştirisini, yaratıcılığını ona doğru çevirmesidir… Yusuf Atılgan’ın sıkılmaktan bir dil yarattığını söylemiştik. Dilinin bile sıkıldığını, daralmanın metinlerindeki her kelimeye sindiğini. Bu konuda o kadar başarılı olmuştur ki yazar, her hikayede bekleyegeldiğimiz iniş ve çıkış anlarını bile durdurmuş, durağanlaştırmıştır. Cinsel ilişkilerin, cinayetlerin, kavgaların, öfke patlamalarının, duygusal yakınlaşmaların, sarsıcı itirafların geçtiği sahneler okurun içinde hiçbir heyecan, özdeşleşme duygusu yaratmaz tuhaf bir şekilde. İçimizde hiçbir kıpırtı olmaz. Zebercet’in ayakyoluna gidip işeyip ellerini yıkadıktan sonra gelip bir sigara daha yakmasıyla, cinayet işlemesini, Anayurt Oteli’nin kedisini ve hatta kendisini öldürmesini aynı mesafeden, ya da mesafesizlikten diyelim, okuruz. Öfkeye, özellikle de yazarın öfkesine geri dönecek olursak. Aylak Adam’ın yayımlandığı tarihlerde Atılgan’ın toplumdan kopuk bir yazar olmakla eleştirilmesi, onun üzerinde bir öfke yaratmış mıdır acaba, diye düşünmeden edemem hep. Her anlamda toplumun yalanlarından, ikiyüzlülüğünden, çarpıklığından, anlamından boşalmış kalıplarla işleyen sisteminden tiksinen, onun içinde gerçek ve saf bir şeyler bulmaya çalışan aylak adamın niyeti sıkı bir toplumsal eleştiriye imza atmak değilse eğer, nedir ki? Atılgan, açık açık gösterir bize, toplumsal hayat, bir hastalıktır. Hatta varoluş bir hastalıktır. Ve işte burada yeniden geliriz arayış düşüncesinin temeline. Çünkü, yazmak iyileşmektir, yazmak iyileşme umuduyla arayışa çıkan ruhun göstergesidir. Hastalığı iyileştirmek için yazan kişi hastalığını da, cümle zayıflıklarını da ortaya döker, açık eder, gelgelelim. O, eleştirdiği her şeyin ortasına, ben de sizlerden biriyim aslında diyerek çırılçıplak çıkıvermektedir. Atılgan aslında ne kadar öfkelense, yeridir. Kaynaklar Yer Değiştiren Gölge, Nurdan Gürbilek, Metis, 1995. Mağdurun Dili, Nurdan Gürbilek, Metis, 2008. Anılar, Düşler Düşünceler, Carl Gustav Jung, hazırlayan: Aniela Jaffé, Can Yayınları, 2001.

  • Öyküden biraz uzun, romandan azıcık kısa olan: Novella nedir?!

    Novella, yani kısa roman, belki uzun öykü, ya da öyküden biraz uzun, romandan azıcık daha kısa olan! Bir yandan sosyal medyanın kısa zamanlı algısıyla uyum içerisinde, okur isteğini karşılıyormuş gibi görünürken, şaşırtıcı biçimde üst edebiyat dediğimiz alanın içine yerleşiyor bu tür. Sadeleştirilmiş, kompakt hale gelmiş metinler sunarken okura daha yüksek bir okuma zevki vaat ediyor. Kahramanları derinlikli ama kahraman değil; sınıf bilinci yüksek ama ideolojilere kapılmayan; gerçekçi ama klasik anlamda toplumcu gerçekçi değil! Ve nihayetinde kısa ama kısa değil! Peki nedir novella? Oylum Yılmaz yazdı. Bugün dünya edebiyat klasikleri arasına girmiş romanlara baktığımızda yüzde 80’inden fazlasının 400 bin kelime sayısını aştığını görürüz. 400 bin! Kulakta çılgınca çınlayan bir rakam! Sözgelimi, Marcel Proust’un efsane romanı Kayıp Zamanın İzinde 3 bin 16 sayfadır. Ya da yine büyük hacmiyle göz dolduran Sefiller’in içine Victor Hugo dünyanın bilinen en uzun cümlesini yerleştirmiştir; tam 800 kelimelik bir cümle! Örnekleri öylesine çoğaltabilirim ki, bir süre sonra uzay boşluğunu matematiksel verilerle anlamaya çalışan insan zihninin boşalması gibi, her şey anlamını yitirmeye başlayabilir. Rakamlar bir süre sonra anlamsız gelir insan zihnine, evet, ama ya böylesine uzun romanları okumak... Eğer bir edebiyat bilgisinden, bir edebiyat sevgisinden söz edeceksek, Sefiller’i okumamış olmak, Savaş ve Barış’ı, Karamazov Kardeşler’i ya da İnce Memed’i okumamak kabul edilebilir değildir. Elbette biliriz ki, uzunluk bir romanın olumlu ya da olumsuz özelliği olamaz. Ama romanın tür olarak doğduğu günden bugüne gelişine baktığımızda, olayların, yaratılan karakterlerin, doğa ve ruh betimlemelerinin uzun uzun anlatılmasının, anlatılabilmesinin o metne bir oturaklılık kazandırdığı düşüncesinin içimizde yaşadığı da aşikar. Gelgelelim zaman değişiyor, edebiyat eğilimleri, türler, türsel sınırlamalar birbirini değiştiriyor. Ve gözlerimizin önünde yeni bir tür doğuyor: Novella. Yani kısa roman, belki uzun öykü, ya da öyküden biraz uzun, romandan azıcık daha kısa olan! Yanlış anlaşılmasın, artık uzun romanlar yazılmıyor demiyorum. Bilakis, çoğu eleştirmen ve okur kitapların gereksiz, yersiz bir şekilde uzun olmasından şikayetçi. Knaussagard’ın, son zamanlarda edebiyat dünyasında fırtınalar estiren Kavgam’ı, Marcel Proust’un Kayıp Zamanın İzinde’sinden daha uzun. Ya da her yıl Nobel alması büyük bir hevesle beklenen, çok ama çok sevilip okunan Haruki Murakami, 1Q84 başta olmak üzere, uzun romanlar yazıyor. Kitapçıların vitrinleri tuğlayı andıran çoksatanların sütunvari yerleştirmeleriyle süsleniyor. Ama başta Avrupa edebiyatı olmak üzere, tüm dünyada ve Türkiye’de novellanın yükselişe geçtiğini görmemek mümkün değil. Edebiyatçılar arka arkaya novellalar getirip bırakıyorlar dünya edebiyatının içine. Sadece novellalar yazan genç edebiyatçılar var artık. En son İngiltere’de Novella Ödülleri’nin verilmeye başlanması da bu yükselişin en önemli göstergelerinden biri. Nasıl ki öyküyle roman arasındaki fark uzunluk ya da kısalık değilse, romanla novella arasındaki fark da kelime sayısıyla belirlenemez sadece. Peki nedir novella? Novellanın tanımına baktığımızda, bir muğlaklık söz konusu. “Öyküden uzun, romandan kısa.” Birkaç paragraflık öyküler de var, roman denen kısacık anlatılar da. Hugo Ödülleri bu muğlaklığı aşmak için 17 bin 500 ile 40 bin kelime arasında yazılan romanı novella olarak kabul ediyor. Biraz önce sözünü ettiğim Screen School of Liverpool John Moores Üniversitesi ve Manchester Metropolitan Üniversitesi'nin ortaklaşa başlattıkları ilk Novella Ödülü'nün kriterlerine ilişkin çalışmaya göre de, bir kitabın novella olarak kabul edilebilmesi için 20 bin ila 40 bin kelime arasında bir uzunluğa sahip olması gerekiyor. Bu sayılara bir de tartışma eklemek isterim. 2011 yılında Booker Ödülü’nü alan Julian Barnes’ın kitabı Bir Son Duygusu’nun novella olup olmadığına tam karar verilememişti. (Barnes’ın romanı kendi dilinde 176, Türkçe çevirisinde 160 sayfaydı.) Okurun aklına ister istemez bir romanı novella yapan sadece kelime sayısı mıdır, sorusu gelecektir. Değil elbette. Nasıl ki öyküyle roman arasındaki fark uzunluk ya da kısalık değilse, romanla novella arasındaki fark da kelime sayısıyla belirlenemez sadece. Novellanın içeriğinde onu romandan ayıran birtakım özellikler var. Bu özelliklere geçmeden önce bu taze tartışmaların kaynağında yatan novellanın neden bu kadar ve neden şimdi ön plana çıktığı üzerinde durmak gerekiyor. Her şeyi yutan roman Başlangıçta "yeni" bir tür doğuyor demiştim ama novellanın tarihi aslında romanla eş. Uzun hacimli romanların yanı sıra edebiyatçılar her zaman kısa romanlar, novellalar da kaleme alıyorlar. İlk novella için Bocaccio’nun Decameron’una kadar geri gidebiliyoruz. Hemen bütün usta yazarların kısa romanları var. Franz Kafka’nın Dönüşüm’ü, John Steinbeck’in İnci’si, Joseph Conrad’ın Karanlığın Yüreği adlı kitabı, Thomas Mann’ın Venedikte Ölüm’ü, Ernest Hemingway’in İhtiyar Adam ve Deniz’i, Truman Capote’nin Tiffany’de Kahvaltı’sı ya da George Orwell’ın Hayvan Çiftliği adlı eseri, Marguerite Duras’nın Sevgili’si bir çırpıda akla gelen örnekler. Gelgelelim kısa metinlerin, novellanın bir parça da olsa saygınlık kazanmaya başlaması, tercih edilebilir bir tür olması bizim zamanımızı buluyor. Bu saydığımız örneklerdeki yazarlar özellikle novella yazmak için, bir tavır olarak oturmuyorlar kağıdın kalemin başına yani, sadece hikayeleri bunu gerektirdiği için kısa yazıyorlar. Ya da en azından kendilerinin özellikle dile getirdikleri bir tavır, bir durum söz konusu değil. Bir de bunun en uzunundan en kısasına, romandan denemeye, eleştiriden öyküye edebiyatın her türünde kalem oynatabilen, “olması gereken” edebiyatçı kimliği algısıyla da ilgisi var şüphesiz. Kendi türünü belirleyip ondan hiç dışarı çıkmayan edebiyatçı da, her türde kalem oynatan da aslında türlerin kesin ayrımlarına, sınırların belirlenmesine hizmet ediyor bir anlamda. Oysa novellanın bize işaret ettiği başka ve çok önemli bir şey var; türler arası sınırların giderek silindiği… Tıpkı zaman algısının değiştiğini işaret ettiği gibi… Romanın tüm edebi türleri içine çekişini, yutuşunu izliyoruz. Ancak bu çekim gücü türleri kuvvetle değiştirip dönüştürürken ister istemez roman türü de değişime uğruyor. Novellanın yükselişi her şeyden öte, bunun bir işareti. Evet türler arası sınırlar giderek siliniyor. Şiirin dili öykünün ve romanın içine sızıyor, onu bir anlamda estetize ediyor, öyküsel anlatımı içinde taşıyan şiirler seviliyor, “ben anlatıcı”nın öyküye ve romana girmesi deneme türünün yavaş yavaş gözden düşmesine yol açıyor. Öykü ya da roman demek yetmiyor, kısa öykü, kısa kısa öykü, seri roman, kısa roman vurgusuna gereksinim duyuluyor. Romanın bir tür kara delik gibi hemen tüm edebi türleri içine çekişini, yutuşunu izliyoruz çünkü. Ancak bu çekim gücü türleri kuvvetle değiştirip dönüştürürken ister istemez roman türü de bir tür değişime uğruyor. Kanımca novellanın yükselişi her şeyden öte, bunun bir işareti. Ama hayatımız roman değil! Bugün yazılan novellalara göz attığımızda, meselenin sadece çabuk okunacak, hızla tüketilecek bir hikaye kaleme almak olmadığını görüyoruz. Karşımıza ağırlıklı olarak ben anlatıcı çıkıyor, ne kahraman ne de antikahraman olan bir “ben” bu. Kahraman ya da antikahraman olmadığını bildiği için, yaşam hikayesinin bir roman olmadığını, olamayacağını da biliyor. Kısa bir süre içinde geçen minör bir hikaye okuyoruz. Ama kısa zaman, hatırlamalarla, anıştırmalarla neredeyse kahramanın tüm hayatını ve yaşadığı ülkenin tüm tarihini kapsayacak kadar derinleşebiliyor. Ülke sözü burada önemli. Çünkü birincisi, novellaların kahramanlarının ortak özelliklerinden biri yaşadıkları coğrafyaya aidiyet duygusunun kuvvetli olması, ikincisi ise kendi minör, bölük pörçük hikayelerini dile getirken bir yandan da büyük hikayenin, yani büyük toplumsal olayların, savaşların, darbelerin, doğal afetlerin, bu hikayeye sızması, müdahale etmesi. Burada karşımıza ister istemez bir sınıf bilinci de çıkıyor. Toplumcu gerçekçilikle tarihe gömüldüğü sanılan yeni bir gerçekçilikle karşı karşıyayız. Çünkü hayatı roman olmayan, ülkenin kaderi kendi kaderine sızan anlatıcımız için sınıf, coğrafya ve zaman kadar değişmez bir gerçek olarak yaşanıyor. Zannediyorum ki, bu yaklaşım edebiyat içinde, bu şekliyle, kurgusal gerçekliğin gerçek hayatla en yüksek derecede kesişmesine yol açıyor. Bütün bu yoğun içerik ister istemez bir estetik biçime de gereksinim duyuyor. Bildiğimiz üzere hikaye, teknik açıdan mükemmelliği aramak zorundadır. Georg Lukács Roman Kuramı’nda şöyle der öykü için: “Hayatın tuhaflık ve muğlaklığını gösteren anlatı biçimi olan öyküde, lirizm kendisini tümüyle olayın değişmez ana hatlarının arkasına gizlemek durumundadır; burada lirizm hâlâ salt seçimdir; mutluluk veya yıkıma yol açabilecek ama işleyişi daima nedensiz olan talihin mutlak keyfiliği ancak kesin, yorumlanmamış ve nesnel tasvirle dengelenebilir. Kısa öykü en saf sanatsal biçimdir.” İşte bu en saf biçimde, sözgelimi fazladan yazılmış bir kelime, roman içinde kaybolup gidebilecekken, hemen sırıtır. Ya da karakteri derinleştirmek için ciddi bir dil ve duygu derinliği sağlanmazsa bir öyküyü okumak mümkün değildir. Novellanın öyküye yakınlığı, öykünün teknik açıdan mükemmeliyeti arama çabasına dahil olması demektir bu durumda. Diğer yandan da öyküden geriye kalan duyguyla, imgeyle yetinmemek, okurun hafızasında daha fazla şeyler bırakmak, romanın gerektirdiği sürekliliği sağlamak zorunluluğu da doğacaktır onun için. Bu dünyadan bize şahane novellalar da bırakıp giden Leylâ Erbil bu bağlamda şöyle diyor: “Novella, bence bilinen romanın dar bir alana sıkıştırılmış biçimidir. Bu alan romandan edinilmiş tüm deneyimleri, teknikleri, dili başkalaştırarak kullanır. Örneğin bu türün mekan, zaman dağınıklığından, savrukluğundan beni de okuru da uzaklaş tırdığı düşüncesindeyim. Böylece diyelim 300 sayfalık bir roman 50-100 sayfaya sığdırılabilir. Bu da yeni bir estetiğin, novellaya has bir dilin yaratılmasına neden olur.” “Büyük epik yazı hayatın geniş bütünselliğine biçim verir, dramsa özün derin bütünselliğine,” diyor Lukács. Epikle dramın zarif dengesini kurmak üzere yola çıkan roman, “hayatın kapsamlı bütünselliğinin artık dolaysızca verili olmaktan çıktığı, anlamın hayata içkinliğinin bir sorun haline geldiği ama yine de bütünsellikle düşünen bir çağın epiğidir. Roman bütünselliğinin özünü, başlangıç ve son arasında içerir ve böylece bir bireyi de deneyimleri aracılığıyla tam bir dünya yaratmak ve bu dünyayı dengede tutmak zorunda olan kişinin sonsuz yüksekliklerine çıkarır. Ama roman tam da bireyi yalnızca bu şekilde içerebildiği için, birey salt bir araç haline gelir ve yapıttaki merkezi konumu da, hayatın belli bir sorunsalını açığa çıkarmaya özellikle uygun oluşundan başka bir şey ifade etmez.” Burada aklımıza ne kahraman ne de antikahraman olan anlatıcı gelir. Bir sorunsalı açığa çıkarmak için, bu işlevle hareket etmiyordur metnin içinde. Bütünün içindedir ama bütünü kavramak, bütünü temsil ediyor olmak iddiasından muaftır. Kısacası artık bütünsellikle düşünen bir çağ kalmadığına göre elimizde, roman da şekil değiştirecek, bireyin kendi kendisine bir sorun olduğu bir dünyayı parçalı, değişken ve kısa süreli algılar halinde akan zamanı anlatmanın yolunu arayacak ister istemez. Edebiyatın kendiliğinden saptığı bu yol, belki bir yandan sosyal medyanın kısa zamanlı algısıyla uyum içerisinde, okur isteğini karşılıyormuş gibi görünürken diğer yandan şaşırtıcı biçimde üst edebiyat dediğimiz alanın içine yerleşiyor; sadeleştirilmiş, kompakt hale gelmiş bir metin sunarken, daha yüksek bir okuma zevki vaat ediyor. Dil ve biçim, estetik ama estetize edilmemiş; kahraman derinlikli ama kahraman değil; sınıf bilinci yüksek ama ideolojilere kapılmayan; gerçekçi ama klasik anlamda toplumcu gerçekçi değil! Ve nihayetinde kısa ama kısa değil! Peki Erbil’in vurguladığı gibi okura gerçekten yakın mı? Bu şekilde uzaktan bakınca değil gibi görünüyor ama satış rakamları Leylâ Erbil’le aynı fikirde gibi. İçimizden biri içimizden çıktığında… Burada sosyal medyanın etkisine geri dönmek gerekiyor. Çünkü ortada hep söylenegelenin ötesinde gözden kaçırmamamız gereken bir olgu daha var. Evet, zamanın, okuma süresinin geçişkenliği ve kısalığı tamam. Diğer yanda ise insanlığın sosyal medya aracılığıyla hep beraber topluca yazı düzlemine geçmesi var. Yazıyla ve hatta okumayla ilişkisini okul yıllarında bırakmış aile büyükleri bile telefonlarının, bilgisayarların başına geçip birkaç kelime de olsa yazıyorlar. Büyük bir yaş aralığı içinde herkes bir parça da olsa yazar artık. Dolayısıyla yazının böylesine kolay dolaşıma giriyor olması, böylesine herkese açık, herkesten olması edebiyatı ister istemez kendisini korumaya, bir ayrıcalıkta kalmaya sevk ediyor olmalı. İşte o yüzden ister istemez teknik olarak yükseklere kayıyor, o yüzden kısa ama kısa değil, diyebiliriz belki de. Bu eğilimin diğer tarafında şimdilik daha baskın olan “içimizden biri”nin “aynı bizim gibi” yazdığı, “aynı bizim hayatlarımız gibi hikayeleri” duruyor tabii ki. Edebiyatta aforizmalaşmayı tırmandıran bu neredeyse pornografik dil sosyal medyanın diliyle örtüşüyor şüphesiz. Ama ilerleyen zaman içerisinde acaba hangimiz zaten kendi yazdığımız, arkadaşlarımızın, akrabalarımızın, neredeyse çiğnene çiğnene sakız olmuş dilini, düşüncesini para verip okumak isteyecek? Öyle görünüyor ki, edebiyatın yakın gelecekteki temel meselesi, hem gündelik dilin, hayatın içinde duran hem de kendisini gündelikten ayıracak bir yol bulma arayışı olacak. Ve yine o yakın gelecekte bir gün, meselenin bir cümleye sığabilecekken bir paragraf boyunca anlatılması amatörce bulunacak, ayıplanacak hale gelecek belki. Yediden yetmişe, internet aracılığıyla söz düzleminden yazı düzlemine geçmemiz, düşüncemizi yaza sile en kısa hale getirme antrenmanlarına dahil olmamız, bu antrenmanlara yazarların da katılmasını sağlayacaktır; bunu hesaplamak büyük bir kehanet olmayacaktır. Edebiyatta aforizmalaşmayı tırmandıran neredeyse pornografik bir dil sosyal medyanın diliyle de örtüşüyor. Bundan birkaç yıl evvel kendi kuşağımdan yazarlarla yaptığımız bir toplantıda edebiyatın sosyal medyanın dilinden nasıl kaçacağını, edebiyatın aforizmalaşmaktan kendisini nasıl kurtaracağını tartışırken şöyle bir düşünceye varmıştık: Kısa ama Twitter’da alıntılanamayacak kadar ağır, diğer sosyal medya ağlarına takılmayacak kadar da uçucu olacak! Olabilecek mi peki, hep beraber okuyup göreceğiz. Ve son olarak uzunluk kısalık üzerinden yürütülen itibar tartışmalarına dönelim. Ian McEwan, 2002 yılında New Yorker’da kaleme aldığı bir makalede, “Besteciler –en üst mertebedekiler– böyle şeylerle uğraşmak zorunda değiller. Beethoven’ın piyano sonatlarının, yaylı dörtlülerinin ya da Schubert’in şarkılarının görkemi su götürmez. Benim gibi bazıları, bu eserleri her iki bestecinin senfonilerine yeğleyecektir,” diyor. Kalın romanları vitrine dizmek isteyen kitabevi sahipleri, romanı eğer uzunsa roman olarak kabul eden okur eğilimi, kısa anlatıları dikkate almayan eleştiri Ian McEwan’ı ve onun gibi düşünenleri öfkelendiriyor. Bir süre daha edebiyatı uzunluk ölçüsü birimi olarak değerlendiren indirgemeci yaklaşımla ve piyasanın tutumunun sonuçlarıyla uğraşacak gibi görünüyor novellalar, ve onların okurları ile yazarları... Edebiyat ve tabii ki tüm sanat dalları arasında kendiliğinden başlayagelen her türlü eğilimin ilk başlarda temel meselesi her zaman itibar görmek olmuştur. Bizim edebiyatımıza baktığımızda ise romanın uzunluğunun son yıllarda 250-350 sayfa bant aralığına yerleştiği, kısa romanların, novellaların itibar açısından pek zorluk çekmediğini görüyoruz; diğer çoğu ülkelerden farklı olarak. Bunda dünya edebiyatından yine farklı olarak çoğu yayınevinin uzun romanları basmakta satış korkusuyla gönülsüz davranmalarının da etkisi var tabii. Sosyal medyayla yayınevi etkisinin hayret verici kavuşması, bizi dünya edebiyatının gündemine belki de ilk defa eşzamanlı olarak ortak ediyor. Başta da vurguladığım gibi romanla novella arasındaki fark nasıl ki sadece kelime sayısı değilse, itibar da yine ayı düzlemde, yani sayısal verilerle elde edilip kaybedilmiyor. Kısalığıyla zamanın ihtiyaçları ve okur isteğiyle uyumlu görünen bu tür, ortaya koyduğu farklı estetik biçim ve edebi yönelimiyle edebiyatı bir adım ileri götürmeye de niyetleniyorsa eğer, çok kısa bir süre içinde itibara da ihtiyacı olmayacak. Unutmayalım ki roman, ister kısa ister uzun olsun, kendi kendisini ölümcül tehlikelerden ve tüm başarısızlık ihtimallerinden türeten tek edebi türdür!

  • Yazmasam ölecektim ya da bir teselli ver!

    Oylum Yılmaz “Neredeyse içgüdüsel bir insanlık durumu olarak birbirimize hikayeler anlatma istediğimiz, bir hikayenin anlatıcısı ya da kahramanı olmayı arzulamaktan hiç vazgeçmeyişimiz, kaybedeni biz olan bir oyunun verdiği tesellinin kuvvetinden başka neyi işaret ediyor olabilir ki?!” Oylum Yılmaz edebiyatın bize oynadığı o karanlık ‘umut oyunu’ üzerine yazdı. Sait Faik’in çok meşhur bir ifadesi var, hepimiz biliyoruz: “Yazmasaydım, delirecektim.” Bugün artık deyim yerindeyse ayağa düşmüş, ucuzlaşmış, aforizmalaşmış ve pek çok yazarın üzerine hemen hiç düşünmeden alıp giydiği bir tür yazar rol-modeline dönüşmüş bir kalıp. Kuvvetli bir ifade bu, ne yalan söyleyeyim. Ama aslında tam olarak Sait Faik’e de ait değil. Yani tam olarak böyle söylemiyor yazar. Ne diyor peki? “Yazmasam deli olacaktım.” Bakın aslında bu daha da kuvvetli bir ifade belki ama aforizmanın, kalıplaşmış ifadenin kaderidir zaten kendinden biraz kaybetmek, Sait Faik için de öyle olmuş, ama ne gam! Konumuz da zaten delirmek değil aslında, delirmemek, delirmemek için, yaşama bilinçle tutunmaya devam edebilmek için yazmak; yani ölmemek için edebiyat! Aslı şöyle: “Söz vermiştim kendi kendime: Yazı bile yazmayacaktım. Yazı yazmak da bir hırstan başka neydi? Burada namuslu insanlar arasında sakin ölümü bekleyecektim. Hırs, hiddet neme gerekti? Yapamadım. Koştum tütüncüye, kalem kâğıt aldım. Oturdum. Adanın tenha yollarında gezerken canım sıkılırsa küçük değnekler yontmak için cebimde taşıdığım çakımı çıkardım. Kalemi yonttum. Yonttuktan sonra tuttum öptüm. Yazmasam deli olacaktım.” Eğri oturup doğru konuşalım, Sait Faik’e bir parçacık bile aşina olan bir okurun bu paragrafın gücünden çarpılmaması, hani derler ya burnunun direğinin sızlamaması imkansız. Bu her tuşun üzerine yüreğinin bütün açıklığıyla, zekasının bütün derinliğiyle, bir ömrü içten gelen bir yeteneği daha da parlatmak için çalışmış olmanın verdiği maharetle basmış bir piyano üstadını anımsatan ve yürekte çın çın çınlayan kelimelerde, edebiyatın içinde saklanan ‘olağanüstü’ ne kadar şey varsa hepsi aynı anda saklıdır. Gücünü, heba olup gitmek üzere olan bir ömrün, delirmemeye direnen bir bilincin hazin umudundan alır. Ben burada delirmeyi bilincini yitiren öznenin dolaylı ölümü olarak görüyorum. Çünkü malum, deneysel değil, gerçek bir delirmenin romanı ya da hikayesi teknik olarak yazılamaz. Deliliğin gerçek dili sanılanın aksine hiç de “edebi” değildir ve burada anlatısal bilincin yok oluşu, ölümü işaret eder. Çünkü eğer gerçekten delirirseniz yazamazsınız, ve eğer yazamazsanız bir edebiyatçı olarak ölürsünüz! Parçalanmış özneyi metin üzerinde delirterek anlatan ve giderek imgesel sayıklamalar halinde en uç noktasına ulaştıran modernistlerin kullandığı bilinç akışı tekniğinde bile iş gelir dayanır nihayetinde bilince ve delilik anlatısı bilinç duvarına çarpar. En ama en uçlarda dahi, kendi mantık akışını tutturmak zorunda kalır yazı. Sözün kısası burada okuduğumuz en imgesel, en deneysel, en uçlarda gezen bir metin bile delirmiş birinin değil, delirmek üzere olan bir öznenin anlatısıdır. Delirmiş birinin yazdıklarını kimse okumaz. Ve işte tam da bu yüzden “yazmasaydım ölecektim”e kadar varabilir bu iş. Hayattan kestiği umudu edebiyatta arayan Yazmasaydı ölecek olan yazar, hayata yazıyla, yazarak tutunur. Yazma eyleminin kendisi, yazarın beklentisini kestiği hayat ve parçalara ayrılan ve tam olarak deliremeyen bilinciyle birlikte umuda dönüşür. En karanlık, edebiyattan ve okumaktan beklentisini kesmiş bir metin bile hiç değilse yazılmış olmaktan dolayı içinde bir umudu barındırır. Hayattan kestiği umudu edebiyatta arayan bir yazar umududur bu. Dikkatli okur başından beri edebiyatta umudu okuyandan yana değil yazandan yana ele aldığımı fark edecektir. Bunun iki sebebi var. Birincisi bizim edebiyatımızın geleneğinde yazan-kahraman’ın yoğunluğu, bugün eski ağırlığı o kadar kalmasa da kültürel ve siyasi olarak yazarın merkezi konumu. İkincisi ise edebiyattan medet umacak kadar hayatının merkezine edebiyatı almış, okumayla ilişkilenmiş her okurun, yazıyla doğal bir ilişkisinin olduğu önkabulü. Bu ikincisinin benim tamamen kişisel çıkarımım olduğunun da altını çizmeliyim. Gerçek edebiyat okurunun hayatında tek bir kelime yazmamış olsa dahi yazarın çalışma masasında oturduğunu, onun suç ortağı olduğunu ve dolayısıyla yazma sanatının doğal bir parçası olduğunu kabul etmekle ilgili. O zaman yolumuza Oğuz Atay’la devam edelim: “Aman yarabbi! Dünyanın sonu geldi. Yazalım Albayım. Başka çaremiz yok.” Yarım kahraman, ideal yazara karşı! Yazarlar ikiye ayrılırlar. Başarılı, hem edebi anlamda hem aydın-entelektüel olarak toplumda varlık gösteren “ideal” yazarlar ve edebiyatta kendini gösterememiş, kıyıda köşede kalmış, tutunamamış yazarlar, diğer bir deyişle, yarım kahramanlar. Tahmin edersiniz ki, 19. yüzyıldan itibaren bizim edebiyatımızda da ağırlıklı olarak varlık bulan yazar “cinsi” bu yarım kahramanlardandır. Yani, tutunamamış, toplumsal olarak başarı anlamında bir varlık gösterememiş bu yarım kahramanlar, “ideal yazar” karşısında dururlar. Sözgelimi Ahmet Mithat’ın, Peyami Safa’nın, Vedat Türkali’nin mükemmel kahramanlarına karşı Oğuz Atay’ın kahramanlarını düşünün, Recaizade Ekrem’in kendi dilinin ne olduğun bile bilmeyen zavallı Bihruz’unu, Halit Ziya Uşaklıgil’in tutunamayan şairi Ahmet Cemil’i, Tanpınar’ın ruhu durmadan çalkalanan kahramanlarını. Bu ikinci tür kahramanların hemen hepsinde bir yazarlık, yazma hevesi, bir yazar kahramanlık muhakkak vardır ve edebiyattan, yazmaktan umulun medet, toplumla, kültürle, siyasetle ve gündelik hayatla kurulan bağ ne kadar zayıfsa o kadar kuvvetlidir. Öyleyse edebiyattan beklen, umulan şey için, bu karanlık bir umuttur diyebilir miyiz? Kaybeden kahramanların ezici çoğunluğu bizi sonu kötü biten karanlık bir masala davet eder durmaksızın, edebiyatın vadettiğini düşündüğümüz umut, insan ruhunu merkeze aldıkça vaadi yükselirken karanlık tonu giderek artar. İnsana ve dünyaya dair gerçeği ortaya koyan, ideal, özgürlükçü, örnek yazarların kaleme aldığı o harika, o faydalı edebiyat eserlerinin dünyasından geriye sadece kötü kahramanların çınlayan kahkahaları kalmıştır geriye. Edebiyatın gerçekle ilişkisi de yine beklentilerimizin aksine tam tersinde birleşmiş, kurmacanın gerçeği anlatmaktan çok ötede bir yerlerde oyalandığı, gerçeği anlatma arzusu büyüdükçe, uzaklaşıldığı kesinleşmiştir üstelik. Yazanın da, okuyanın da. Karanlık bir umudu, -biraz daha yumuşatacak olursam, ışıklı, aydınlık bir umudun karşısında yağmurlu bir öğleden sonranın verdiği gölgeli umudu- içinde taşıyan, ancak da zaten o kadarını yazana ve okuyana vadeden edebiyat, buradan bakınca bir kedi-fare oyunu sunmaktadır bize. Bilinçli öznenin ölmeden önce yaptığı son şeydir yazmak, son anlamlı şeydir, çünkü delirmeden, ölmeden önce, ölümlü bedenden geriye kalan son şey yine ve sadece o olacaktır, yani yaratım, yani eser yani edebiyatın kendisi. Ölüme karşı her zaman edebiyatın galip geldiği bir oyundur bu. Yazar önce hayatta varlık bulabilmek, hayatla başedebilmek, delirmemek için, sonra ise ölümsüz olmak, ardında bir şeyler bırakmak için yazacaktır. Kaçınılmaz ölüm geldiğinde ise ondan ve kaybetmemek için edebiyata sarıldığı bilinçten geriye bir şey kalmayacaktır; edebiyattan başka. Teselli bulmak için okumak Bundan birkaç zaman önce tamamen tesadüf eseri Abdülhak Şinasi Hisar’ın bir kitabı geçmişti elime. “Kelime Kavgası”. Yazarın denemelerinden, aforizmalarından, çeşitli yerlerde yayımlanmış edebiyat üzerine makalelerinden oluşan bir derleme. Burada bir yerde, bir yazar olarak beklendiğinin aksine okumayı bir iş olarak görmediğini, bilakis okumaktan ve kitaplardan teselli bulduğunu söylüyordu yazar. Teselli bulmak için okumak, tıpkı Sait Faik’in kalemi öpmesi kadar iç burkucu ve güçlü geliyor bana hem yazan hem de durmaksızın okuyan biri olarak. Neredeyse içgüdüsel bir insanlık durumu olarak birbirimize hikayeler anlatma istediğimiz, bir hikayenin anlatıcısı ya da kahramanı olmayı arzulamaktan hiç vazgeçmeyişimiz kaybedeni biz olan bir oyunun verdiği tesellinin kuvvetinden başka neyi işaret ediyor olabilir ki?! Edebiyatın umudu, onda teselli bulma imkanının ötesine geçmiyor belki ama yine de yetiyor.

  • Zamanının ötesinde, korkunun pençesinde bir edebi keşif: İlk gotik roman

    “Yapıtın başarısı gotik unsurların ötesinde korku ve çaresizlik duygusunu zamanını aşan bir şekilde okuyucusuna geçirmesinde, ilk satırdan itibaren tüyler ürpertici bir ruh hali ile romansal atmosfer yaratabilmesinde yatıyor”. Geçtiğimiz günlerde yeniden keşfedilerek Latin harfleriyle Türkçeye kazandırılan ve ilk gotik romanımız olarak kabul edilen Canvermezler Tekkesi’nin keşfinin hikayesini ve romanın değerlendirmesini Oylum Yılmaz yazdı. Oylum Yılmaz Her yönüyle beklenmedik gelişmelere sahne olan unutulmaz 2020 yılı, edebiyat sahnesindeki kapanışını da önemli bir edebi keşifle yaptı. Kronolojik olarak yazılmış ilk Türkçe gotik roman tarihin karanlıklarının içinden aniden çıkageldi! Canvermezler Tekkesi! Bu beklenmedik keşfin sahibi, romanın üzerinden tarihin karanlık tozlarını ilk üfleyen kişi ise, bir çevirmen, Merve Köken. Dolayısıyla söz konusu romanın iki hikayesi var artık anlatılması gereken; birincisi 2020 yılında nasıl keşfedildiği, ikincisi ise yazıldığı yılda ve onu takip eden en az yüz yıllık dilimde çok ama çok az benzeri olduğu halde, bir Osmanlı korku romanı olarak nasıl yazılmış olduğu. Sondan başlamak istiyorum. Merve Köken, Kayıp Rıhtım'a verdiği dikkat çekici söyleşide, başlangıçta sadece Osmanlıca bir resimli roman bulmak ve çevirmek isteğinde olduğunu söylüyor. Bu istekle kaynak taraması yaparken bir sahaf sitesinde tesadüfen rastladığı beş kitaplık bir set ilgisini çekiyor. Ancak sahaf son anda kararını değiştirerek kitapları satmaktan vazgeçince, Köken bulduğu sette özellikle dikkatini çeken bir kitabın peşine düşmeye karar veriyor. Hiçbir yerde ismini bulamadığı yazar adının takma bir isim olduğunu anladığında ise keşif serüveni gerçekten başlamış oluyor. Merve Köken, Ahmet Kamil takma isimli esrarlı yazarla değil aslında edebiyatımızın devlerinden Abdülhak Şinasi Hisar’ın kardeşi, yaşadığı dönemin ünlü gazetecilerinden ve tiyatro yönetmenlerinden Selim Nüzhet Gerçek’le tanışıyor çünkü! Kitabı çevirdikçe de bugün için kronolojik öncülü bulunmayan, gotik unsurlarla bezeli bir korku romanıyla karşı karşıya kaldığını anlıyor. Böylelikle tarihimizin bilinen ilk gotik-korku romanı Latin harflerine çevrilerek gün yüzüne çıkıyor: Canvermezler Tekkesi. Neden kaybolmuştu? Türk romanının oluşum hikayesinin başında, hurafelerden, batıl itikatlardan, fallardan ve büyülerden kaçarak, gerçek insanların topluma ders olacak nitelikteki hikayelerini yazma ve topluma örnek olma arzusu yer alır. Romanın kuruluşundaki bu amaç kendine edebiyatın içinde kuvvetli bir yer tutarken tür edebiyatına da mesafeli duran, hep ama hep ana akımda kalmak isteyen bir geleneği, kanonu da besler. Bizde korku yoktur, gotik yoktur demek çok büyük ve zamanın haksız çıkaracağı bir genelleme yapmak ve yanılmak demektir ama türün nadir olduğu, edebiyatımızda az yer bulduğunu da yadsıyamayız. İşte bu yüzden Canvermezler Tekkesi’nin keşfi önemli. Diğer taraftan kanonu yaratanlar tarafından, sistemli bir şekilde kadın yazarların eserlerinin, ana akım dışında kaleme alınan, korku, fantastik, polisiye vs. gibi türsel eserlerin görmezden gelindiğini, tarihin unutulmuş sayfalarına bilinçli bir şekilde terk edildiğini de bugün artık biliyoruz. Canvermezler Tekkesi’nin kanonun dışına atılmasının ve kayba karışmasının sebeplerinden birinin de bu olduğunu düşünüyorum. Yani kişisel değil elbette ama türsel bir kasıt olduğunu açıkça söylemek istiyorum romanın kayboluşunda. Elbette öncelikle takma isimle yazılmış olması kaybına yol açıyor ama yazıldığı dönemde yazarına prestij getirmeyecek ve hatta belki de onu gülünçleştirecek bir eser olarak genel kabul görmesi ve tam da bu yüzden takma adla yazılması paradoksal olarak onu karanlıklara gömüyor. Bu şu anlama da geliyor olabilir pekala: Bu roman, şimdilik fiziken öyle olsa da, yalnız, tek ve biricik değil. "Çünkü insanlar gerçeği bilmiyorlar. İnsanlar tehlikededirler. Ben ise artık hayatta sayılmam. Yarın değil öbür gün ölmüş olacağım." Bundan birkaç yıl evvel Suat Derviş’in Kara Kitap’ı yıllar sonra tıpkı Canvermezler Tekkesi gibi tarihin karanlıklarından yeniden çıkarılıp edebiyatseverlere kavuştuğunda şöyle yazdığımı hatırlıyorum büyük bir heyecanla: “Tam dört gotik roman! Türk edebiyat tarihi unutturulan, unutulmak istenen kadın yazarların da tarihidir malumumuz. Bu unutturulma mücadelesi içinde neredeyse yitirdiğimiz en önemli yazarlardan biri de Suat Derviş’tir. Yazdığı diğer eserleri çok az bildiğimiz gibi yazarın gotik türde eserler verdiğini de bilmez, Türk-Osmanlı edebiyatında gotik eserler yoktur diyerek gelip geçmeyi severiz. Oysa ki Serdar Soydan’ın da dediği gibi Suat Derviş’in de, daha pek çok yazarın da külliyatları tam olarak açığa çıkmamıştır. Hal böyle olunca perdeyi birazcık aralamanın ne kadar şaşırtıcı, ne kadar sürprizlerle dolu olabileceğinin de bir göstergesi oluyor Kara Kitap.” Selim Nüzhet, Suat Derviş’ten yaklaşık on beş yıl daha büyük. Derviş’in o eşsiz novellalarını yazmadan önce Canvermezler Tekkesi’ni okumuş olma ihtimali yüksek ve hatta yine bugün bizim hala bilmediğimiz başka yazarların gotik ve korku romanlarını da... Öyle ki edebiyatımıza yön veren önemli kadın yazarlarımızdan bir olan Derviş’in edebiyat dünyasına gotik novellalarla adım atmış olmasının bir gençlik hevesinin ötesinde bir sebebi olmalı. Bu sebep de büyük ihtimalle, çeviri eserlerin yanı sıra, bizim bugün hayal ettiğimizden daha yoğun bir şekilde bu türden metinlerin o dönemde daha çok yazılıp çizilmesinden doğmuştur. Gotik, korku, vampirizm Uzun bir giriş oldu ama size iki hikaye üzerinde duracağımı söylemiştim. Şimdi gelelim ikinci ve en önemli hikayemize, yani Canvermezler Tekkesi’nin kendisine. Romanın Selim Nüzhet tarafından bir Fransız romanından adapte edildiğini hatırlatarak başlayayım. Kahramanımız Ali Nail Bey, varlıklı bir ailenin tüccar oğlu, işi gücü yerinde, sağlıkta, sıhhatte ve İstanbul sosyetesinden evli bir kadınla yaşadığı aşkın pençesinde. Bir gün Kilyos tarafındaki balıkçılarından bir kazaya uğradıklarına ve yardım istediklerine dair bir mektup alıyor. Bütün işini gücünü bırakarak aceleyle Kilyos’a doğru yola çıkıyor, onu korkunç bir felakete, hazin bir sona götürecek bir yolculuğa... Bunu söyleyerek hikaye ile ilgili bir ipucu vermiş olmuyorum aslında çünkü biz okurlar bütün hikayeyi felakete uğramış bir adamın son sözleri olarak okumaya başlıyoruz zaten. Selim Nüzhet bir yazar olarak sonunu söylediği bir hikayeye tüyler ürpertici bir şekilde başlamayı çok iyi başarıyor ama: “Bugün korkular, dertler içinde “vaka”nın tam hikâyesini yazmaya karar verdim. Buna yarın değil öbür gün ölmüş olacağımı bildiğim için karar veriyorum. Evet, öbür gün ben mutlaka öleceğim. İhtiyarlıktan öleceğim. Bunu hissediyor, biliyorum. Bu yüzden sessizliğimi bozmakla tehlikeye girmiş olmuyorum. Sanıyorum ki bu durumdan habersiz ve gafil olan insanların, huzuru ve mutluluğu açısından bu sessizliği bozmalıyım. Çünkü insanlar gerçeği bilmiyorlar. İnsanlar tehlikededirler. Ben ise artık hayatta sayılmam. Yarın değil öbür gün ölmüş olacağım. Demek ki bu yazdıklarım vasiyetimdir. Ben, kardeşlerim olan bütün insanlara miras olarak bu sırrın ifşasını bırakıyorum. İhtiyarlığım ve ölümüm onları uyarsın. Ve onlara yardım etsin. Benim başka hiçbir amacım kalmadı.” Canvermezler Tekkesi’nin en önemli özelliklerinden birisi, günümüz roman anlayışına çok yakın bir teknikle yazılmış olması. Aldığı mektup üzerine aceleyle Rumelikavağı’na vapurla gelip önceden hazırlattığı atına atlayarak Kilyos’a doğru yola çıkar Ali Nail Bey. Ancak fırtınadan ve kim bilir belki de işine karışan şeytandan dolayı önce yolunu, sonra da gençliğini, aşkını ve geleceğini kaybedecektir. Romandaki gotik unsurlar, Ali Nail Bey’in içeri canlı girilip ölü ya da ölmekten beter edilmiş bir şekilde çıkılan bir kabuslar evine misafir olmasıyla başlıyor. Hayatını kurtaranlar yani Canvermezler Tekkesi’nin ölmezleri, aynı zamanda vampirizmi andıracak biçimde ölümsüzlüğün sırrını keşfeden, sevdiklerinin, çocuklarının ölümlerine, savaşlara, toplumsal değişimlere şahitlik yapmış, 50-60 yılda bir sürekli olarak yer değiştirerek ölümsüzlüklerini saklamışlardır. Peki can vermemek için can da alıyorlar mıdır? Ali Nail Bey’in çözmesi gereken sır da asıl bu olacaktır. Canvermezler Tekkesi’nin en önemli özelliklerinden birisi, günümüz roman anlayışına çok yakın bir teknikle yazılmış olması. Geçtiği zamana ait dönemsel özelliklerin oldukça silik verilmesi de -ki bu da uyarlama olmasından dolayı ileri geliyor olabilir elbette- romanı zamanının ötesine taşıyan unsurlardan bir diğeri. Yapıtın başarısı gotik unsurların ötesinde korku ve çaresizlik duygusunu yine zamanını aşan bir şekilde okuyucusuna geçirmesi, ilk satırdan itibaren tüyler ürpertici bir ruh hali ile romansal atmosfer yaratabilmesinde yatıyor. Bu tür romanların sonunda genellikle, tıpkı Hüseyin Rahmi romanları gibi, bütün gizemi bozacak bir tezgahın olduğunu açıklanır ya da iş olağanüstünün muğlaklığına ve okurun hayal gücüne bırakılır. İkisini de tercih etmemiş Selim Nüzhet. Metnin kendi iç gerçekliğini yaratmış ve olağanüstünün içinden mantığa uygun bir açıklama getirerek hikayesine son vermiş. Bu anlamda da zamanının ötesine geçmiş, diyebilirim. İster bir edebi keşfe ortak olmak arzusuyla, isterse gerçekten kokmak için okuyun, Canvermezler Tekkesi sizi eli boş göndermeyecek, eminim. Canvermezler Tekkesi Selim Nüzhet Gerçek Çeviren: Merve Köken Karakarga Yayınları İstanbul 2020 192 sayfa

bottom of page