Kahraman olmak istemeyen bir semt çocuğunun metafizikle imtihanı

Zeynep Yıldız, Hüseyin Meşeli'nin romanı, Kabir Böcekleri üzerine yazdı: "Roman, insanın kendi gölgesiyle yürümek zorunda kalışının, vicdan ile kibir arasındaki bitmeyen savaşın ve karanlığın içinden geçerek hakikate ulaşma arzusunun hikâyesi."

Hikâyeyi Yazdıran Ses

Hüseyin Meşeli, 1969 yılında Malatya’da doğdu. Görece renkli ve kozmopolit bir sosyo kültürel çevrede, sözün, sohbetin ve müziğin hiç eksik olmadığı bir evde yetişip büyüdü.

Meşeli’nin yazarlık serüveni, birçok yazarınkine benzer bir yerden başlıyor: Hayatın yorucu dönemlerinden birinde tutulan günlüklerden. Başlangıçta amaç edebiyat değil, biraz olsun hafiflemek; zihni meşgul eden düşünceleri kâğıda bırakarak nefes alabilmekti. Fakat bir süre sonra sürekli kendinden söz etmek, kendi yaralarının etrafında dönüp durmak onu sıkmaya başladı.

Tam yazmayı bırakmayı düşünürken, kendi anlatımına göre zihninde başka bir ses belirdi.

“Kendi sıkıcı hikâyeni değil, benimkini yaz.”

Bu sesin sahibi Binbaşı Cezzar’dı.

Böylece yazarın kalemi yön değiştirdi. Günlük sayfalarında başlayan yolculuk, zamanla kendi iradesi, itirazları ve huyları olan bir karakterin peşinden sürüklenen uzun bir yazma serüvenine dönüştü. Meşeli’nin yıllar boyunca farklı insanlardan dinlediği hikâyeler, gözlemleri, hayata dair biriktirdikleri ve özellikle insan doğasına duyduğu merak, Cezzar’ın karakterinde birleşti.

Kabir Böcekleri’nin ortaya çıkış hikâyesini ilginç kılan da tam olarak bu. Roman, büyük bir fikrin değil; giderek ete kemiğe bürünen bir karakterin peşinden yürünerek yazılmış hissi veriyor. Sayfalar ilerledikçe okur, yazarın bir kahraman yaratmaya çalıştığını değil, sanki çoktan var olan birini anlatmaya çalıştığını düşünüyor.

Ne İşim Var Benim Burada?

Bazı insanlar hikâyelerin peşinden gider. Bazılarıysa ne kadar kaçmaya çalışsalar da hikâyeler onların peşini bırakmaz.

Binbaşı Cezzar ikinci gruptandır. O, kadim kehanetlerin peşinde koşan, hakikatin sır perdelerini aralamaya çalışan seçilmiş bir kahraman değildir. Dünyayı kurtarmak gibi bir niyeti, insanlığa yol göstermek gibi bir iddiası da yoktur. Hatta çoğu zaman içinde bulunduğu tuhaf olayların ortasında durup aynı soruyu sorar:

“Ne işim var benim burada?”

Kabir Böcekleri’nin en güzel yanı budur. Hüseyin Meşeli okuru kusursuz ve yüceleştirilmiş bir kahramanla değil; korkuları, öfkeleri, şüpheleri ve itirazları olan sıradan bir insanla karşı karşıya bırakır...

Romanın ilk sayfalarında Binbaşı Cezzar’ı bir kahraman olarak değil, kendi enkazı arasında dolaşan bir adam olarak tanıyoruz. Kendi felaketlerini içinde taşıyor. Nereye giderlerse gitsin, hangi şehre sığınırsa sığınsın, hangi yüzü takınsa, hangi makamın ya da hangi inancın arkasına gizlenirlerse gizlensin, o felaket Cezzar’ ın içinde yaşamaya devam eder. Binbaşı Cezzar, okurun karşısına bir zafer anında değil, dağılmış bir sabahın içinden çıkar. Kafka’nın Gregor Samsa’sını hatırlatan böcek imgesiyle açılan bu sabah, yalnızca kötü bir uyanış değildir; Cezzar’ın zihninde çoktan yuva kurmuş korkuların, huzursuzlukların ve bilinmezlik duygusunun ilk işaretidir.

Kabir böcekleri henüz yalnızca bir korkunun gölgesi olarak belirirken, Cezzar’ın asıl meselesinin ölümden çok hayatla olduğunu hissediyorum. Sanki uzun süredir yanlış limanda demirlemiş bir gemi gibi; nereye ait olduğunu, neden burada olduğunu, neyi beklediğini kendisi de tam olarak bilmiyor.

Hüseyin Meşeli, karakterini yüceltmek yerine onun çatlaklarını göstererek anlatmayı tercih ediyor. Alkolün sisine rağmen Cezzar içinde sönmemiş bir kıvılcım olduğunu seziyorum. Tam da bu yüzden romanın ilk bölümleri bir düşüş hikâyesi gibi görünse de satır aralarında başka bir yolculuğun hazırlığı hissediliyor. Bazı insanlar savaşı bırakır ama savaş onları bırakmaz.

Cezzar’ın hayatında kurşunlar susmuş, operasyonlar bitmiş, üniformalar dolaba kaldırılmış olabilir. Ama insan bazen cepheyi yanında taşır. Gittiği her yere götürür. Rakı masasına, çocuklarının yanına, sevdiği kadının karşısına...

Çünkü hayatta bazı kapılar omuz vurularak açılmıyor. Bazı düşmanlar dövülerek yenilmiyor. Bazı savaşlarda rütbenin, cesaretin, gücün hiçbir karşılığı yok. Yıllar sonra karşısına çıkan oğlunun gözlerinde bunu görüyoruz. Bir insan onlarca çatışmadan sağ çıkabilir ama kendi çocuğunun kırgınlığından sağ çıkamayabiliyor.

Roman ilerledikçe Cezzar gözümde büyümüyor. Küçülüyor. İnsanlaşıyor. Çünkü kusursuz kahramanlar yalnızca hikâyelerde yaşar. Oysa gayet defolu bir kumaş var Cezzar da. Hepimiz gibi o da kırık, eksik, yarım…

Cezzar’ın hikâyesinde en çok aklımda kalan çatışmalar, operasyonlar ya da dövüş sahneleri olmadı. Oğlunun yumrukları oldu. Çocuklar büyüyor. İnsanlar yaşlanıyor. Öfkeler de büyüyor. Biriktikçe sertleşiyor. Sonra yıllarca kurulmuş cümlelerin, verilemeyen cevapların, tutulmayan sözlerin yerine konuşuyorlar. Bir baba için dünyanın en ağır yenilgisi nedir bilmiyorum. Ama insanın kendi evladının gözlerinde yabancıya dönüşmesi bunlardan biri olmalı.

Belki de bu yüzden Cezzar’ın asıl savaşı ne dağlarda ne sokaklarda ne de kışlalarda.

Asıl savaş eve döndüğünde başlıyor.

Metnin güçlü taraflarından biri de İstanbul’un eski semtlerinden Foça’ya, Büyükada’dan Yedikule’ye kadar uzanan coğrafyayı yalnızca mekân olarak kullanmaması. Bu yerler hikâyenin dekoru olmaktan çok hafızası gibi duruyor. Özellikle eski İstanbul anlatılarıyla mistik göndermeler yan yana geldiğinde romanda yer yer şehir efsanelerini andıran bir hava oluşuyor. Bu atmosfer bana zaman zaman Ahmet Ümit’in bazı romanlarını, zaman zaman da eski Yeşilçam filmlerindeki karanlık İstanbul hissini hatırlattı.

Hayatımızın büyük kısmını açıklayabildiğimiz şeylerin içinde geçiriyoruz. Sabah güneş doğuyor, akşam batıyor. Bir sebep sonuç zinciri kuruyor, onun güvenli sınırları içinde dolaşıyoruz. Sonra bazen küçücük bir şey oluyor. Bir cümle. Bir rüya. Bir tesadüf. Yıllardır kilitli tuttuğumuz bir çekmece kendi kendine aralanır ve bu olduğunda kapağı kapatıp yoluna devam edersin ya da içine bakmadan duramazsın. Kabir Böcekleri biraz o ikinci tür insanların hikâyesi gibi.

Roman ilerledikçe sürekli eski evleri düşündüm. Çocukluğumuzun geçtiği, yıllar sonra önünden geçtiğimizde küçülmüş görünen evleri... O evlerin kullanılmayan odalarını. Kapısı açılmayan tavan arasını. Kimsenin el sürmediği sandıkları. Her ailede vardır böyle yerler. Her insanın içinde de. Üzerini örttüğümüz şeylerin gerçekten kaybolduğuna inanmayı severiz çünkü.

Oysa bazı şeyler toprağın altında tohum gibi bekler, bir gün yeniden ortaya çıkmak için.

İnsan bazen geçmişini geride bıraktığını sanıyor. Oysa geçmiş, gölge gibi doğru ışığı bulduğunda ortaya çıkıverir. Romanlar okura bir hikâye anlatır, bazıları ise insan doğasına dair rahatsız edici sorular sordurur.

İlk bakışta bir ölümün, bir mirasın ve geçmişte kalmış sırların etrafında şekillenen bir olay örgüsü gibi görünse de çok daha evrensel bir mesele anlatılıyor: İnsan ne zaman sahip olduklarıyla yetinmeyi bırakır ve ne uğruna kendi vicdanını susturabilir?

Roman boyunca karakterler yalnızca olayların taşıyıcısı olarak değil, farklı insanlık hâllerinin temsilcileri olarak karşımıza çıkıyor. Kimi sadakati, kimi ihtirası, kimi ise güç ve para arzusunu temsil ediyor. Bu nedenle Roman ilerledikçe asıl merak edilen şey suçun nasıl işlendiği değil, insanların hangi kırılma noktalarında kendilerinden uzaklaştıkları oluyor.

Eserde aile kavramı da idealize edilmiş bir yapı olarak sunulmuyor. Kan bağı ile ahlaki bağın her zaman aynı şey olmadığı, insanın en büyük yaralarını bazen en yakınlarından alabileceği gösteriliyor. Bu yönüyle roman, aile ilişkilerine dair romantik kabullerin ötesine geçerek daha gerçekçi ve sert bir tablo çiziyor okura.

Yazarın olay örgüsünü yalnızca maddi çıkar çatışmaları üzerinden kurmaması vicdan, kader, inanç, tesadüf ve hakikat arayışı zaman zaman iç içe geçerek hikâyeye farklı katmanlar kazandırıyor. Böylece roman sadece bir gizemi çözmeye çalışan insanların hikâyesi olmaktan çıkıp adalet kavramının farklı yüzlerini sorgulayan bir anlatıya dönüşüyor.

Kitap bende, bir ölümün ardındaki gerçeği arayan insanların hikâyesinden çok, insanın kendi karanlığıyla yüzleşmesinin hikâyesi olarak kaldı. Çünkü bazı sırlar ortaya çıktığında yalnızca geçmişi aydınlatmaz; insanların gerçek yüzlerini de görünür kılar. Bazı insanlar tıpkı dibi çamurlu bir su gibi... Üstüne ne kadar temiz su eklerseniz ekleyin, ilk karışmada tortu yeniden ortaya çıkar. Romanın karakterleri de bize bunu gösteriyor. Kötülük bazen yoksulluktan, çaresizlikten ya da cehaletten doğmaz; bazen insanın mayasında vardır ve fırsatını bulduğunda kendisini gösterir.

Bazı romanlar bir cinayetin peşine düşer, bazıları bir kayboluşun. Bu roman ise insanın karanlık tarafının izini sürüyor. Mesele insan tabiatı olduğunda her kültürde, farklı coğrafya ve dinlerde kulaktan kulağa aktarılan olağandışı dediğimiz pek çok hikâye gibi romanın merkezinde adalet arayışı var. Fakat bu adalet arayışı mahkeme salonlarında değil; insanların hafızasında, vicdanında ve geçmişle hesaplaşmalarında yürütülüyor. Cezzar karakteri, parçaları bir araya getirmeye çalışırken aslında sadece bir ölümü değil, yıllardır üzeri örtülmüş ilişkileri, çıkar ağlarını ve ihanetleri de ortaya çıkarıyor.

Kötülüğü açıklamaya çalışırken mazeret üretmiyor. Günümüzde pek çok anlatıda insanlar çocukluk travmaları, sosyal çevreleri veya yaşadıkları zorluklarla açıklanmaya çalışılır. Oysa bu romanda farklı bir bakış açısı hissediliyor. Bazı insanlar bulanık su gibidir. Sorun suya sonradan ne karıştığı değildir; dipteki tortu zaten başından beri oradadır. Eğitim, para, makam, güç ya da çevre yalnızca o tortuyu görünür hâle getirir. Karakterlerden bazıları tam da böyle çiziliyor. Güç ellerine geçtiğinde değişmiyorlar; aslında kim olduklarını gösteriyorlar.

Aile bağları kutsal bir güvence değil. Aynı anne babadan doğan insanların birbirlerine karşı acımasızlaşabilmesi, kan bağının karakter garantisi vermediğini hatırlatıyor. İhanetin en ağır biçimi çoğu zaman yabancılardan değil, en yakındakilerden geliyor.

Öte yandan eser yalnızca karanlık karakterlerden oluşmuyor. Bazı karakterler hikâyeye vicdanı, merhameti ve insan sıcaklığını taşıyor, varlıkları, güç ve çıkar hesaplarının arasında nefes alınabilecek bir alan açıyor. 

Geçmiş gömülüyor, üzeri örtülüyor, unutulduğu sanılıyor ve zamanı geldiğinde toprağı yarıp çıkıyor. Üstelik onu gömenlerin karşısına. Masayı devirecek olan hamle değil, hiç hesaba katılmayan insani bir zaaf oluyor hikâyede. Öyle bir düğüm ki çekilen her ip başka bir yeri sıkıştırıyor. Kimse gerçekten kazanmıyor. Herkes biraz daha dibe çekiliyor.

Tüm olay örgüsü karakterlerin enteresanlığı dışında Metafizik boyutla kurulan bağlantılarla ilginçleşiyor. Ancak yazar bunu mutlak cevaplar vermek için kullanmıyor. Aksine görünür olanla görünmeyen, kaderle irade, dünyevi adaletle ilahi hesap arasındaki sınırları bulanıklaştırıyor. Okur sürekli olarak iki açıklama arasında bırakılıyor: Ya yaşananların ardında gerçekten aşkın bir müdahale vardır ya da insan zihni anlam arayışında kendi işaretlerini üretmektedir. Romanın gücü de bu belirsizliği koruyabilmesinde yatıyor. Sayfalar ilerledikçe olay örgüsü büyüyor ama asıl genişleyen şey karakterlerin iç dünyaları. Bu nedenle Kabir Böcekleri yalnızca suç, siyaset ve hesaplaşma üzerine kurulu bir roman olarak okunmamalı. Aynı zamanda insanın kendi gölgesiyle yürümek zorunda kalışının, vicdan ile kibir arasındaki bitmeyen savaşın ve karanlığın içinden geçerek hakikate ulaşma arzusunun hikâyesi olarak da değerlendirilmeli.

Romanın son sayfaları, başlığın taşıdığı metaforu nihayet görünür kılar. Başlangıçta yalnızca bir korku imgesi gibi duran “kabir böcekleri”, finalde fiziksel bir varlıktan çok daha fazlasına dönüşür; bastırılmış suçların, gömüldüğü sanılan günahların ve toprağın altında kalmayı reddeden hakikatin sembolü hâline gelir. Akif ve Hatice’nin çürümüş bedenleriyle birlikte ortaya çıkan bu görüntü, okura ölümün biyolojik gerçekliğinden ziyade vicdanın çürümesini hatırlatır. Cezzar’ın avucuna aldığı böcekler ise romanın en güçlü sahnelerinden birinde adeta bir tebliğ, bir işaret, bir eşik vazifesi görür. “Bu kabir böceklerinin dile gelmesini bekle” cümlesi, yalnızca hikâyenin değil, serinin de geleceğine bırakılmış güçlü bir vaat gibidir.

Cezzar’ın yolculuğu da burada farklı bir evreye girer. İlk kitap boyunca onu daha çok eylemleriyle, öfkesiyle ve hesaplaşmalarıyla tanıdık. Ancak son sayfalarda görülen kırılmalar, rüyalar ve açıklanamayan tecrübeler, ikinci kitapta karakterin iç dünyasının çok daha derin katmanlarının açığa çıkacağının işaretlerini veriyor. Görünen o ki önümüzdeki anlatı yalnızca yeni düşmanların değil, Cezzar’ın kendi karanlığıyla, korkularıyla ve geçmişten bugüne taşıdığı yüklerle de yüzleşeceği bir hikâye olacak.

Kasım ayında yayımlanacağı belirtilen devam kitabı bu nedenle yalnızca olay örgüsünün sürmesini bekleyenler için değil, karakter derinliği ve metafizik katmanı merak eden okurlar için de dikkat çekici bir beklenti yaratıyor. Kabir Böcekleri ilk kitapta toprağın altından gelen fısıltıyı duyurdu. Şimdi geriye yalnızca o fısıltının ne söylediğini öğrenmek kaldı. Belki de asıl hikâye, tam da burada başlıyor.

KABİR BÖCEKLERİ

Hüseyin Meşeli

Ange Yayınları, 2026

Tür: Roman

362 s.