top of page
  • YouTube
  • IG
  • twitter
  • Facebook

Search Results

Bu sitede ara

Boş arama ile 5406 sonuç bulundu

  • Aşk Romanları Okuyan İhtiyar

    İlk olarak 1989 yılında yayımlanan Aşk Romanları Okuyan İhtiyar, Luis Sepúlveda’nın kaleminden iktidar sahipleri, doğanın ve masum insanların sömürülmesi ve edebiyatın gücü üzerine etkileyici bir roman. Antonio José, yıllarca Amazon’un derinliklerinde Shuar yerlileriyle yaşamıştır. Ormana ve yasalarına uyum sağlamayı öğrendiği, avcılıkta ve iz sürmede uzmanlaştığı yıllardan sonra, hayatının son dönemecine girdiğini hissederken Ekvador ormanlarının kıyısında bir nehir kasabasına yerleşir. Yaşlılığın panzehrini burada, az uyumakta, çok okumakta, kitaplardaki aşkın gizemlerine dalıp gitmekte, öykülerin geçtiği yerleri hayalinde canlandırmakta bulur. Ancak altın arayıcıları ve hükümetin temsilcileri ona rahat vermez. Avcılıkta iyi olduğu için tehlikeli bir jaguarın peşine düşmesini isterler: Antonio José jaguarın peşinde, “medeni” insanların yıkıcılığını ve aşk romanlarının önemini kavrayacağı yeni bir yola girer. İlk olarak 1989 yılında yayımlanan Aşk Romanları Okuyan İhtiyar bugün artık hayatın merkezine yerleşmiş olan sorunları çok erkenden görmüş bir eser; Luis Sepúlveda’nın büyüleyici kaleminden iktidar sahipleri, doğanın ve masum insanların sömürülmesi ve edebiyatın gücü üzerine etkileyici bir roman. Luis Sepulveda (4 Ekim 1949, Ovalle - 16 Nisan 2020[1]), Şilili yazar. Gençliğinde içinde yer aldığı politik etkinlikler nedeniyle işkenceye uğradı ve 25 yaşında ülkesini terk etmek durumunda kaldı. Bunun ardından, birçok Güney Amerika ve Avrupa ülkesinde yaşadıktan sonra, 1980 yılında Almanya'ya taşındı. Ailesiyle birlikte on yılı aşkın bir süre bu ülkede yaşadı. Sepulveda, 1997'den itibaren İspanya'da, Asturias'ta yaşadı. Dünyanın hemen her yerini dolaşmış olan yazar, Green Peace Örgütü'nün üyesiydi; UNESCO'nun kimi çalışmalarında da görev almıştır. Sepulveda, sürgüne gittiği dönemde yazmaya başladı;kendi yaşamı, doğa, ülkeler ve halklar hakkında, kısa öykü, roman, oyunlar, radyo oyunları ve deneme türünde yapıtlar verdi. Birçok ödül aldı. Uluslararası alandaki ilk çıkışını, Türkiye'de Can Yayınları'ndan çıkan Aşk Romanları Okuyan İhtiyar'la yaptı. Bunu izleyen yapıtları arasında gene Can Yayınları tarafından yayımlanan Dünyanın Sonundaki Dünya, Martıya Uçmayı Öğreten Kedi sayılabilir. AŞK ROMANLARI OKUYAN İHTİYAR Luis Sepulveda Everest Yayınları, 2024 Çeviri: Emrah İmre Tür: Roman 134 s.

  • Aşk dediğin roman olmalı!

    “Aşk romanı diye bir şey yoktur, çünkü aşk aslında romanın tür özelliğidir. İçinde aşk olmayan roman yoktur, buna roman yazmaya ve okumaya duyulan aşkı da dahil ediyorum” Oylum Yılmaz, aşkla edebiyatın kesişim noktalarına odaklanıyor. Oylum Yılmaz Çok sevilen, çok romantik, dinleyene iç geçirtme garantili popüler bir şarkı var. Şarkının en can alıcı yerinde kahramanımız söyle sesleniyor sevdiğine: “İki kelime yetiyor seni seven kalbi kırmaya, sonra roman yazsan ne fayda!” Lakin kahramanımız çok ama çok yanılıyor. Çünkü aşkın veremediği faydayı sadece roman verebilir insana… Karşılıksız kaldığı yerde, inceldiği yerden koptuğu halde, alnına bir veda busesi kondurduğunda, yüreğine kesik attığında, yani bütün faydalar faydasız, imkanlar imkansızken, bir hikâye döner durur başımızda... Aşk kaybetmektir ve bu kaybedişin tek tesellisi roman gibi bir aşk yaşadığını umut etmektir. Yani en azından son üç yüzyıldır böyle. Şimdi öncelikle aşk romanlarından bahsettiğim zannedilebilir. Ama hayır. Aşkın, tarih, polisiye, fantastik vs. gibi bir roman alt türü olmadığını düşünüyorum kesinlikle. Yani aşk romanı diye bir şey yoktur, diyorum. Çünkü aşk aslında romanın genel tür özelliğidir. Biliyoruz ki romanı diğer edebi türlerden ayıran en önemli özelliklerinden biri insanı merkeze koymasıdır. Roman insanı arar, bunu yaparken de konuyu genellikle fiziksel ya da bilişsel özelliklerimiz gibi sıkıcı bir yerden ele almaz; insanı arzusuyla arar, onu arzusundan tanımaya, anlamaya çalışır. Arzuyu merkeze koydukça, kendisi de giderek bir arzuya dönüşür. Hem bir arzu nesnesi hem de bir arzu öznesidir roman. İçinde aşkın zerresi bile olmayan bir hikâye bile en azından yazarının yazma eylemine karşı duyduğu istek ve arzu nedeniyle aşkı taşıyacaktır. Konusu aşk olmasa bile romanın kendisi aşk olacaktır. Aşkla birlikte çorap söküğü gibi başka türsel ve hayati sorgulamalar da peşi sıra gelir elbette. Cinsellik, seks, cinsiyet, toplumsal cinsiyet, eşcinsellik, gelenekler, toplumsal yargılar, baskılar, bastırılmışlıklar, önyargılar…Bunların hepsi aşkın başının altından çıkmaktadır. Aşk romanı ibaresi bir popüler kültür pazarlama tekniğinden ibarettir. Ana akım edebiyat da “aşk romanı” ibaresine mesafeli durur. Bu mesafeli duruşun temelinde, ta en başında romanın tür olarak doğduğu ilk metnin, Cervantes’in Don Kişot’unun romans dediğimiz aşk ve şövalyelik hikayeleriyle dalga geçmesi, neredeyse aşka ve romansa karşı durarak roman türünü ortaya koyması yatar. Devamında ise elden ele dolaşan ucuz aşk romanlarının günümüzde bir pazarlama tekniğine dönüşmesi bu mesafeli duruşun altını çizer. Ama yine de bütün bunlara rağmen aşkı romanın kalbinden söküp atamayız. Aşkla derdi vardır romanın ama öyle ama böyle, aşkı kafaya takmıştır, aşkı yazmayı ya da yazmamayı, yazarsa nasıl yazacağını, eleştirirse nasıl eleştireceğini, insan kalbini ortaya koyarken aşkı alıp nereye koyması gerektiğini, düşünür, düşünür, düşünür. Aşkla birlikte çorap söküğü gibi başka türsel ve hayati sorgulamalar da peşi sıra gelir elbette. Cinsellik, seks, cinsiyet, toplumsal cinsiyet, eşcinsellik, gelenekler, toplumsal yargılar, baskılar, bastırılmışlıklar, önyargılar… Bunların hepsi aşkın başının altından çıkmaktadır. Ya da romanın mı demeliyim? İştee en güzel aşk romanları! Bugün edebiyatın temel taşları arasına girmiş modern, klasik, modern-klasik, postmodern bütün başyapıtlar, ne kadar katmanlı olurlarsa olsunlar, neyi mesele ederlerse etsinler aslında temelde aşk romanıdırlar, aşkı anlatan romanlardır. Anna Karenina’dan Huzur’a, Aşk-ı Memnu’dan Jane Eyre’ye, Uğultulu Tepeler’den Aşk ve Gurur’a, Sevgili’den, Yürümek’e, Bir Gün Tek Başına’dan Raziye’ye, Fransız Teğmenin Kadını’ndan Çalıkuşu’na, Aşk İşaretleri’ne, Madam Bovary’ye, Kürk Mantolu Madonna’ya, İnce Memet’e, Kara Kitap’a, Varolmanın Dayanılmaz Hafifliği’ne… Liste öyle çok uzamaktadır ki… Aşk denince aklınıza ilk gelecek bu romanlar, kuşkusuz edebiyat tarihinin de en iyi romanları olarak anılmaktadır. Ama bu kadar genel bir yerden bakınca işin içinden çıkmak zorlaşır. Aşk ve romanı, roman aşkını, aşkın romanını düşünürken “İşte en güzel…”, “İşte en iyi…”, “İşte en dokunaklı…” diye başlayan listelere ihtiyaç duyarız. Bu listeleri aramızda evirip çevirir, aşkı da roman sanatını da kategorize etme yoluna gideriz. Söz konusu aşk olunca kolektif bir hafıza ve beğeni silsilesi oluşuyor ve gelip kendini bize dayatıyor ister istemez. Peki aşk romanları denizinde boğulmadan romansal hakikatin ve arzu üçgenlerinin üstesinden bir okur ve eleştirmen olarak gelebilmek mümkün müdür? Deneyelim. Aşkı romanın türsel özelliği olarak ele aldığımızda ona temel birkaç kategori altında bakmak mümkün elbette. Herkesin listesi kendine elbette ama ben kendime ait başlıklarla, kendi okumalarımın izinden giden beş ana başlık çıkarıyorum aşk romanlarıyla ilgili olarak. İlk aklıma gelen “yasak aşk romanları” oluyor elbette ve Anna Karenina, Aşk-ı Memnu, Bir Gün Tek Başına, Huzur, Eylül, Madam Bovary, Fransız Teğmenin Kadını gibi romanlar. Diğer yanda “sınıf bilinçli, toplumsal cinsiyet ve cinsel özgürleşme üzerine kurulu aşk romanları” bekliyor beni; Yürümek, Ağır Roman, Varolmanın Dayanılmaz Hafifliği, Bizim Büyük Çaresizliğimiz, Raziye bu liste için aklıma gelen ilk romanlar. “Aşkı bir takıntıya çeviren, bir aşk uğruna bütün bir hayatı mahvedenleri anlatan aşk romanları” diye bir başlık eklemek de kaçınılmaz tabii çünkü hemen her dönemde, her teknikte bu türden romanların ezici çoğunluğunu görmemek mümkün değil: Koleksiyoncu, Masumiyet Müzesi, Kara Kitap, Kürk Mantolu Madonna, Uğultulu Tepeler ilk akla gelenlerden oldu yine. Bunların haricinde aşk ve roman denince iki alt kategori daha geliyor aklıma Muazzez Tahsin Berkant’ların, beyaz ve pembe dizilerin elden ele dolaşan bugün Canan Tan, Danielle Steel gibi yazarlarda cisimleşen “Ayılmalı Bayılmalı, Ah’lı vah’lı aşk romanları” ve Çalıkuşu, Jane Eyre gibi kendini arayan kadın kahramanların başrolde olduğu “mutlu sonla biten aşk romanları” Aşk, illa ki yasak aşk! Önce yasak aşkla başlayalım: “Korkunç bir rüzgâr istasyon binasının köşesinden olanca şiddetiyle saldırıyor, trenin tekerlekleri arasında, direklerde ıslık çalıyordu. Ortalıkta görünen her şeyin (vagonların, direklerin, insanların) bir yanı boydan boya karla örtülmüştü. Giderek de kalınlaşıyordu bu kar. Rüzgâr bir an durdu; ama sonra gene saldırdı. Bu öylesine bir saldırıştı ki, hiçbir şey ona karşı duramayacak sanıyordu Anna. Bu arada birtakım adamlar, aralarında neşeli neşeli konuşarak, peronun tahtalarını gıcırdatarak, sağa sola koşuşuyor, büyük kapıları açıp kapatıyorlardı, iki büklüm bir adam gölgesi kayarak geçti Anna'nın ayaklarının dibinden, bir çekicin demire vurduğu duyuldu. Fırtınalı karanlığın öte ucundan öfkeli bir ses geldi: "Telgraf çek!", "Yirmi sekiz numara, lütfen buraya!" diye bağıranlar oldu. Üstleri başları kar içinde istasyon görevlisi birtakım adamlar koşarak geçtiler. Ağızlarında sigara ateşi parlayan iki kişi Anna'nın yanından geçti. Anna temiz havayı ciğerlerine doldurmak için birkaç kez daha derin soluk aldı. Vagona girmeye hazırlanıp demiri tutmak için elini manşonundan çıkardı. Tam o anda, fenerin soluk ışığını kapayan, subay kaputu giymiş bir adam beliriverdi yanında. Anna dönüp bakar bakmaz tanıdı Vronski'yi. Genç adam elini kasketine götürüp saygıyla öne eğildi. Bir ihtiyacı olup olmadığını, ona bir hizmette bulunup bulunamayacağını sordu Anna'ya. Anna karşılık vermeden, oldukça uzun bir süre baktı Vronski'nin yüzüne.(…) Anna için Vronski'nin burada olmasının nedenini kendine sorması gereksizdi. Bunu Vronski, ona, onun bulunduğu yerde olmak için burada olduğunu söylemiş kadar kesin biliyordu. Anna, demiri tutmak için kaldırdığı elini indirirken: — Petersburg'a gitmek niyetinde olduğunuzu bilmiyordum, dedi. Niçin gidiyorsunuz? Yüzünde büyük bir sevinç, bir canlılık parıltısı vardı. Vronski, Anna'nın gözlerinin içine bakarak: — Niçin mi? dedi. Siz neredeyseniz orada olmak için gittiğimi biliyorsunuz. Başka bir şey gelmez elimden. O anda rüzgâr, önündeki engelleri yıkmış gibi saldırdı, vagonun damındaki karları yere indirdi, kopmuş bir sac levhayı tıkırdattı. Önde, lokomotifin ağlamaklı, hüzün dolu, tiz sesi duyuldu. Tipinin dehşeti Anna'ya şimdi çok daha hoş görünüyordu. Vronski ruhunun istediği; ama aklının korktuğu şeyi söylemişti. Yanıt vermedi Anna.” Anna Karenina romanın ve anlatısal bilincin doruk noktasıdır, bir roman yazma dersidir. İnsan olmak kendine yenik olmaktır, aşk asla bir başarının veya kişisel bir galibiyetin içine yazılamaz. Ama modern dünya bunun tam tersini söyler bize ve işte insanlığın temel gerilimi buradan çıkar. Uzun bir alıntı yaptım ama burası tarihin en büyük aşk hikayesinin tam başladığı andır. Ve bir anlatısal tür olarak romanın da belki en yükseğe çıktığı, başlayıp bittiği yerdir. Nabokov der ki “Şunu keşfetti Tolstoy: Yaşamı, çok hoşa gidecek bir biçimde, tastamam, biz insanoğullarının zaman duygusuna denk düşecek biçimde canlandırmanın yöntemini... Saati sayısız okurlarının saatiyle aynı giden, bildiğim tek yazar odur.” Bunun yanına hiç düşünmeden şunu da ekleyebiliriz; Tolstoy aşkı da sayısız okurun kalbiyle aynı ritimde atacak şekilde yazmıştır. Bu alıntıladığım pasajda, belki de bütün bir romanı kompakt olarak görmek mümkündür. Fırtına: İnsanın doğa karşısında çaresizliğini ve bir o kadar da direncini temsil eder ki burada doğayla özdeşleştirilen fırtına imgesi aşktır. Anna, fırtınaya karşı ürkektir, çaresizdir ama onun karşısında durur, kendini ondan sakınmaz. Tren modernizmi simgeler roman boyunca, modernizm harıl harıl çalışan bir makinadır, çekicin demire vurmasıdır, tıpkı modern yaşamın insan ruhuna vurduğu darbeler gibi, arasız sırasız, düzenli vuruşlar, bu vuruşlar karşısında direnen insan ruhunun aldığı çeşitli şekiller ve nihayetinde müjdelenen kurtuluş yani ölüm… Tren modernizmi temsil eder, modernizm ise insan ruhunun paramparça olması, bu paramparça olma anının bir ömür boyunca yaşanması ve nihayetinde insanın kendini o trenin altına atarak ölmesidir. Modernizm hem sebebi hem sonudur insanın. “O anda rüzgâr, önündeki engelleri yıkmış gibi saldırdı, vagonun damındaki karları yere indirdi, kopmuş bir sac levhayı tıkırdattı. Önde, lokomotifin ağlamaklı, hüzün dolu, tiz sesi duyuldu. Tipinin dehşeti Anna'ya şimdi çok daha hoş görünüyordu. Vronski ruhunun istediği; ama aklının korktuğu şeyi söylemişti.” Ruhun istediği ama aklın korktuğu şey! İnsanın kendine, kendi tutkularına yenik olduğunun bilincindedir Anna. Ama yine de bu aşk karşısında duramayacak, kendine, aşka ve topluma yenilecektir. Aşkın ve anlatısal bilincin doruk noktası Anna Karenina romanın ve anlatısal bilincin doruk noktasıdır, bir roman yazma dersidir. İnsan olmak kendine yenik olmaktır, aşk asla bir başarının veya kişisel bir galibiyetin içine yazılamaz. Ama modern dünya bunun tam tersini söyler bize ve işte insanlığın temel gerilimi buradan çıkar. Anna Karenina’nın toplumla kalbi arasında gidip gelen bir çekiç vardır sanki, toplum ve sistem, kalbinin üzerinden onu ezerek geçen o demir trenin ta kendisidir. Yasak aşklardan ve kendine çaresizce yenik olmaktan devam edelim. 1800’lerin sonunun fırtınalı kar soğuklu Moskovası’ndan 1900’lerin başına, sıcak, lodoslu bir İstanbul yazına gelelim mesela. Yani Huzur’a. Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Huzur’u Türkçede yazılmış en güzel şey olabilir. Teknik olarak mükemmel değildir belki ama dili Türkçeye, anlattığı aşk da okurların yüreğine armağandır. ''Mümtaz o yaz, insan ruhunu olduğundan çok hür sanıyordu. her an kendimize sahip olabileceğimize inanıyordu. Bu demektir ki, hayatın gafiliydi.'' Burada da tıpkı Tolstoy’un Anna Karenina’sında yer alan o meşhur “yedi” kahramanın bildiği ve hissettiği şey vardır, insanın arzularının peşinden gideceği ama bu kişisel yolculuğu hep ama hep kendine yenik olarak bitireceği. Huzur’un Mümtaz’ının bu kahramanlardan farkı bunun daha çok farkında olmasıdır. Nuran için de böyledir bu. Nuran evlidir, bir kızı vardır ve Mümtaz’la yasak bir aşk yaşamaya başlar. Tıpkı Anna Karenina gibi, kendisinden yaşlı ve personası güçlü kocasını sevmez. Ona gönülden bağlı değildir. Ama Mümtaz’la bu yasak aşka başlarken bile, evlilik ve yeni hayat hayalleri kurarken bile aslında Anna Karenina kadar hayatın gafili değildir Nuran, bunun olamayacağını içinde bir yerlerde bilir ve belki de o yüzden romanın sonunda ölmez. Tanpınar’ın kahramanları daha en başından trajedilerinin farkında olmaya çok yakın, olgun kahramanlardır. Bunun sebebi doğululuk, modernizmin geç gelişi ve beklenişi ve hatta belki özlenişi, olabilir mi? Bu elbette başka bir konu ama aşklarını yaşayış biçimleri de yine bu olgun çaresizlik içindedir. Bile isteye, hayattan ve aşktan umutlarını kese kese yaşarlar. O nedenledir ki belki de yasak aşk vurgusu Huzur’da sözünü ettiğimiz kadar ön planda değildir. Nuran kocasından ayrılmıştır ama yarı yarıya arafta kalan bir ayrılmadır bu. Her an barışabilir, çocuğu için aslında hiç mutlu olmadığı kutsal aileye dönebilir durumdadır. Mümtaz’la aşklarının gerilim noktası da budur. Resmi olarak yasal ama toplumsal olarak yasak aşk. Aşkla birlikte başka kayıplara da bakar Tanpınar, zamanın kaybı, kültürün kaybı, insan kalbinin, ruhunun kaybı. “Mümtaz için kadın güzelliğinin iki büyük şartı vardı. Biri İstanbullu olmak, öbürü de Boğaz'da yetişmek. Üçüncü ve belki en büyük şartının tıpkı tıpkısına Nuran'a benzemek, Türkçeyi onun gibi teganni edercesine konuşmak, karşısındakine onun gözlerinin ısrarıyle bakmak, kendisine hitap edildiği zaman kumral başını onun gibi sallayarak konuşana dönmek, elleriyle aynı jestleri yapmak, konuşurken bir müddet sonra kendi cesaretine şaşırarak öyle kızarma, hiçbir özentisiz, telaşsız, büyük ve geniş, suları, dibi görünecek kadar berrak, bir nehir gibi hayatın ortasında hep kendi kendisi olarak sakin, besleyici akmak olduğunu o gün değilse bile, o haftalar içinde öğrendi.” Tanpınar için de kahramanları için de aşk öğrenilen bir şeydir, Tolstoy’dan farklı olarak. Yasak aşk denince son olarak Aşk-ı Memnu’yu anmadan geçmek olmaz. Hatta belki de bu aşk denince, aklımıza ilk gelen romandı değil mi? “Seni kendi gövdemden tanır gibi…” Aşk-ı Memnu bizim edebiyatımızda ilk önemli, roman gibi roman diyebileceğimiz realist metinlerdendir. Anna Karenina’ya da, Madam Bovary’ye de benzer yanları vardır. Madam Bovary’de olduğu gibi Halit Ziya arzularının peşine düşen insanı anlatmayı çok iyi başarmıştır bu romanında. Tıpkı Madam Bovary gibi aslında hiç mi hiç realist falan değildir ve yine Flaubert gibi realizmi falan hiç önemsememektedir yazar. Derdi, kendi romansal gerçeklik alanını yaratmaktır. Ve bunu başarmıştır. Geç Osmanlının son demlerinde bir yandan İstanbul’un Boğaz kültürünü ve hayatını capcanlı bir şekilde resmedip dönemine ışık tutarken bir yandan da insan ruhunun karanlıklarına ve aydınlıklarına ışık tutar Halit Ziya. Bu romanda aslında herkes aşıktır, Bihter Behlül’e, Adnan Bey Bihter’e, Matmazel ve Firdevs Hanım Adnan Bey’e, Beşir Nihal’e, Nihal Behlül’e… Çapraşık ve karmaşık bir aşk yumağı içinde kahramanlarımız kalplerinin doğrusuyla toplumsal doğrunun arasındaki gerilimi yaşarlar. Boğaz’ın sularında, Ada’nın çamlarında aşk ve toplum arasındaki gerilimin telleri titreşip durur. İnsan kalbine yasak koyabilir mi? Hayır, insan kalbine yasak koyamaz ama pekala toplum koyar; kalbini de, ruhunu da, aklını da paramparça eder, der gibidir Halit Ziya. Kara Kitap, kahramanı bir sabah bunca sevdiği karısının onu terk ettiğini öğrendiğinde başlar ve roman boyunca kahramanımızın bu çaresiz arayışını okuruz. Bu arayışta Orhan Pamuk’un İstanbul’u bir arayış haritasına dönüşür, sokaklar, semtler, doğu meselleri, Celal’in köşe yazıları kahramanımız Galip’in arayışının rehberleridir. Aşkı bir takıntıya çeviren, bir aşk uğruna bütün bir hayatı mahvedenleri anlatan aşk romanlarına geçelim şimdi de. Mümtaz’ın Nuran’ı neden beğendiğini anlatan deminki pasajı hatırlayarak okumak istediğim bir bölümle başlamak istiyorum takıntılı aşklara, Orhan Pamuk’un Kara Kitabıyla: "dolmuşun kapısı ucu dışarıda kalan mor paltonun üzerine kapandığında ve elinde tuttuğun 5 liranın, şimdi yere düşüp kaldırım kenarındaki ızgaraya doğru kusursuz bir yay çizerek ne güzel yuvarlandığını gördüğünde yüzünde beliren oyuncu şaşkınlığı severdim; severdim seni, pırıl pırıl bir nisan günü küçük balkonumuza çıkıp sabah astığın mendilin hala kurumadığını, demek ki güneşin seni aldattığını anladığında ve hemen sonra, arka arsadan gelen çocuk cıvıltılarına hüzünle kulak kabarttığında seni severdim; birlikte gittiğimiz bir filmi bir üçüncü kişiye hikaye ederken belleğinin ve hatırladıklarının benimkinden ne kadar farklı olduğunu korkuyla anladığımda seni severdim; severdim seni; aile içi izdivaçlar ve akrabalar arası evlilikler üzerine bol resimli bir gazetede makale döktüren profesörün incilerini bir köşeye çekilip bana sezdirmeden okuduğunu gördüğümde ve ne okuduğunu değil, ama okurken yalnızca üst dudağının Tolstoy kahramanları gibi hafifçe öne çıktığını gördüğümde seni severdim; asansör aynasında kendine bir başkasına bakar gibi bakışını ve nedense bu bakıştan sonra hatırladığın şeyi telaşla çantanın içinde arayışının severdim; biri yan yatmış ince bir yelkenli, kambur durmuş bir kedi gibi yanyana durarak saatlerce seni bekleyen topuklu ayakkabılarının içine aceleyle girişini ve saatler sonra, eve döndüğünde ayakkabıları gene aynı çamurlu ve asimetrik yalnızlığa terketmeden önce kalçalarının, bacaklarının ve ayaklarının kendi kendilerine yaptıkları hünerli hareketleri seyretmeyi severdim; sigara küllüğünü tepeleme dolduran izmaritlere ve kara başlarını umutsuzca bükmüş yanık kibritlere bakarken kederli düşüncelerin kimbilir nereye gittiğinde seni severdim; severdim seni her zaman yürüdüğümüz sokaklarda, bir an sanki o sabah güneş batıdan doğmuş gibi yepyeni bir ışık ve yepyeni bir köşeyle karşılaştığımızda, sokakları değil, seni severdim; birden çıkan lodosla karların eridiği ve istanbul'un üzerindeki kir bulutlarının temizlendiği kış gününde, antenlerin, minarelerin ve adaların arkasından bana gösterdiğin uludağ'ı değil, başını omuzlarının içine çekerek ürperen seni severdim; çinko tenekelerle yüklü ağır arabayı çeken sucunun yorgun ve yaşlı atına kederle baktığında severdim seni (…) dikine değil yanlamasına kestiğin elmanın içindeki kusursuz yıldızı bana gösterdiğinde seni severdim; öğle vakti, yazı masamın üzerinde oraya kadar nasıl geldiğini anlayamadığım bir tel saçını gördüğümde ve birlikte çıktığımız bir yolculukta, tıkış tıkış belediye otobüsünün tutunma demirlerine sarılan öbür eller arasından yan yana duran ellerimizin birbirine ne kadar az benzediğini kederle gördüğümde, seni kendi gövdemi tanır gibi, beni terk eden ruhumu arar gibi, bir başka kişi olduğumu acı ve sevinçle anlar gibi severdim.” Mekâna karşı bir aşk, tutku, hastalıklı bir arzu ortaya çıkar, İstanbul aşkıdır bu. Her üç kitapta da aşkın hem öznesi hem nesnesi hem de aracısı rolünü üstlenir şehir. Kara Kitap, kahramanı bir sabah bunca sevdiği karısının onu terk ettiğini öğrendiğinde başlar ve roman boyunca kahramanımızın bu çaresiz arayışını okuruz. Bu arayışta Orhan Pamuk’un İstanbul’u bir arayış haritasına dönüşür, sokaklar, semtler, doğu meselleri, Celal’in köşe yazıları kahramanımız Galip’in arayışının rehberleridir. Bu kitapta İstanbul devleşir, Burada mekân kullanımıyla ilgili kısa bir parantez açmak istiyorum. Yeri gelmişken Huzur, Kara Kitap ve Aşk-ı Memnu’nun İstanbul’u, üzerinde ayrı ayrı düşünmeye değerdir. Mekâna karşı bir aşk, tutku, hastalıklı bir arzu ortaya çıkar, İstanbul aşkıdır bu. Her üç kitapta da aşkın hem öznesi hem nesnesi hem de aracısı rolünü üstlenir şehir. Bunu mesela Fowles’ın Fransız Teğmenin Kadını’nda da görürüz, Güney İngiltere kıyılarındaki Lyme Regis kasabası bu romanın da kahramanıdır. Ama Fowles’ınkinden farklı olarak şöyle zamansal bir okuma yapmak isterim üç ayrı yazarın üç ayrı İstanbul’u hakkında : Aşk-ı Memnu’da Halit Ziya, İstanbul’u avucunun içinde tutarak bize anlatır, Tanpınar’ın İstanbul’u ise ellerinin arasından kayıp gitmiştir, Orhan Pamuk’un İstanbul’u ise yazarı avcunun içine almıştır, romancı şehrin oyuncağıdır! Ancak yine de Pamuk buna direnir, kendini bırakmaz, bir yazar erki peşindedir, şehri de aşkı da yazarlık itibarını da geri istemektedir. Ama çıkış noktamızı unutmayalım; takıntı. Alıntıladığım pasajda hissettiniz mi bilmiyorum ama karısı kaybolmadan, onu terk etmeden önce de aslında karısına sahip olamayan bir adam var, sahip olamadığının bilincinde bir adam. Ama yine de istiyor. Takıntı tam da burada beklemektedir bizi. Fowles’ın Koleksiyoncu’su da böyledir. Kahramanımız kelebek koleksiyonu yapar, ne kadar ezik ve ne kadar masum görünse de içinde sinsi bir şiddet taşıyan, gaddar bir imgenin temsilcisidir. Ölü bir kelebeğe sahip olamazsınız! O, bir ceset koleksiyoncusudur. Ve aşkı da öyledir, bir cesede sahip olmayı istemek, asla sahip olamayacağı şeyin peşinde koşmak ve hayatı mahvetmek… Bastırılan arzuların hayaletleri Kürk Mantolu Madonna’nın Raif Efendisi de bu adamlardandır, bir aşk uğruna hayatı mahvolmuş bir adamın hikayesini okurken aslında onda da erkeğin erkini kaybetmişliğini, aslında hem politik hem de duygusal olarak böyle bir erkin bilincinde olan bir yazar ve kahramanlarını okuruz. Aşk ele geçmez, aslına bakarsanız siyasi ve toplumsal erk de böyledir eril bilinç için. Pısırık, silik, tutunamamış adamlardır bunlar. Uğultulu Tepelerin Heatcliff’inde bile, güçlü, kuvvetli, önünde herkesin tir tir titrediği bu kahramanda bile eziklikten gelen bir erk arzusu vardır. Bastırılan arzular mutlaka geri gelir. Ve biz bunlara romanlarda genellikle hayalet deriz. Uğultulu Tepeler’deki adı ise Catherine’dir. Romanın bir cinsiyeti vardır, evet. Aşkı ya da roman yazma aşkını merkeze koyan yazar; cinsiyet, cinsel kimlikler ve cinsellik ekseninde bir üçgen kuracaktır kendisine. Bu üçgenin merkezinde kadın vardır, cins olarak kadın, bilinç olarak dişil bilinç ve her anlamda çift cinsiyetli bir insan imgesi Cinsel bastırılmışlık demişken hemen Catherine’den cinsel özgürleşmeli, sınıf bilinçli, toplumsal cinsiyet ve cinsel özgürleşme üzerine kurulu aşk romanlarına geçelim. Barış Bıçakçı’nın Bizim Büyük Çaresizliğimiz’ini de buraya ekledim çünkü kişisel olarak burada bir eşcinsel aşk bulduğumu düşünüyorum. Yani iki orta yaşlı ve hayatta muvaffak olamamış bekar erkeğin yanına gelen genç kıza bakma, sahip çıkma ve hemen ona âşık olma hikayelerinde aslında asla olamayacak başka bir aşkın yansımaları vardır, birbirlerine olan aşkları. Alttan alta bunu kurcalar gibidir Bıçakçı bu sapsade, ümitsiz, karşılıksız aşk hikayesinde ve erotik bir estetik de yaratmayı başarır, kanımca. “Yürümek” ise bizim edebiyatımızın köşe taşlarındandır. Sınıf bilinci, sınıf kavgası, cinsel özgürleşme, kadının cinsel farkındalığı hepsi birden romanın ana konusudur. Ela ve Mehmet’in aşkları bir sorgulama alanıdır adeta, cinsel özgürleşmeyi cinsel sahnelerle de anlatmayı başarmıştır Sevgi Soysal. Bu kitabın hem müstehcenlik gerekçesiyle toplatıldığını hem de o yıl TRT roman başarı ödülünü aldığını da söylemeden geçmeyeyim! Ben aşk, arzu ve hakikat üçgeninin üstesinden gelme imkanını ararken romanın cinsiyetinden yola çıkmayı öneriyorum. Romanın bir cinsiyeti vardır, evet. Aşkı ya da roman yazma aşkını merkeze koyan yazar; cinsiyet, cinsel kimlikler ve cinsellik ekseninde bir üçgen kuracaktır kendisine. Varolmanın Dayanılmaz Hafifliği de aşk ve cinsel özgürlük konusunu işlerken elini korkak alıştırmayan metinlerden biridir bu bağlamda. Çünkü burada aşkı ve cinselliği birbirinden ayırmamak söz konusudur, yazarın amacı tıpkı Sevgi Soysal’a benzer şekilde, hayatta olduğu gibi, direkt ve dürüstçe aşk ve seksi birlikte düşünmektir yoksa bir aşk ve cinsellik pornografisi sunmak değil. Yanı sıra tek eşli aşkı da düşünür Kundera. Eleştirir, savaşır bununla. Başlarken romansal hakikatin ve arzu üçgenlerinin üstesinden bir okur ve eleştirmen olarak gelebilmek mümkün müdür diye sormuştum, şimdi bu soruya yazarı da ekleyerek genel bir cevap vermek istiyorum. Ben aşk, arzu ve hakikat üçgeninin üstesinden gelme imkanını ararken romanın cinsiyetinden yola çıkmayı öneriyorum. Romanın bir cinsiyeti vardır, evet. Aşkı ya da roman yazma aşkını merkeze koyan yazar; cinsiyet, cinsel kimlikler ve cinsellik ekseninde bir üçgen kuracaktır kendisine. Bu üçgenin merkezinde kadın vardır, cins olarak kadın, bilinç olarak dişil bilinç ve her anlamda çift cinsiyetli bir insan imgesi (hatta giderek cinsiyetsizleşmeye doğru kayan bir imge belki). Eril bilinci temsil eden yazar, bu temsiliyeti üzerine aldığı ve ideal benimsediği ölçüde edebiyatı zayıflayacaktır. Bu kaçınılmazdır. Kadın ya da erkek fark etmez. Ancak kadın ve tüm öteki cinsel kimlikleriyle gerçek hayatta olmasa da roman düzlemi üzerinde özdeşleşebilen edebiyatçının ortaya koyduğu şey, bugün başyapıt dediğimiz sırlı ve ulaşılmaz, ezeli ve edebi romana ulaşacaktır. Tolstoy ve Anna Karenina’yı, Halit Ziya Uşaklıgil ve Bihter’i, Virgina Woolf ve Orlando’yu, Flaubert ve Emma Bovary’yi, Hüseyin Rahmi ve cadalozmuş gibi gösterdiği bütün kadın kahramanlarını, Ayfer Tunç’u ve onun ezik erkek kahramanlarını düşünelim. Bu bağlamda yazar ve kahramanları birbirinden ayırt edilemez. Elbette kadınları en iyi yazan erkek ya da tam tersi gibi kaba bir cinsiyetleştirmeden bahsetmiyorum. Kimin erkek kimin kadın olduğunun metinsel olarak artık belirsiz hale geldiği, cinsel kimliklerin birbirine karışmasından doğan endişenin, korkunun ve nihayetinde özgürleşmenin ise neredeyse romanın konusuna dönüştüğü metinleri işaret ediyorum. Ve son olarak yazarların çeşitli politik, toplumsal ve edebi sebeplerle birbirlerinden ödünç cinsiyetler devraldıkları ve piyasanın tüm manipülasyonlarına, ataerkinin tüm baskılarına rağmen edebiyatın iç dinamiğinin onu cinsiyetsizleşmeye en yakın anlatısal sanat alanı haline getirebildiğini düşündüğümü, umduğumu söylemek istiyorum. Yeni bir aşk varsa eğer, bence tam bu noktada başlıyor roman için.

  • Aşkın kişisel tarihi

    "Aşkı da tarihi okuduğumuz gibi okuyabiliriz. Zamanın ruhuna göre şekil alabilen bu canlı aldığı her yeni formda eskinin de tüm mirasını genlerinde taşır. Zaman geçtikçe değersizleşmiş olsa da her seferinde can acıtmaya devam etmesi de bundandır." İnanç Avadit yazdı. İnanç Avadit I. William Blake’in, “Aşkını anlatmaya yeltenme sakın/Ancak söylenmemiş aşklar aşktır.” dizelerini dinleseydim yazı burada bitmek zorunda kalacaktı. Belki yapılması gereken, en azından aşk konusunda, sır dolu bir sessizliğe gömülmektir çünkü gerçekten de aşk hakkında konuşmak tehlikelidir. Konuşulduğunda bir şeylerin çoktan yitirildiği görülür. Yazmak ise klişeye düşme tehlikesini de beraberinde getirir. Kendisi de bir tür klişeye dönüşmüş kompleks bir duygu hakkında yazarken bunu da umursamamak başlangıç için uygun bir tavır olabilir. II. Mantık bize genel olarak Bukowski’yi dinlemenin yaralanma ihtimallerini ortadan kaldırabileceğini söyler. Dünyadan yeterince nefret edersek ondan bize yönelmiş olan kazalardan da uzak durabiliriz: "Bir önyargı biçimidir aşk. İhtiyaç duyduğun şeyi seversin, sana iyi duygu veren şeyi, işine geleni. Dünyada tanıyabilsen daha çok seveceğin on kişi varken birine aşık olduğunu nasıl söyleyebilirsin? Ama asla tanımayacaksın o insanları..." Ancak aşkın bizzat bu mantık mekanizmasını sekteye uğratan bir duygudurum bozukluğu olduğunu hesaba katarsak, bu da olasılık dahilinde görünmüyor. III. Elimizdeki son verilere göre, her çağın kendi sonunu içinde taşıması gibi, aşk da kendi sonunu içinde taşıyor. Basit bir kaza gibi başlaması ve diğer canlılara göre kısa bir süre yaşaması onu değerli yapıyor olmalı. Aşkı da tarihi okuduğumuz gibi okuyabiliriz. Zamanın ruhuna göre şekil alabilen bu canlı aldığı her yeni formda eskinin de tüm mirasını genlerinde taşır. Zaman geçtikçe değersizleşmiş olsa da her seferinde can acıtmaya devam etmesi de bundandır. IV. Tarihi her zaman bir son duygusu ile okuruz. Her şey çok uzun zaman önce olup bitmiştir ve artık değişemez. Bu bir bakıma doğrudur da... Hannibal sonsuza dek kaybetmiş, Roma sonsuza dek kazanmıştır. Ancak yeni antik kaynaklar ya da yeni başka bulgularla birlikte yeni bir yorum olasılığı da her zaman açıktır. Roma çok önce kazanabileceği bir savaşı bir düşmana ihtiyacı olduğu için uzatmış olabilir, Hannibal ihanete uğramış olabilir, belki de yalnızca bir yağmur yağmış ve bir at çamura saplanmıştır. Evet, Hannibal yenilmiştir ama neden ve nasıl yenildiği bilgisi her an değişebilir. Tam da bu yüzden tarih ölü bir yaratık değil, ölümsüzce nefes alan bir canlıdır. V. Aşık olduğumuzda da buna benzer bir etki ile karşı karşıya kalırız. Bu kez tarihçilerin ya da arkeologların bulduğu yeni bir kaynak ya da buluntu yoktur; kişisel tarihimizi değiştiren tek şey O’nun hayatımız için yepyeni olan varlığıdır. Evrende amaçsızca ölüme doğru savrulan varlığımız yerine oturan bir parça ile bütünlük ve anlam kazanır. Daha önce olan ne idiyse; iyi ya da kötü, talihli ya da şanssız, şok edici ya da sıradan... Yaşamımızın tüm anları yeni bir yorum ile gün ışığında parlamaya başlar. Aşk, uzun sürmüş bir yağmurdan sonra güneşin tüm dünyayı, yani onun tüm varlık ve nesnelerini yepyeni bir ışıkla aydınlatmasıdır. Artık hepsinin, her şeyin hiç kullanılmamış bir anlamı vardır: Kişiyi O’nun karşısına çıkarmış olmak. Aşkı bu kadar büyüleyici yapan şey de geleceğinizi değil geçmişinizi değiştirmesidir en başta. VI. Ama artık bunun basit bir kimya meselesi olduğunu, büyüsünü kaybeden dünya sayesinde biliyoruz. “başlangıçta bir melek konduğunu/sonunda bir kelebek öldüğünü” de. Bu ışıltılı ve biraz da sahtekar kelebeğin ölümünün bizi bu kadar yaralamasının nedenlerinden biri de şudur: Geçmişimiz tekrar tekrar çökmeye başlar. Onu her kurmaya çalıştığımızda daha da şiddetli çöker. Bu yüzden de her şeye en baştan başlamamız gerekir. Artık tarihsiz bir toplum gibi havada uçuşan, dağılmış bir varlığa dönüşürüz ve bu atlatmamız gereken bir felakettir artık. Dünyamıza doğru yaklaşan, kehanetlerin binyıllardır haber verdiği kuyruklu yıldız ona çarpan yok edici bir göktaşına dönüşmüştür. Biz de Hannibal gibi, yaşamımızın tüm çağlarında bir kez daha yenilmişizdir. VII. Benjamin’in tarih meleği bir miktar çarpıtmayla gözlerini aşka doğru dönebilir mi? Bakışlarını ayıramadığı bir şeyden sanki uzaklaşıp gitmek üzere olan bir melek: Gözleri faltaşı gibi, ağzı açık, kanatları gerilmiş, yüzü geçmişe çevrili. Bize bir olaylar zinciri gibi görünenleri, o tek bir felaket olarak görür, yıkıntıları durmadan üst üste yığıp ayaklarının önüne fırlatan bir felaket. Biraz daha kalmak isterdi melek, ölüleri hayata döndürmek, kırık parçaları yeniden birleştirmek... Ama cennetten kopup gelen bir fırtına kanatlarını öyle şiddetle yakalamıştır ki bir daha kapayamaz onları. Yıkıntılar gözlerinin önünde göğe doğru yükselirken, fırtınayla birlikte çaresiz, sırtını döndüğü geleceğe doğru sürüklenir. İşte aşk dediğimiz şey, bu fırtınadır. VIII. Tom Robbins’in Ağaçkakan romanında sorduğu anlamsız bir soru bu noktada yardımcı olabilir: Aşkı kalıcı kılmanın bir yolu var mıdır? Anlamsız olması tamamıyla retorik olmasından gelir. Kalıcı olmayan bu fırtınada sağ kalmanın tek yolu ise aşkı dönüştürmek gibi görünüyor. Aşkın kişilerini Zizek’in yoldaş-mahluk olarak kavramsallaştırdığı simbiyoz bir çoğul-canlıya dönüştürmek, büyüsü akıl ile ölmüş bir dünyada en mantıklı seçenek olabilir. Ancak bunun içinde bir daha o fırtınaya asla yakalanmamak gibi kötü bir bedel vardır.

  • Dünya Öykü Günü kutlu olsun!

    Litera Edebiyat, "Dünya Öykü Günü"nü içinden aşk geçen öykülerle kutluyor. Doğuş Sarpkaya ve Mahir Ünsal Eriş'in seçtiği ve geçtiğimiz aylarda sitemizde yer alan öykülerden bazılarını burada yeniden paylaşıyoruz. Tüm öyküseverler için keyifli ve ilham dolu okumalar. Doğuş Sarpkaya ve Mahir Ünsal Eriş'in seçtiği ve geçtiğimiz aylarda sitemizde yer alan öykülerden bazılarını burada yeniden paylaşıyoruz. Şafak Baskını-Zeliha Altuntaş "Çekmeceden yıllardır kullanmadığım, atmaya da kıyamadığım dandik kırmızı ruju çıkarttım. Bastırarak sürdüm dudaklarıma, hıncımı dudaklarımdan alır gibi." https://www.literaedebiyat.com/post/oyku-safak-baskini Buralardan gitme, buralar gitsin!- Fatih Altınbeyaz "Başına ne gelir kaygısı taşımıyor, fevri alınan kararları, hayata geçirirken karşılaşılacak, o olası buruntuyu hesaba katmıyordu." https://www.literaedebiyat.com/post/oyku-buralardan-gitme-buralar-gitsin Dört Derece-Orkun Çay "Bekledikçe gelmesinden korkar oldum. Geldiğinde her şey gerçek olacaktı." https://www.literaedebiyat.com/post/oyku-dort-derece Bitmeyen Şarkı-Mustafa Ünver "Yarım asırdır gördüğüm bütün rüyalarda hep o var. Tüm gülümsemelerimin, tüm somurtkanlıklarımın arkasında hep onun hatırası var." https://www.literaedebiyat.com/post/oyku-bitmeyen-sarki Affedersiniz-Büşra Yabanigül “Neden kendisini başkalarını sevdiği kadar çok sevmemişti. Eğer sevseydi burada olur muydu?” https://www.literaedebiyat.com/post/oyku-affedersiniz Humma-Murat Yüksel "'Bütün sırlarını benimle paylaşırdı.' Durdu. Diken üstündeki sessizlik odayı bir süre dolandı, açık pencereden salındı gitti." https://www.literaedebiyat.com/post/oyku-humma Kumdan Kaleler-Yonca Tandoğan "İnsanın içine işleyen, sakin, kısık sesin yaralı yerlerimizde tek tek dolaşmış, şifa dağıtmıştı." https://www.literaedebiyat.com/post/oyku-kumdan-kaleler

  • Ayla Kutlu’dan Dünya Öykü Günü Bildirisi

    2024 Dünya Öykü Günü Bildirisini Ayla Kutlu yazdı: "Doğmak ve yaşıyor olmak tükenmeyen bir öyküdür." Ayla Kutlu İnsan, doğduğu anda aldığı ilk soluğun ardından attığı çığlıkla “yaşıyorum” mesajını iletir: Dünyanın en yalın, en kişiye özgü, çevresine umut dağıtan ilk öyküsüdür bu. Doğmak ve yaşıyor olmak tükenmeyen bir öyküdür. Zaman, doğa, toplumsal değerler, yakınlarımız, içimizde köklenen ilişkiler, inançlar, sorunlar… Dahası, duyguların bağlaşmasından gelen olumlu, olumsuz birikimler, içsel çelişkiler… Ve eklenebilecek daha pek çok şey, öykünün kaynakları olabilir. İnsanlık hallerini düşünsel ve duygusal algı sınırlarının sonuna kadar yorumlayan öykücü; yansıtma yeteneğiyle birlikte, özenli dil, farklı anlatım biçimleri, inandırıcı kurgu ile öykü sanatının emekçisi olarak kendi farklı dünyasını yaratır. Öyküyü; anlatı konularıyla, sınırları en geniş yazın türü olarak niteleyebiliriz. En oylumlu metin olarak nitelendirilen roman, teknik kurgusu yönünden öykülerden oluşan bir bileşimdir. Bu sanat, insanlığın her çağında var olan şeylerle; varsayılan kurgusallıkları kapsadığı gibi; canlı cansız, gerçeküstü, yalın gerçekleri de duygusal yönden derinleştirir. Yalnız yazarını değil, gözüne ve oradan içsel dünyasına ulaştığı okuru da sıradanlıktan çıkarır. Genellikle küçük oylumlu sayılan bu yazın türünün yaşamımızdaki yerini senede bir gün toplumsal etkinlikle onurlandırmayı, anlamlı bir değerbilirlik olarak nitelendiriyor, bu yolda harcanan emeklerin sahiplerine saygılarımı sunuyorum. Metinlerin gözümüzün önünde sıradan işaretlermiş, harflermiş, sözcüklermiş gibi sessiz ve onurlu duruşlarından; yaşam boyu yorumlanacak duygulanımlar yaratanlara, yazının içerdiği “saklı cevher”i üreten sanatçılara ve okurlara ne mutlu. Gün bizlerin… Yüreğin bir ince dalı var ki, Öyküler sürgit titretecektir. Yazarın emeği, yeni olay, algı, yorum ve anlatımla bütünleştiğinde; bilinen şeylerin başka yüzlerini keşfetmenin coşkusu, okura bir armağan olarak yansır. Dahası… Öyküde insanları tiryaki kılmak gibi bir özellik de vardır. Bu yüzden öykücüler, kuşaklar boyunca yeni anlatımları sanat dünyamıza sunarak, algımızı yüceltir, derinliğimizi artırırlar. Her yaştaki insanı etkileyen bu dal, onu daha duyarlı olmaya yönlendiren içerikleriyle; yaşamın her aşamasında okurun özlediği/ özleyeceği lezzeti sunarak; uzun- kısa, acı-tatlı, örseleyici yahut onurlandırıcı içerikleriyle… Ödüldürler.  Paylaşıldıkça; bireyin, halkların, insanlığın ortak mirası olan dillerin sahipleneceği bu armağanlar kuşaktan kuşağa aktarılma onurunu kazanırlar. Söz denen yoğun cevher, kendini sürekli üretip renklendiren zihinsel güçle birleştiğinde, billur bir kaynak gibi canlı ve coşkulu yeni gönül şenlikleri oluşturur. Söz sanatının erken kanatlanmış yavrularıdır öyküler, Engin özgünlükler yaratan duygularla, Çatlayan tohumu, belleğimizin Şiirle roman arası bir yolda yürür. Bin bir kez çeşitlenir. Cumhuriyetimizin yüzüncü yılı ardından, 14 Şubat dünya öykü gününü var edenlerle yaşatanları kutluyorum.

  • Bir meyve olarak aşk

    "Çürük, ham ya da taze, bir meyve sadece paylaşmak için kesilmeli, asla dilimlenerek tektipleştirilmemelidir. Meyve elle ve dişle yenir. Suyu bütün çenenizi kaplamadıysa, elleriniz yapış yapış olmadıysa o meyvenin tadını çıkarmamışsınız demektir." Haziran Düzkan'dan edebiyatta meyvelere, meyvelerin cinsiyetlerine ve tüm "çürük meyvelere" dair bir inceleme. Haziran Düzkan "Güneyin ağaçları çürük meyve verir Yaprakları kanlıdır Kökleri kanlı Siyah cesetler güney meltemiyle salınır Çürük bir meyve, kavak ağacında asılı Heybetli güneyin pastoral manzarası Pörtlemiş gözler ve bükülmüş ağız Manolyanın rahiyası tatlı ve taze Derken aniden etin yanık kokusu İşte bir meyve kargalar talan etsin diye" Amerikalı Yahudi, göçmen ve komünist Abel Meeropol, Billie Holliday’in meşhur ettiği ve kimilerine göre sivil haklar hareketinin başlamasına neden olan “Strange Fruit” (Çürük Meyve) şarkısının sözlerini 1937 yılında, kendi deyimiyle günlerce peşini bırakmayan bir fotoğraftan ilham olarak yazar. 1930 tarihli bu fotoğrafta iki siyah adam, Thomas Shipp ve Abram Smith, aralarında kadın ve çocukların da olduğu beş bin kişilik bir grup tarafından linç edildikten sonra bir ağaca asılmıştır. Olayın yaşandığı yıllarda buna benzer sayısız ırkçı saldırı gerçekleşmiş, ırkçı beyazlar ağaca astıkları siyahlara “çürük meyve” ismini takmışlardır. 7 Ağustos 1930 gecesi yaşananlar, Lawrence Beitler’in çektiği bir fotoyla ölümüzleşir. Beitler ilerleyen yıllarda bu fotoğrafın binlerce kopyasını satacaktır. Buna şaşırmıyorum, çünkü ben de fotoğrafı saatlerce inceledim. Fotoğraftaki insanların neşesine, sıradanlığına, yaşanan olaya ne kadar da alışkın olduğuna da şaşırmıyorum. “Kötülüğün banalliği” açıklamasına hızlıca sığınıveriyorum. Bu insanlar cani, psikopat barbarlar değildi, tanıdıkları ve sevdikleri insanlarla, komşuları ve topluluklarıyla birlikte hareket eden sıradan insanlardı işte. İçim rahatlamıyor elbette, bu insanlarla arama kalbimde hissettiğim koca çizgiyi çekemiyorum. Hala anlamlandıramadığım şeyler var; örneğin, bu insanları yetiştiren toplum, ülke, çağ nasıl oldu da Meeropol’ü de yetiştirdi? New York’un yoksul mahallesi Bronx’ta bir devlet lisesinde İngilizce öğretmenliği yapar Meeropol. “Strange Fruit” ilk kez üye olduğu sendikanın gazetesinde, şiir olarak yayınlanır. Birkaç yıl sonra şarkı olarak meşhur olmasıyla birlikte Meeropol, şarkıyı Amerikan Komünist Partisi’nin para karşılığı yazdırdığı gerekçesiyle polis tarafından sorgulanır. Öğretmenliği bırakmak zorunda kalır ve hayatının geri kalanında orta sınıf bir şarkı yazarı olarak geçimini sağlar. Yıllar sonra iki çocuk evlat edinir: Michael ve Robert. Meeropol, 1974 yılında, eski öğrencisi James Baldwin’e bir mektup yazar. Baldwin’in söylediğine göre, hatırlayamadığı bu öğretmenden mektup almak büyük bir sürpriz olmuştur. Oysa Meeropol gayet iyi hatırlamaktadır Baldwin’i; minik bedenini, kocaman gözlerini, yoksulluğunu ve yeteneğini. Meeropol, tıpkı bu devlet okulundaki pek çok komünist öğretmen gibi, öğrencilerinin hiçbir zaman üniversiteye gitme şansı bulamayacağının farkında, onları yeteneklerine göre yetiştirerek mezuniyet sonrası yaşama hazırlamaya çalışır. Nitekim, Amerikan edebiyatının en büyük isimlerinden biri olan Baldwin de hiçbir zaman üniversiteye gitmemiştir. Meeropol’ün mektubu ani bir itirafla sona erer: Yıllar önce evlat edindiği iki çocuğun herhangi iki yetim olmadığını, komünist oldukları için 1953 yılında idam edilen Julius ve Ethel Rosenberg çiftinin çocukları olduğunu söyler. Rosenbergler, öylesine nefret edilen figürlere dönüşmüş, öylesine büyük bir düşmanlıkla karşı karşıya kalmışlardır ki, çocuklarının sağlıklı ve güvende olabilmesi için kimlikleri gizlenmek zorunda kalmıştır. Baldwin ve Meeropol. İki iyi adam yaşayıverirken birbirlerinin hayatına değip geçer ve minicik bir bağ geliştirir. Yaşam böyle ihtimallerle doludur neyse ki. Amerikalı beyazların linç edip ağaca astıkları siyah insanlara “çürük meyve” demesi oldukça ilginç; özellikle de dönemin argosunda “meyve”nin aynı zamanda eşcinsel erkekler için kullanılan aşağılayıcı bir kelime olduğu düşünüldüğünde. Nedir bu kerevizlerin, bu patateslerin, bu yobazların meyvelerle derdi? Amerikalı beyazların linç edip ağaca astıkları siyah insanlara “çürük meyve” demesi oldukça ilginç; özellikle de dönemin argosunda “meyve”nin aynı zamanda eşcinsel erkekler için kullanılan aşağılayıcı bir kelime olduğu düşünüldüğünde. Nedir bu kerevizlerin, bu patateslerin, bu yobazların meyvelerle derdi? Elmadan başka meyve bilmez mi bunlar yahut portakaldan? Baldwin de bir meyvedir kuşkusuz, belki üzüm yahut tam kıvamında bir erik, belki de nefis bir kavun. Ama bir portakal değil. Jeanette Winterson “Tek Meyve Portakal Değildir” için, kitabın ilk basımından otuz yıl sonra yazdığı önsözde, muhtemelen yazarın kadın olması sebebiyle kitapevlerinin romanı “Reçeller” bölümüne koyduğunu anlatır. Alternatif marmelat tarifleri için küçük bir araştırmaya girişen bir kadının, belki bir ev kadının, lezbiyen bir genç kızın büyüme hikayesiyle karşılaşması fikri insanı ister istemez neşelendiriyor. Zamanla, kitap tanınırlık kazanınca gey/lezbiyen kısmına terfi eder. Winterson lezbiyendir, “Tek Meyve” de lezbiyenlikle ilgilidir muhakkak ama sadece bununla ilgili de değildir. Eşcinsellerle ilgili hiçbir şey sadece eşcinsellikle ilgili değildir çünkü; portakal sadece ekşi, kiraz sadece kırmızı, karpuz da sadece büyük değildir. Bir şey her zaman birden fazla şeydir. Winterson bağnaz bir aile tarafından evlat edinilmiş, annesiyle hiçbir zaman barışamamış, tutkulu bir lezbiyendir. Baldwin hem siyahtır, hem yoksul, hem eşcinsel. Ve nasıl ki bir armutun yeşilden çok sulu olduğunu söyleyemiyorsak, Baldwin de siyahtan çok eşcinsel değildir. “Vişnenin Cinsiyeti ananas hakkında bir kitaptır.” “Tek Meyve” modern bir edebiyat klasiğine dönüşünce nihayet “Edebiyat” raflarındaki yerini alır ya da diğer ismiyle beyaz heteroseksüel erkekler rafına kurum kurum kurulur. Baldwin de oradadır muhakkak. Winterson dört yıl sonra “Vişnenin Cinsiyeti”ni yazar; kitap “Vişnenin Cinsiyeti ananas hakkında bir kitaptır.” cümlesiyle başlar. Winterson “Vişne”de kuir bir perspektifle yazar; tıpkı tarih ve zamanın ve mekanın kendisi gibi, cinsiyetler de meyveler için, insanlar için olduğunun aksine, bir özgürlük alanıdır. Örneğin muz her ne kadar bir erkeğe benzese de aslında bir kadındır. Bu masalsı tarihi romanın ana karakteri Jordan, bir bölümde, kara kirazı vişneye aşılar. Köpekkadın annesi kudurur bu duruma, “yaptığın o canavarın cinsiyeti ne olacak?” diye haykırır. Ağaç büyüdüğünde cinsiyeti dişi olmuştur. “Bir yerin haritada olmaması ne fark eder ben orayı tarif edebildiğim sürece?” diye yazar Winterson. Kuir olmak, kuir üzerine yazmak tam da böyle bir şey. En azından yüzyıllar boyunca öyleydi. Bir çok kez içimizdeki duygunun karşılığını dünyada göremedik ve kuir yazarlar sayesinde biz de kendi memleketimizi bulduk. Romanlar, masallar, filmler ve şarkılar hep aynı ülkeyi anlatırken kuir yazarlar rüyalarında gördüğü bir kıtayı keşfetmeye çalıştı. Orada olduğunu biliyorlardı, bıraksalar elleriyle koymuş gibi bulurlardı ama dünya onlara deli muamelesi yaptı. “Bakın” derdiler bazen “bu elimde gördüğünüz şeftali buranın şeftalisi değil. Bu şeftali başka bir yerden, benim memleketimden geliyor.” Ama kimse onlara inanmazdı. Şeftali, “Adınla Çağır Beni”de yeniyetme Elio’nun kafasını epey karıştırır. Sıcak bir öğleden sonra iki kadeh şarabın çakırkeyfliğiyle Elio, birkaç şeftaliyle birlikte yalnız kalmak için odasına çekilir. Başparmaklarıyla ikiye ayırdığı şeftaliyle mastürbasyon yaparken aklında hem yasak aşkı Oliver, hem de flörtü Marzia vardır. Bir süre sonra fantezisi herkes ve her şey hakkındadır, özellikle de şeftali. Şeftalinin cinsiyeti nedir? Elio şayet arzusunu tek bir cinsiyete yönlendirebilseydi her şey daha az karmaşık olacaktır belki. Elio orgazma ulaşır ve ardından uyuyakalır. Uyandığında yanında Oliver’ı bulur; şeftaliyi yemek istemektedir. Elio’nun Oliver, Marzia ve şeftaliden oluşan üç kişilik hayali, Oliver’ın şeftaliyi dişlemesiyle bir anda ikisinin gerçeğine dönüşecektir. Belki bu yüzden Elio uzun süre engellemeye çalışır Oliver’ı ama sonunda izin verir ve Oliver şeftaliyi yerken ağlamaya başlar. Hayatında yaşadığı en mahrem, en sevgi dolu anlardan biri olduğunu düşünür bunun. Elio hem Marzia’yla, hem Oliver’la, hem de şeftaliyle sevişmek istemiştir ama içlerinden sadece Oliver’a aşıktır. Bu derin ve hüzünlü bölümde konuşulmayan bir şey vardır ki, “rubyfruit” (yakut meyvesi) nar için kullanılan ağdalı bir kelimedir, yani burada tadı alınan nardan biraz daha fazlasıdır. Daha önemlisi, nar ormanı diye bir şey yoktur. İlginçtir ki, Rita Mae Brown’ın hem “Tek Meyve” hem de “Beni Adınla”dan yıllar önce yazdığı romanı “Rubyfruit Jungle” da bir büyüme hikayesidir. Hayatının ilerleyen yıllarında namlı bir feministe ve bir LGBTİ hakları savunucusuna dönüşen Brown, sağcı ailesini terk ederek üniversiteye girmiş, okuduğu okulda öğrencilerin ırka göre ayrılmasını isteyen yönetime karşı geldiği ve sivil haklar hareketine katıldığı için okuldan atılmıştır. Nihayetinde otostop çekerek New York’a gelir; yıllar boyunca kimi zaman evsiz kalarak New York Üniversite’sinde eğitimi tamamlar ve 70’lerin başında “Rubyfruit Jungle”ın yayınlanmasıyla kült bir isme dönüşür. “Tek Meyve”ye benzer şekilde, “Rubyfruit” da henüz çocukken lezbiyen olduğunu anlayan, evlatlık bir çocuk hakkındadır; nitelim her iki yazar da evlat edinilmiş ve kendilerini evlat edinen aileler tarafından lezbiyenlikleri nedeniyle dışlanmıştır. Her iki karakter de hayatlarının bir noktasında heteroseksüel olmaları için “tedavi edilmeye” çalışılmıştır. Öte yandan “Rubyfruit”un ana karakteri Molly Bolt, cinseliğini çok daha sınırsızca yaşar. Kitabın sonlarına doğru, artık genç bir kadın olan Molly’ye seviştiği kadın bir soru sorar: Hiç fantezisi var mıdır? Yoktur, yani bir şey vardır ama bir fantezi sayılır mı, emin değildir? “Kadınlarla sevişirken genitallerinin şey gibi, şey, eee, bir nar ormanı olduğunu hayal ediyorum. Kadınlar yoğun, zengin ve saklı hazinelerle dolu ve tüm bunların yanında, tatları güzel.” Bir meyve çürürken de işe yarar Kadın Molly’yi aşağılar, belki de cinselliği bu kadar çocuksu olduğu için lezbiyendir? Bu derin ve hüzünlü bölümde konuşulmayan bir şey vardır ki, “rubyfruit” (yakut meyvesi) nar için kullanılan ağdalı bir kelimedir, yani burada tadı alınan nardan biraz daha fazlasıdır. Daha önemlisi, nar ormanı diye bir şey yoktur. Nar ağaçlarının ömrü de boyları da kısadır. Bir kez daha, haritada olmayan ama kimilerimizin bildiği bir topraktan bahsedilmektedir. Yakut bir nar ormanında, narın ekşisini, tatlısını, kızılını ağzında hissederek yürümek; sadece bir kadının başka bir kadın için kurabileceği bir hayal. Eşcinsel aşka dair bu üç anlatının da, yeniyetmelik ve açılmayla ilgili olması tesadüf değil. Hem edebiyat hem de sinema eşcinsel aşkı genelde ani, yasak, tutkulu ve kafa karıştırıcı tasvir eder. Kahraman sıklıkla gençtir, bazen çok genç. Çocuklukla yetişkinlik arasında, yaşayan için bir eziyet, atlatanlar içinse harcanmış bir hazine olan o küçücük aralıkta, değeri anlaşılmadan geçip giden bir özgürlük. Belki de heteronormativite ortadan kalktığında kimsenin birbiriyle yaşlanmak istemeyeceğine dair bir kabüldendir bu. Uzun yıllar birlikte olan, birlikte bir dünya, bir hayat, bir orman yaratan eşcinsel çiftlerin hikayesi çok nadiren çıkar karşımıza. Veya belki de çürük bir meyve olmaktan çok korktuğumuz içindir. Oysa ki bir meyve çürürken de işe yarar. Örneğin ağacından kopardığınız bir muz, yahut yenemeyecek kadar ham bir avokado ancak bir elmayla yan yana kaldığında, onun çürürken saldığı gazla olgunlaşır. Elma yavaş yavaş kararır, küçük sinekler başına üşüşürken o bir yandan, hayata hazır olmayan bir muzun nişastasını şekere çevirmesine yardımcı olmaktadır. Sonra toprağa karışır, tıpkı ölen her şey gibi toprağı zenginleştirir. Keşke her ham meyvenin çevresinde olgunlaşmasına yardımcı olacak bir çürük elma olsa. Çürük, ham ya da taze, bir meyve sadece paylaşmak için kesilmeli, asla dilimlenerek tektipleştirilmemelidir. Meyve elle ve dişle yenir. Suyu bütün çenenizi kaplamadıysa, elleriniz yapış yapış olmadıysa o meyvenin tadını çıkarmamışsınız demektir. Meyvelerin cinsiyetleri dışarıdan göründüğünden çok farklı olabilir ve bir meyvenin kokusu ve tadı asla taklit edilemez. Afiyet olsun. * Tüm resimler: Hilary Harkness

  • Seni Uyurken Sevmek… Aşkların en güzeli

    "Bir kadını uyurken sevmek, onunla ancak o kadın bilincini yitirdiği anlarda yakın olmak, her şeyden önce Marcel’in erkekliğine güvensizliğini gösteriyor. Karşısındaki kadın tarafından alay edilmeyeceğini, küçümsenmeyeceğini bilmek, cinsel güçsüzlüğünü saklamak ancak uykuda mümkün çünkü." Asuman Kafaoğlu-Büke'den, denklemden kadın cinselliğinin çıkartıldığı anlara, aşkın en garip ve belki de cinsler arasındaki en dengesiz haline dair... Birkaç gündür dilime, çocukluk yıllarımdan hatırladığım “Seni Uzaktan Sevmek” nakaratı dolandı. Yaşar Güvenir’in Sensiz Saadet Neymiş şarkısının platonik bir aşkı anlattığını sanıyordum oysa ölmüş bir sevgilinin ardından duyulan hasreti anlatırmış. Bu güzel şarkı ve son günlerde okuduğum üç eser ortak bir noktada buluştu zihnimde. Aşk, sevgi, arzu, şehvet, seks, şefkat duyguları hem dilimizde hem de duygularımızda öylesine iç içe geçmiş ki, birinden söz ederken diğerini anlayabiliyoruz bazen. Marcel Proust’un Mahpus (1923) romanı, Yasunari Kawabata’nın Uykuda Sevilen Kızlar (1961) öyküsü ve Gabriel Garcia Marquez’in Benim Hüzünlü Orospularım (2004) novellası, hepsi uyurken sevilen kadınları anlatır. Kırkar yıl arayla yazılmış bu üç eser, geniş bir zamana yayılmış dev zincir halkaları gibi birbirlerine bağlandılar zihnimde; oysa her biri çok farklı kültürlerin ve coğrafyaların, her biri farklı estetik kaygılarla yazılmış, her biri özgün ve benzersiz eserler. Kayıp Duyguların Peşinde Bir kadını, özellikle de genç ve güzel bir kadını uyurken sevmek, bu sözünü ettiğim eserlerde iki farklı tema ile ortaya çıkıyor. Birincisi anıları canlandırmak. Marcel Proust’un etkisini daha sonra yazılmış olanlarda doğrudan göremesek bile kaybolmuş zamanın izi peşinde oluşlarıyla, Mahpus (çeviri: Roza Hakmen, Yapı Kredi Yayınları, 2010) romanına nasıl bağlandıklarına bakabiliriz. Proust sekiz ciltlik Kayıp Zamanın İzinde romanını yazarken o dönemde Henri Bergson gibi filozofların ve yazarların ilgi duydukları konulardan biri zamanın doğasıydı. Belleğin zamanı kaydediş biçimi özellikle Proust’un ilgisini çeken bir konuydu. Zaman geçince geride kalan izler sanatçıların da – özellikle İzlenimci akımın – ilgi odağıydı. Geride ne kalıyor sorusu, Einstein’ın görecelik kavramı ile yeni bir boyuta taşınmış, sanat ve bilim dünyası her bireyin farklı zaman algısının olması konusunda yeni düşüncelere yelken açmıştı; öznellik bu düşüncelerin merkezindeydi. Kayıp Zamanın İzinde’de zamana mikroskoptan değil, teleskoptan baktığını söylüyordu Proust. Mahpus romanında anlatıcı Marcel, Paris’e anne ve babasının evine sevgilisi Albertine ile birlikte döner. Marcel ile Albertine geldiklerinde evde Françoise adlı hizmetkârdan başka kimse yoktur ama yine de sevgililer ayrı banyoları olan ayrı odalarda kalırlar. Romanın başlığındaki “mahpus” Albertine karakteri için kullanılır, aslında anladığımız anlamda bir hapis cezasında değildir kadın, evden istediği zaman çıkabilir, istediği kişilerle buluşabilir ama onu burada, bu evde kontrol altında tutmaya çalışan bir erkekle birliktedir. Hapis hayatı bir nebze dışarı çıktığında da devam eder çünkü Marcel ortak dostlarından onu takip etmesini, kimlerle buluştuğunu bildirmesini ister. Marcel ile Albertine’in ilişkisi bir mutluluk arayışı olarak değil, aksine hiç bitmeyen huzursuzluk kaynağı olarak yansır sayfalara. Her ânı kıskançlık, mutlak sahip olma isteği ile dolu bir ilişkidir bu. Aşkın ana kaynağının gizem olduğunu düşünen Marcel, tüm zekasını kuşku dolu çözümlemelerle gösterir. Annesinden görmeye alışık olduğu aşırı ilgiyi birlikte olduğu kadınlarda da arar. Zaman da bir karakter gibidir Proust için, zamanı yakalamak ancak ona hükmetmekle, onu esir almakla, zamanı yeniden canlandırmakla mümkündür. Kaybolan anılara, zamanı yakalayarak sahip çıkmak ister. Kayıp zamanı aramak, hiçbir olayı yeniden yaratmadan, her şeyi değiştirmenin mümkün olduğu bir kurgusal yapı içinde gerçeklik arayışıdır Proust için. Seçip, birleştirip, dönüştürerek sonunda bir bütün elde eder. Parçalardan bütün sağlamanın bir yoludur bu aynı zamanda. “Zaman da bir karakter gibidir Proust için, zamanı yakalamak ancak ona hükmetmekle, onu esir almakla, zamanı yeniden canlandırmakla mümkündür. Kaybolan anılara, zamanı yakalayarak sahip çıkmak ister.” Kaybolan erkeklik Kıskançlık (çeviri: Ebru Erbaş, Can Yayınları, 2020) adı altında da derlenen bu bölümde Marcel, kendi karmaşık cinsel dürtülerini anlatır. Sevgilisi Albertine ile karmaşık bir ilişkileri vardır bu yüzden. Marcel bir yandan kendi şefkat ve anne sevgisi arayışını, bir yandan da erkeklere duyduğu ilgiyi silmek ister Albertine’le yakınlaşarak. Toplumsal olarak bastırılmış cinsel arzularını bir kadına sahip olduğunu hayal ederek bulmaya çalışır. Bu kadına da en iyi, o uyurken sahip olur. Bu yüzden de Albertine’e kendini en yakın hissettiği anlar, genç kadının uyuduğu zamanlardır. “Albertine’in yokluğunda bulabildiğim hayal etme gücüne onun yanımda olduğu böyle anlarda, sanki Albertine uyurken bir bitkiye dönüşmüşçesine kavuşurdum. Bu bakımdan uykusu aşk ihtimalini bir ölçüde gerçekleştirirdi. (…) Uyuduğu zaman konuşmam gerekmiyordu, onun tarafından seyredilmediğimi biliyordum, kendi kendimin yüzeyinde yaşamama gerek kalmıyordu. Albertine gözlerini kapayarak, bilincini kaybederek, onunla ilk tanıştığım günden beri beni hayal kırıklığına uğratan çeşitli insani niteliklerinden tek tek sıyrılmış olurdu.” Bir kadını uyurken sevmek, onunla ancak o kadın bilincini yitirdiği anlarda yakın olmak, her şeyden önce Marcel’in erkekliğine güvensizliğini gösteriyor. Karşısındaki kadın tarafından alay edilmeyeceğini, küçümsenmeyeceğini bilmek, cinsel güçsüzlüğünü saklamak ancak uykuda mümkün çünkü. Albertine için de farklı bir açıdan işler bu denklem; o da uyuyarak günahtan arınmış, kendi arzuları dışlanmış olarak bir erkeğe bırakmış olur bedenini. Sonunda sahte bir sevgililiktir romanda anlatılan. “Albertine’in nefes alıp verişiyle inip kalkar hatta tüm bedenim de onun o düzenli hareketiyle hafifçe kımıldardı. Ben de Albertine’in uykusunun kayığına binmiş olurdum. Bazen bu uyku bana o kadar saf ve temiz olmayan bir hazzı da tattırırdı.” Proust’un tüm Kayıp Zamanın İzinde romanının ana temasını, hızla kaybolan anıları yakalamak arzunu da görürüz burada. Aklımızda Proust’un bu temaları varken şimdi Japon edebiyatının en önemli yazarlarından biri olan Yasunari Kawabata’nın Uykuda Sevilen Kızlar öyküsüne bakalım. Kawabata bu öyküsünde garip bir ev anlatır. Bu evde çocuk denecek yaşta genç kızlar uyuşturulmuş vaziyette uyumaktadırlar – aynı Albertine gibi – geceleri uyuyan bu kızların yataklarını yaşlı erkekler ziyaret ederler fakat kızları uyandırmazlar, onlarla sevişme gücünü çoktan yitirmişlerdir, sadece aynı yatakta yatarak ve soluklarını hissederek bir nebze olsun gençliğe yakın olmanın tadını çıkartırlar. Kawabata’nın öyküsündeki yaşlı adamlar bir bakıma ölüme meydan okuma duygusuyla genç kızların yataklarına konuk olurlar. İç kapatıcı ve hüzünlü bir yanı vardır Kawabata’nın yaşlılarının çünkü ölümle girişilen her düelloda insan kaybetmeye mahkûmdur. Tao felsefesinde bütün varlıkları oluşturan, kendi ağırlığı, hacmi ve fiziksel özelliği olmayan bir güç vardır, buna Çince Chi denir. Filozoflara göre nefesin ve beden sıvılarının doğasında yer alır bu güç. Gençlerde yoğun olarak chi varken, yaşlılarda bu güç cılızlaşır ve ölümle birlikte yok olur. Yaşlılar chi taşıyan gençlere yakın hayat sürdüklerinde kendilerine bulaşmasını sağlarlar. Gençlere ya da çocuklara dokunmak, yakınlarında olmak, hatta uzaktan da olsa onlara bakmak, insan bedenindeki chi’yi çoğaltır. Kawabata’nın öyküsündeki yaşlı adamlar bir bakıma ölüme meydan okuma duygusuyla genç kızların yataklarına konuk olurlar. İç kapatıcı ve hüzünlü bir yanı vardır Kawabata’nın yaşlılarının çünkü ölümle girişilen her düelloda insan kaybetmeye mahkûmdur. Tek kazanan her zaman ölüm olur. Öte yandan cinsel arzularını yerine getiremeyen bir beden de acıklıdır. Kawabata aynı Proust gibi bu uykuda seyredilen kızları yaşlıların, özellikle de öykünün kahramanı Eguchi’nin kendi genç kadınlarla anılarını canlandırmak için birlikte olduğu bir kurgu ile anlatır. Bu garip geneleve her geldiğinde Eguchi, yanında farklı bir genç kız yatar ve her seferinde geçmiş zamanlarda birlikte olduğu bir kadının anısı canlanır zihninde. Böylece kaybettiği erkeklik gücünü hatırlayacağı bir ortam bulur erkek. “Proust ve Kawabata gibi Garcia Marquez için de aslında burada uyuyan bir kadının yanında yatmak değildir sadece, bu eylemin canlandıracağı anılardır önemli olan. Yani, kayıp olan zamanın peşinde bir arayıştır dikkat çekmek istediği.” Gabriel Garcia Marquez Benim Hüzünlü Orospularım’da aynı konuyu işler. Yaşlı roman kahramanı, kitabın ilk tümcesinde konuyu açıklar: “Doksanıncı yaşımda, kendime bakire bir yeniyetmeyle çılgınca bir aşk gecesi armağan etmek istedim,” der ve dediğini yapar. Fazla zorlanmadan on dört yaşında bakire bir kız bulur. Kendisini bize “çirkinim, çekingenim, çağdışıyım” diye takdim eden kahraman yoksul ve eski kıyafeti içinde kendini bir karış küçülmüş bulduğunda, süslenip geneleve gittiğinde ve uyuyan kızın yatağına uzandığında, hep trajikomik bir öğe buluruz onda. Ayrıca kendini bu denli nesnel olarak dışardan görebilecek kadar aklı başında olmasına şaşırırız. Marquez'in genelevleri Marquez’in genelevleri hep renkli ve canlı yerlerdir. Kawabata’nın günah yüklü genelevine benzemezler. Fahişeler de duygulu ve akıllıdır. Önceki romanlarındaki gibi Benim Hüzünlü Orospularım’da da anlattığı esprili fahişeler bir yandan da filozofturlar. Fahişelere saygı duyulur, dertlenilir, dost olunur, birlikte içilir ama asla âşık olunmaz, ta ki seks aradan tamamen çekilene kadar. Bu romanında Garcia Marquez özellikle cinsellik ve aşkı karşıt olarak gösterir okura: “O gece, uyuyan bir kadının vücudunu, arzunun zorlamalarına kapılmadan (…) seyretmenin inanılmaz zevkini yaşadım,” diye anlatır genç kızın yanında yattığı geceyi. “Ömrümde hiç tatmadığım bir kurtuluş duygusuyla dolup taşarak ve on üç yaşımdan beri beni boyunduruğu altında tutan bir esaretten azat olarak…” ve “doksanıncı yaşım geçip giderken, onun sayesinde ilk kez olarak kendi doğal halimle yüz yüze geliyordum” der. Romanın merkezine cinsel tutkuların bitmesiyle keşfedilen yeni duyguları koyar Garcia Marquez. Doksan yaşına kadar hiç âşık olmadığını itiraf eden biri için elbette çok önemlidir bu duygular. Kolera Günlerinde Aşk romanında da seksen yaşında aşkı bulan bir çift kurgulamıştı ve böyle yaparak mümkün olduğunca cinsellikten arınmış duygular peşinde olduğu izlenimi veriyordu. Bu romana da yaşlılık, cinsellik ve aşk temaları anlatan bir metin olarak bakıldığında, tabuları yılan, cinsellik hakkında yeni şeyler söyleyen bir metin çıktığını söyleyebiliriz. Romanın özgün adı Memoria de mis Putas Tristes “Hüzünlü orospularımın anısı” şeklinde çevrilebilir. Türkçe başlıkta “Anı” sözcüğü çıkartılmış ama bunun yazar için önemini düşünürsek, Proust ve Kawabata gibi Garcia Marquez için de aslında burada uyuyan bir kadının yanında yatmak değildir sadece, bu eylemin canlandıracağı anılardır önemli olan. Yani, kayıp olan zamanın peşinde bir arayıştır dikkat çekmek istediği. Çünkü artık erkeklik bir anıdan ibarettir kahramanımız için. Bütün bu öykülerdeki genç kadınların uykuda olması da Marcel için şimdiki zamanda sahip olmadığı ama diğerleri için geçmiş zamanda sahip olunan, artık var olmayan bir gücün arayışıdır. Sözünü ettiğimiz her kahraman mutluluğu gerçekten varolan biriyle değil, hayallerinde canlandırdıkları geçmiş zamanın ya da olmayan bir zamanın hayalinde buluyorlar. Bu kadınlar uykuda sevildiklerinden habersizler, bu yüzden de utanç duyulmadan, erkeğe eksikliklerini hissettirmeden cinsel objeye dönüşüyorlar. Utançtan ve günahtan arınmış şekilde anıya sığınma izni veriyorlar. Ne tatmin edilmeleri ne de yanıt vermeleri gerekmeden sahip olunuyorlar. Denklemden kadının cinselliğinin çıkartıldığı bu anlar, aşkın en garip ve belki de cinsler arasındaki en dengesiz halini gösteriyor bize. BENİM HÜZÜNLÜ OROSPULARIM Gabriel Garcia Marquez Çeviren: İnci Kut Can Yayınları, 96 s. İstanbul, 1. Baskı 2005 KAYIP ZAMANIN İZİNDE – MAHPUS Marcel Proust Çeviren: Roza Hakmen YKY, 402 s. İstanbul 1. Baskı 2001. UYKUDA SEVİLEN KIZLAR Yasunari Kawabata Çeviren: Pınar Yoldaş Assos Yayınları, 131 s. İstanbul, 2003.

  • Dedemin tuhaf aşkı

    "Bu konular senlik değil Faize Hanım. Zaten dedem de hiç bahsetmedi. Ülkenin canının sıkkın olduğu tek bir anı hatırlamaz anneannem. Elbisesine bakar, düğümlerini sayardı. Biriktirdiği çilelere şarkı yazılmaz, olsa olsa seneye de giyilecek kazak çıkardı. Faize Hanım sıradanlığı abartan tek kadındı. Dedem paradan sonra gelen kumaydı sanki. “Ben hiç yaşamadım ki... Hiç sevilmedim ki” derken öyle bir kabak kemaneleşirdi ki sesi. Siz pişman olurdunuz." Gonca Vuslateri'nden bir tuhaf aşk üzerine. Gonca Vuslateri Enteresan bir adamdı dedem. Toprağa verildiği günden yirmi beş yıl önce ölmüştü. Kendini ölüme taşıyamamıştı yıllarca. Çok defa ölürken görmüştüm onu. Avuç avuç yuttuğu sakinleştirici hapların, günde üç beş cümle kurmasının ardında yatan geçmişi susturduğunu bilmiyordum. Hep komikti dedem. Hayvan severdi. Tuhaf şakaları vardı. Bayram sabahına uyanmak için bir gün önceden gelen kalabalık aile yorgun argın yatağa girerdi hemen. Sabah kalktıklarında herkesin ayağının rafyayla önce yanındakine daha sonra odadan odaya bağlanmış olacağından habersizlerdi. Bu dedemin ‘aile bağı’ şakasıydı. Birkaç kelime kullanırdı hiç tamamlanmayan: “Faize Hanım. Çay.” Bunu öyle değişik tonlarda kullanırdı ki kimi zaman “seni seviyorum” anlamına geldiğini kimi zaman da “hay seni doğuran o ananın ben!”, “hay beni bu kadere sürükleyen talihin”, “ah o bana kazık atan Ferit’in,” gibi yaşamının tuhaf anılarına ışık tuttuğunu yahut karanlıkta bıraktığını hissederdi insan. Masa başında toplandığımız sessiz bir ölüm yemeğinden sonra yavaş yavaş fısıltılar dönmeye başladı. Nasıl biriydi gibisinden. Dedem çok aşıkmış anneanneme. Onu bir otobüsle kaçırmış. Otobüsü arkadaşı kullanıyormuş. Bir yolcu gibi ayrı ayrı yerlerde oturmuşlar. Gariban Faize çok korkmuş. Dedem de arka sıralarda oturuyormuş. İki yolcunun tanışması gibi yaklaşmış anneanneme. Sohbet başlamış aralarında. Utangaç, içe kapanık Faize’nin, muhtemelen geleneksel yapı içinde barınan otoritenin yarattığı korkulardan kaynaklı “beni artık kim alır ki bu saatten sonra” düşüncesi dedemle evlenmesini buyurmuş. Eski zamanlarda aşka emredilirmiş sanırım. “Her mevsim içimden gelip geçersin Sen vefasız yolcu kalbimi viran edersin” Böyle şarkılar dedemi hep o geceye götürür, “Nasıl kaçırdım ama seni!” bakışlarıyla Faize Hanım’ı kesip dururmuş. Dönemin kelime dağarcığı içe kapanıktı. Ya komünisttiniz ya da gerici. Amerika’da peace and love seslerinin fısıltıdan çığlığa dönüştüğü bir ses yükseliyordu. Bizde ise canımızı yakacak, bir kuşağın üzerinden geçecek bir korku tünelinin prototipi hazırlanıyordu. Anneannem koltukta otururdu. Asker emeklisi dedem ise ayağının dibinde. Zorla sinemaya götürürmüş anneannemi. “İnsanlar Yaşadıkça” filmi daima sükseli bir anıymış onda. Prewitt’in duygularını trompetle dile getirdiği can alıcı sahnede dedem ağlardı hep. Pearl Harbor zamanı filmleri bir asker olarak dedemi de derinden yaralardı. Dedem zamanı bükebilen bir adamdı. Faize Hanımın bilmediği konulara vaktinden fazla üzülmezdi de. Bir gülüşüne defalarca iflas etmiş, yapmadığı alışveriş kalmamış. Üç aylık birikmiş maaşıyla bir gün tüm evin mobilyalarını değiştiren anneanneme verdiği tepki eve girdikten sonra kapıdan bakıp “kusura bakmayın yanlış eve geldim herhalde” olmuş. Cenazesinde enteresan bir anı bozdu sessizliği. Yakın arkadaşı Servet Amca gelmişti eşi Misliye Teyze ile. Güven veren gülüşüyle babacan bir elektriği vardı kendisinin. Çok severdim çocukluğumda. Ben çocukluktan kopunca Servet Amca da derinlerde bir yerde kaldı gitti öyle. Dedemi çok tatlı anlatırdı. Dedem anılardaki ismine hep gülerdi Servet Amca anlattığında. Fakat bu anıyı belki ölmüş dedem bile ilk kez dinliyordu. Dördü arasında daima sır olarak kalacağına yemin ettikleri olaya. Kendisini yalnızca anlayabildiğim, açıklayamadığım bir anı.. Diyarbakır’ın belki de en siyah zamanı, 60’lı yılların sonlarıymış. Gündüzlerinden bile adeta gecenin bir yarısıymışcasına korkulan, beş dakika önce selam verdiğiniz birinin belki de hayatında gördüğü son kişi olduğunuz, bitmeyen bir ağıt şehri. Dedem ve Servet amca lojmanda oturma izni aldıklarından beri belki ilk kez bu kadar rahatlar. Akşamları asla iş konuşmadan geçen; geceyi rakıya, sessizliğe, Safiye Ayla’ya, Tolstoy’a, aşka bıraktıkları saatler. Dönemin kelime dağarcığı içe kapanıktı. Ya komünisttiniz ya da gerici. Amerika’da peace and love seslerinin fısıltıdan çığlığa dönüştüğü bir ses yükseliyordu. Bizde ise canımızı yakacak, bir kuşağın üzerinden geçecek bir korku tünelinin prototipi hazırlanıyordu. Bu konular senlik değil Faize Hanım. Zaten dedem de hiç bahsetmedi. Ülkenin canının sıkkın olduğu tek bir anı hatırlamaz anneannem. Elbisesine bakar, düğümlerini sayardı. Biriktirdiği çilelere şarkı yazılmaz, olsa olsa seneye de giyilecek kazak çıkardı. Faize Hanım sıradanlığı abartan tek kadındı. Dedem paradan sonra gelen kumaydı sanki. “Ben hiç yaşamadım ki... Hiç sevilmedim ki” derken öyle bir kabak kemaneleşirdi ki sesi. Siz pişman olurdunuz. Günlerden bir gün Faize Hanım ile Misliye Hanım sonunda Diyarbakır’da bir kınaya davet edilirler. İkisinin de heyecanı gözlerinden okunur. Dönem sert dönem. Akşamları dışarı çıkmak, gezmek, kınadan koparılan bir iki parçanın kabuklarını yolarken gecenin dedikodusunu yapmak her zaman olacak iş değil. Orası Diyarbakır. Zaman karanlık. Faize Hanım başlamış kendine bir elbise dikmeye. Önlerinde üç gün var. Bir gece kalıbı çıkarmış. Parşömenlerin üstüne notlarını almış. İkinci gün arkadaşı Züleyha’yı alıp çarşıya çıkmış. Kumaşını seçmiş. Ellerinde torbalarla çarşıda yürürken az ilerde bir araba durmuş. Arabanın camı açılmış ve yirmi beş adım önlerinden giden bir adama üç el ateş edilmiş. Herkes etrafa saçılmış. Çığlıklar halinde. Anneannem sağ kanadındaki bir apartmanın kapı eşiğine doğru kendini savurunca ferforje kapının lale şeklindeki sivri süsleri kollarına batmış. İşin acıklı tarafı bu orada yaşadıkları en sıra dışı olay olmadı hiçbir zaman. Anneannem çok sık yaşadı bunu. Gözlerinde yaşlar, Züleyha ile birbirlerine dayanarak hayata saydırarak yürürken anneannemin gözlerinden gitmeyen görüntü, insanların kendi canını düşünürken kaldırıma cenin şeklinde yuvarlanan adamın kim olduğunu merak etmeden üstünden atlayarak evlerine koşması olmuş. Eve gelip hüngür hüngür ağlayarak dedeme anlatmış bu olayı ve yine bildiğimiz o sessiz Faize Hanıma geri dönmüş. Ertesi sabah kalktıklarında ise dedem kahvaltıda kendisine kınaya gidip gitmeyeceğini sormuş. Anneannem “tadım tuzum yok ama Saadet Hanıma söz verdim, gitmezsem çok ayıp olacak. Memleketten tanıdığımız insanlar niye gelmedi diye laf söz etmesin”. Dönem sert dönem. Akşamları dışarı çıkmak, gezmek, kınadan koparılan bir iki parçanın kabuklarını yolarken gecenin dedikodusunu yapmak her zaman olacak iş değil. Orası Diyarbakır. Zaman karanlık. Akşamın altısı gibi dedem eve geldiğinde anneannemi farklı bir kıyafetle görünce şaşırmış. “E niye diktiğin kıyafeti giymedin” “N’olur İbocum. Hiç keyfim yok. Gelme üstüme. İçimden giymek gelmiyor. Yüzüm gülmüyor zaten kendimi sürükleyerek götürüyorum.” “E Faize bunlar oluyor buralarda. Dua et senin canına bir şey olmadı. Akşam kim alacak seni ordan? Kaçta biter işin?” “Gece yarısı oldu mu kalkarız biz. Servet ile almaya gelirsiniz.” Gece yarısına yaklaştığında dedem, Servet Amca ve arkadaşlarıyla kahvede pişti oynarken: “Arkadaşlar ben bir izninizi isteyeceğim. Bir yere kadar gidip gelmem gerekiyor.” demiş. Servet amca gözleriyle “ne iş?” diye sorsa da bir cevap alamamış. Bunca yıllık dostuna bile anlatamayacağı bir durum olduğunu hissettirmeyi başarmış dedem. Hikâyenin en kaşıyıcı ve çılgıncasına keyiflendirici kısmı da burası. Dedem eve gitmiş. Kıyafetlerinden kurtulup onları muntazam bir şekilde yatağın üstüne sermiş. Daha sonra anneannemin dikiş odasına gidip ve makinadan yeni mezun olmuş elbiseyi almış. En son dikilen, düğümü taze atılmış omuz kısmındaki iplerden dişleriyle kurtulmuş. Neredeyse anneannemden daha zayıf olan bedenine kıyafeti geçirmiş. Siyah çorapları ayağına çekmiş. Bir tek ayakkabısından kurtulamamış. Kırk iki numara ayakkabısı tam uymamış ama o anda bu ayrıntıyı düşünecek değilmiş. Başörtüsünü takmış. Paltoyu sırtına geçirip, kınanın yapıldığı salonun yolunu tutmuş. Anneannem ve Misliye Hanım kınada bir köşede durup çay ve beyaz leblebilerini götürürken kapıdan içeri hızla girip pistte dans eden kalabalığın arasına dalan bir kadın görmüşler. Kadının değişik tavırlarından ve komik danslarının etrafını kahkahaya boğmasından öyle etkilenmişler ki Misliye Hanım: “Kız Faize! Şu kadına bak! Kurt gibi yerinde durmuyor.” Diye dürtmüş anneannemi. Fazie’nin gözüne çarpan ilk şey elbisesi ise olmuş. “Misliye! Bu benim dikti…” diyecek olmuş ama kelimeler çıkmamış ağzından. Gökkuşağını ilk kez gören bir çocuk gibi şaşkınlık ve tedirginlik iç içe geçmiş bir halde kadını seyretmeye başlamış. Pistteki kadının gözleri adeta birini arar gibi dönüp dolaşırken sonunda anneanneminkilerle buluşmuş ve hızla onun önüne gelip göbek atmaya başlamış. Faize Hanım ayıp olmasın diye alkış tutmaya devam. Yüzünde koca bir dumur. Her şey beş dakika içinde olmuş bitmiş. Kadın ortadan kaybolmuş. Fırladığı salondan koşar adım evin yolunu tutmuş dedem. Lojmandan içeri girerken nizamiyede asker çevirdiğinde akmış makyajının altından ciddiyetle askerin yüzüne bakıp kimliğini göstermiş. Sessizlik içinde yoluna devam etmiş. Merdivenleri üçer üçer çıkıp eve vardığında her şeyi yerli yerine koymuş. Elbise dikiş masasının orada. Kükürtlü sabunla yüzünü parçalarcasına yıkayıp, makyajdan kurtulmuş. Yatak odasında bir saat önce çıkardığı kıyafetlerini giymiş. Hızla İbrahim’e dönüşüp ve kahvenin yolunu tutmuş. Kahveden içeri girer girmez kendine bir rakı koydurmuş. İnsanların sohbet kıvamına geçtiği zamanlarmış. Pişti de çoktan yalan olmuş. Kartlar artık son kalan tanecikli karlar gibi masaya yuvarlanırken Servet amca “İbo bizimkileri almaya gitmemiz lazım anca yürürüz” demiş. Yolda dedem pek konuşmamış ama Servet Amca’nın meraktan ölüyormuş: “Ulan ne oldu da kayboldun ortadan”. “Sorma Servet, başıma bir şey geldi” demiş dedem. “Akşamdan beri nefesim kesik. Biliyorsun, Faize mutlu değil burada yaşamaktan. Saçma sapan bir şeyler olmuş dün üstüne. İçim hep korku dolu. Diyorum şöyle çift katlı otobüslerden alsam Almanya’da çıkan. Hani seninle geçen gazetede resmine bakmıştık. Emekli olsam da erkenden şoförlüğe başlasam. Faize de çoluk çocuk büyütür korkmadan.” Servet amca şaşırmış. “E kahveden bunun için mi çıktın. Bu akşam ne oldu İbo?” “Bir şey olduğu yok. Faize’nin kına için diktiği kıyafeti giyip kınaya gittim” “Ne!” “Sorma..” Servet amca kahkahaya giden yolu yarılamışken, kendini azarlarcasına ciddileşmiş: “Bir dakika yahu! E Faize anlamadı mı?” “Anlasa ne olur. Ne diyecek ki? Bana bile soramaz o çekindiğinden.” Bir sessizlik olmuş. “Çekinmesin ama sorsun Servet..” Servet amcanın kaşları anlam vermeye çalışmakla gülmek arası... “Çok aşığım ben Faize’ye. Dün ödü bokuna karışınca bugün böyle bir şey yapasım geldi.” “Oğlum gidip çiçek alaydın.” Dedem düşünmüş. “Hmm. Olabilirdi aslında” deyince de kahkaha kopmuş karşılıklı. Gülmekten kenarda git gel yanan ışıklı direğe tutunmuşlar. Dakikalarca gözleri yaşarana gülmüşler. Kınanın yapıldığı salona biraz geç gitmişler. Bizimkiler kapıya geldiğinde anneannem yere bakıyormuş. Sorsa ayıp, sormasa içinde bitmeyen sorular. Gelen kadın İbrahim miydi yoksa eve manyak bir hırsız girip elbisemi mi çaldı? Eve hırsız girdiyse biz niye bu kadar rahatız? Yoksa o kadın gerçekte hiç gelmedi mi? Düşüncelerini dedemin sorusu bölmüş: “Faize Hanım rujunuz çıkmış dudağınızdan?” Dedem bu esnada anneannemin rujunu cebinden çıkarmış: “Benimkini sürün isterseniz?” Misliye Hanım dayanamayıp dedemin omuzuna çakmış tokatı “Allah seni bildiği gibi yapsın İbrahim!” O neşeyle kınanın yapıldığı salondan hızla uzaklaşmışlar. Sanki on yedi yaşındalar. Bu esnada şakalaşıp duruyorlar, olayı tekrar tekrar birbirlerine anlatıyorlarmış. Defalarca . Defalarca. Hüznün, ağıtların, yok yere ölümlerin, çıplak ayaklı bebeklerin şehri, bu olaydan birkaç yıl sonra doğacak olan yeğeninin bir gün Emniyet Müdürüyken şehit olacağı Diyarbakır’ın cebine böylece küçük bir şaka bırakmış dedem. Kendisini misafir eden memleket de olayı bilen üç kişi de ölümüne kadar bu kahkahayı kimseyle paylaşmamaya yemin etmiş. Ta ki .. Enginde yavaş yavaş günün minesi solana kadar.

  • Aşk, çokaşklılık ve Queer kavramı üzerine…

    "Aşkı tanımlamak, bir çırpıda özetlemek zor. Tüm bu zorluğa rağmen aşkın doğasının çok karmaşık olduğunu söyleyemeyiz. Hatta biyolojik olarak bir berraklık da söz konusu. Ama aşkın arka planında yatan ekonomik, psikolojik, kültürel, sosyolojik tahakkümlerin yanı sıra heteronormatif tekeşli ilişkiler bu konudaki tartışmaları canlı tutuyor." İlke Kamar'dan aşkın bileşenlerine dair derinlikli bir inceleme. Jim Jarmusch’un Only Lovers Left Alive (Sadece Âşıklar Hayatta Kalır) filmi, insanları öldürmeden, kan bankasındaki kanlarla beslenen, günümüz dünyasına yabancılaşmış iki vampirin hikâyesini anlatıyordu. Yüzyıllardır beraber olan Adam ve Eve ‘in sıra dışı hikâyesinde en etkileyici olan sonsuz hayat yaşayan çiftin ölümsüz aşkları olmasıydı. Yönetmenin hayal gücünden türeyen imgeler, son derece duygusal hale dönüştürmüştü bir vampir hikâyesini. Peki, böyle sonsuz bir aşk yaşanabilir mi? Ya da akıp giden zamana karşı ruhsal açıdan güçlü olabilmemiz için aşka mı ihtiyacımız var? Art arda pek çok soru sıralanabilir ama kesin olan bir şey varsa aşkın kavramsal olarak tartışılmasının zorluğu. Dahası hayatımızdaki anlamına dair soruların da bir o kadar durumu karmaşıklaştırması. Sapmalar, kaçış, terkedilmek… Roland Barthes, Bir Aşk Söyleminden Parçalar kitabında “Gök Nasıl Maviydi” bölümünde aşk söylemini “bir sineğin bir odada uçuşu gibi önceden kestirilemeyen bir düzene göre çırpınan bir beti tozundan başkası değildir” diye betimler Pierre De Ronald’a gönderme yaparak. Barthes’a göre aşk bir anda gerçekleşiveren tutulmadır: “Gene de hiç değilse geriye dönük imgelemimde, aşka düzenli bir oluşum verebilirim: kimi zaman bir tarihsel düşle onu bir serüven yaparım. Aşk koşusu üç evre için gelişir gibi görünür o zaman: önce bir anda gerçekleşiveren tutulmadır. (bir imge beni alıp götürür) bir sürü karşılaşma başlar o zaman (randevular, telefonlar, mektuplar, yolculuklar) bu dönemde kendimden geçercesine, sevilen varlığın kusursuzluğunu, yani nesneme arzuma uygunluğunu araştırım. Başlangıcın tatlılığı aşkın zamanıdır bu. Sonrasıysa karşıtlaşmasından alır (en azından anıda) “sonrası” uzun bir acılar, yaralar, kızgınlıklar, mutsuzluklar ve tuzaklar dizisidir.” Aşk başladığında her zihnin içinden yeni bir oluş serüveni doğar ve oluş kendi zamanını yaratır. Mekânın ve durumun ötesinde ‘bilinç’ hep devrededir bu kez. Geçmişte yaşanmış olan “şimdiki” ana taşınır, hep geçmişi yaşarız; gelecek asla gelmez, yaşanamaz. Barthes ’ın bu betimlemesinden farklı olarak aşkı tutku, yakınlık, bağlılık sözcüklerinden ayırmaksızın ele alanlar da çok. Tabii ki kıskançlık, geçimsizlik, endişe, kin, nefret, ayrılık, intikam da aşk söyleminin bir başka yüzü. Tüm bunların dışında sapmalar, başkalarına kaçış, terk edilmek gibi bambaşka anlamlar kazanmış zorluklarla anılan aşk olgusu da yok değil. Sadece bunlar mı? Aşk en karanlık taraflarımızı da ortaya çıkarmaz mı? Kim iddia edebilir aşkın duygusunun korkutucu bir hâl alamayacağını… Bazen de aşk başladığında her zihnin içinden yeni bir oluş serüveni doğar ve oluş kendi zamanını yaratır. Mekânın ve durumun ötesinde ‘bilinç’ hep devrededir bu kez. Geçmişte yaşanmış olan “şimdiki” ana taşınır, hep geçmişi yaşarız; gelecek asla gelmez, yaşanamaz. Marcel Proust’un Kayıp Zamanın İzinde romanı aşk, politika, alışkanlık, kıskaçlık, eşcinsellik, aristokratik gelenekler, burjuva dünyası gibi çok katmanlı öğelerle geçmişi “şimdide” yaşamayı belki de en güzel anlatan romandır denilebilir. Özellikle Albertine Kayıp’ta geçmişin görüntüsü hareketlenir, tekrar durur ve yeniden hareketlenir, bu döngü hep devam eder. Romanın kahramanı da bir anıyı yaşamaya mahkûm olur ve acısı artarak devam eder. Aşk ve kaçış Bir zamanda takılı kalmanın dışında bazen de ‘kaçış aşkı’ yaratabilir insan. Hayal kırıklığı yaşamışızdır ve duygularımızı yansıtacağımız ‘başka bir şey’ ararız. Burada hayale büyük ölçüde yer vardır kuşkusuz. Somerset Maugham'ın Uçurtma ve Muhtaç Bir Dost öyküsü meseleye tam da bu açıdan yaklaşır. Öyküde karısıyla annesi arasında kalan ve bir türlü sevgi bağı kuramayan, giderek sevgisini yitiren karakterin yaşadığı hiçlikle baş etmek için, başka bir gerçekliğin içine sürüklendiğini görürüz. Kaybolan sevgisinin onda yarattığı boşluk ve hiçlik hissi bir uçurtmada erimeye başlar. Giderek daha çok uçurtma uçurur. Bir süre sonra uçurtmasına âşık olduğunu anlarız. Peki yeterli mi, aşkın yerini tutabilir mi? Anılar, ayrıntılar, sokaklar, parklar, caddeler … Birlikte var olunan mekanlara ve yaşanmışlığa eşdeğer mi? Belirsizlik, kırılganlık ve zayıflıklarla dolu bu dönüşümün sonucunda elimizden ne gelir? Belki de söylemler, reçeteler, planlar ve kaçışlar aşk dediğimiz olgunun içinde yer alsa da bilinçli olarak düşündüğümüz değil aksine sezgisel olarak kavradığımız bir dil yaratır. Dolayısıyla aşkı tanımlamak, bir çırpıda özetlemek zor. Tüm bu zorluğa rağmen aşkın doğasının çok karmaşık olduğunu söyleyemeyiz. Hatta biyolojik olarak bir berraklık da söz konusu. Ama aşkın arka planında yatan ekonomik, psikolojik, kültürel, sosyolojik tahakkümlerin yanı sıra heteronormatif tekeşli ilişkiler bu konudaki tartışmaları canlı tutuyor. Oysa aşkın bileşenleri her ilişkide farklı biçimlerde bir araya gelebilir ve bu bileşenlerin yaş, cinsiyet ve öznel deneyimler gibi faktörler nedeniyle başkalık gösterebilir…Buna rağmen aşkın ne olduğu, nasıl yaşanacağı, sınırları gibi birçok sorunun cevabında, geçmişten bugüne tek aşklı heteronormatif ilişkilerin kutsanması bu konudaki tartışmaları, akademik çalışmaları ve farklı alanlardaki içerik üretimlerini sürekli kılıyor. Çokaşklılık ve queer kuram… Çünkü standartlaşmış norm dışında pek çok ilişki biçimi mevcutken, aşkın tanımıyla ilgili romantik tek eşli hetoronormatif ilişkinin kitle iletişim araçları tarafından sürekli görünür ve makul gösterilmesi ister istemez güçlü bir karşıtlık yaratıyor. İşte bu noktada Thomas Schroedter & Christina Vetter ‘in Çokaşklılık isimli çalışması tüm olup biteni anlamak için önemli. Kitaba göre çokaşklılık kavramı poligamiden yani çok eşlilikten farklı olarak aynı anda birden çok kişiyle aşk yaşamak ya da birden çok romantik partnere sahip olmak anlamına geliyor. Çokaşklı ilişkiye dahil olan herkes bu durumun bilincinde ve ortada bir ‘gizlilik’ yok. Aynı zamanda çokaşklılığın karşılıklı sorumluğa dayanan, rıza, bireysel sınırlara saygı, dürüstlük, empati gibi bütünlükle kurulan bir ilişki olduğu üzerinde duruyor kitap. “Aşk sadakatle eştir” ya da ‘kıskançlık bunun neresinde’ gibi çekincelere de ayrıntılı bir şekilde yer verilmiş. Yazarlar kavramı doğru bir şekilde ele almak için sık sık Eski Yunan ve Avrupa’nın önemli düşünürlerinin görüşlerine başvuruyor. Evlilik kurumunun şart koşulması, aşkın evliliğe indirgenmesi, aile ve çocuk ilişkisi, egemen cinsiyet söylemi, cinselliğin gündelik hayatta inşa ediliş biçimleri gibi birçok başlık yeniden tartışmaya açılıyor. Kitapta, burjuva evliliğinin ideolojik tesisi üzerine bölümler de mevcut. Ayrıca Queer Kuram da kitapta önemli bir başlık oluşturuyor. İki yazara göre queer kuramı, heteronormatifliğe, tüm kimlik kategorilerine eleştirel bir bakış açısı geliştirmesi ve iktidara karşı bir dayanışma birliği kurması bakımından önemliydi. Yazarların Queer Kuram’ın bu incelemeye dahil etmesi onun özgürlüğe çok açık oluşu ve çoklukla tanımlanışından ileri geliyor: “Queer hareket çoğunlukla rengarenk ve neşeli görünür ve örneğin cinsiyet parodisini araç olarak kullanarak dikkat çekmeye ve kafa karıştırmaya niyetlenir. Queer, kamusal dikkati kör noktalara ve iktidar yapılarına yönelmeye çalışır; cinsiyet ve cinsel arzu arasında sabit olduğu düşünülen davranışlardaki çatlakları gösteren örnekleri betimler.” Egemen ‘normal aşk’ tanımlarından ve yaklaşımlarından uzaklaşmak önemli bir adım olabilir. Sürekli "tek tip" bir aşkı düşünerek, aşkı yaşayanların sınıfsal özelliklerini, eğilimlerini, cinsel tercihlerini, travma ve hayal kırıklıklarını hesaba katmadan "aşk"ı yüceltemeyiz. Aşkın tüm bu cinsiyet hiyerarşisi, kutuplaşması, toplumsal şartlar ve kültürel bağlamların dışında özgürleşmesine ihtiyacı var. BİR AŞK SÖYLEMİNDEN PARÇALAR Roland Barthes, Çeviren: Tahsin Yücel Metis Yayınları, 2019. UÇURTMA ve MUHTAÇ BİR DOST Somerset Maugham Çeviren: M. Selami Çekmegil & Nuri Birtek Kriter Edebi Yayınları, 1977. ÇOKAŞKLILIK Thomas Schroedter & Christina Vetter Çeviren: Özge Karlık Ayrıntı Yayınları, 2014. KAYIP ZAMANIN İZİNDE Marcel Proust Çeviren: Ahmet Güntan / Roza Hakmen Yapı Kredi Yayınları, 2001.

  • Aşkın üç hali: Kiraz, Toz, Sandalye

    "Çocukların aşkı saf ve masumdur. Aynı sırada oturmak, teneffüste birlikte oynamak, aynı takımda yer almak, doğum gününe çağırmak, elini tutmak, yanağından öpmek, bakıp gülümsemektir aşk. En yakın arkadaşına kimi sevdiğini söylemektir. Ve “büyüyünce evlenmek”tir. Çünkü çocuklar için aşk, anne baba olmakla eşdeğerdir. Bu algı ancak ebevenlik yaklaşımları ve toplumsal cinsiyet algısı değiştikçe değişecek sanırım." Sevinç Koçak çocuk edebiyatı üzerinden aşkın üçten fazla haline ve bütün renklerine odaklanıyor. Sevinç Koçak Aşkı “kiraz, toz, sandalye” sözcükleriyle anlatabilir misiniz? Düşüncesi tuhaf geliyor olmalı. Sözcüklerin parayla satıldığı, parası olmayanların çöpte bulduğu sözcükleri doğru zamanda kullanmak için sakladığı bir ülkede yaşasaydınız, hiç de tuhaf gelmezdi. Büyük Sözcük Fabrikası’nı okumuş olanların yüzünde romantik bir gülümseme belirmiştir şimdi. Büyük Sözcük Fabrikası’nın ülkesi sözcüklerin fabrikada üretildiği, onları kullanmak isteyenlerin satın alıp yutması gereken bir ülke. Bu ülkede parası olanlar istediği kadar sözcük alabilirken, zengin olmayanlar çok az sözcük kullanabiliyor. Bazen çöpe atılmış ilginç olmayan sözcükler bulunabiliyor (keçi pisliği, tavşan poposu), ilkbaharda fabrikanın elinde kalan sözcükler ucuza satılıyor (vantrolog, devedikeni gibi) ama onlar da çok işe yaramıyor. Ara sıra havada uçuşan sözcükleri çocuklar kelebek filesiyle yakalayıp ailesine götürüyor. Son yıllarda çocuk edebiyatında sınıfsal farklılıklara neredeyse hiç rastlamıyoruz. Rastladıklarımız da çoğunlukla oldukça didaktik, kayda değer olmayan metinler. Farklılıklar çocuk öykülerinde genellikle fiziksel farklılık ekseninde konu ediliyor uzun zamandır. Aylak Kitap’tan çıkan Büyük Sözcük Fabrikası sınıfsal farklılıklar ve aşk üzerine kurulu az sayıda kitaptan biri. Üstelik de didaktizme düşmeden, kolaycılığa kaçmadan. Fransız yazar Agnes de Lestrade’nin yazıp Arjantinli illüstratör Valeria Docampo’nun çizdiği öykü, üç çocuk üzerinden anlatılıyor. Çevirmen Çağıl Öksüztepe’nin Türkçeleştirdiği isimlerle Özgür, Cemile ve Gürbüz. Özgür, kelebek filesiyle yakaladığı üç sözcüğü doğum gününde Cemile’ye söyleyebilmek için saklıyor. Çünkü Cemile’ye aşık. “Seni seviyorum” demeyi çok istiyor ama yeterli parası olmadığı için ihtiyacı olan sözcükleri alamıyor. Cemile’ye aşık biri daha var: Gürbüz. Gürbüz gülümsemeyen ama ailesi zengin olduğu için istediği kadar konuşabilen bu yüzden de özgüveni yüksek biraz da kaba bir çocuk. “Büyüyünce Evlenmek” “Seni bütün kalbimle seviyorum Cemile’m. Biliyorum ki bir gün seninle evleneceğiz.” Gürbüz’ün doğum günü hediyesi olarak Cemile’ye söylediği bu cümleler itici olduğu kadar çok da çocukça. Çünkü “büyüyünce evlenmek” çocukların aşk tarifinin vaz geçilmezleri arasında yer alıyor. Bu da yazarın çocuk dünyasını tanıdığını gösteren ip uçlarından. Çocukların aşkı saf ve masumdur. Aynı sırada oturmak, teneffüste birlikte oynamak, aynı takımda yer almak, doğum gününe çağırmak, elini tutmak, yanağından öpmek, bakıp gülümsemektir aşk. En yakın arkadaşına kimi sevdiğini söylemektir. Ve “büyüyünce evlenmek”tir. Çünkü çocuklar için aşk, anne baba olmakla eşdeğerdir. Bu algı ancak ebevenlik yaklaşımları ve toplumsal cinsiyet algısı değiştikçe değişecek sanırım. Gürbüz “servet kadar” sözcüğe sahip ama Özgür’ün gülümsemesine ve içtenliğine sahip değil. Özgür’ün söylemek istediği çok şey var ama sahip olduğu üç kelimeden başka sözcüğü yok. Kalbindeki bütün aşkı bu üç sözcüğe yükleyerek Cemile’ye gönderiyor: “kiraz! toz, sandalye!” Cemile’nin hiç sözcüğü yok ama gülümsüyor ve Özgür’ün yanağına bir öpücük konduruyor. Sorunlu Bir Çeviri Kitabın ilk baskısı 2012 yılında oldukça sorunlu bir çeviriyle yapıldı. Hikâyesi, kurgusu, çizimleri çok başarılı olan, çok sayıda dile çevrilmiş bir kitabın orijinal dili bu kadar kötü ve bu kadar sorunlu olamazdı. İkinci baskı, çeviri yeniden gözden geçirilmiş olarak yapıldı ama hikâyeye yakışır bir incelik yine de yakalanamadı. Üstelik çok ciddi bir sorun da gözden kaçırılmıştı. Son bölüm, “Özgür’ün söyleyebilecek bir sözcüğü daha vardı…” diye başlıyor ve Özgür sakladığı son sözcüğü Cemile’nin gözlerinin içine bakarak söylüyor: “bir daha!” Öykü böyle bitiyor. Ama “bir daha” bir değil iki sözcükten oluşuyor? Fransızca orijinal metinde son sözcük olan “encore”, aslında Türkçede “tekrar” ya da “yeniden” anlamına geliyor. Özgür’ün bir sözcüğü kaldığı halde iki sözcükten oluşan “bir daha” kullanılınca, çevirideki inceliksizliğin yanına, bir de tutarsızlık eklenmiş oluyor. Kitabın en son 5. baskısı yapıldı ama aynı sorun varlığını sürdürüyor. Çeviri metinlerde dilsel çalışma oldukça önemli. Yalnızca çevirmenle bitmiyor, çeviri editörlüğü de gerektiriyor. Ama kitabın künyesinde çeviri editörü görünmüyor. Kitabın ilk baskısından sonra çevirisi yenilense de internet satış sitelerindeki kitap tanıtımında kullanılan alıntı hâlâ ilk baskıya ait: “Bir ülke vardı ki orada yaşayan insanlar neredeyse hiç konuşmazlardı. Bu büyük sözcük fabrikasının ülkesidir. Bu garip ülkede sözcükleri söyleyebilmek için onları satın almak gerekirmiş.” Üç cümle, üç ayrı zaman kipi. Bu kadar iyi bir kitap da çocuk okur da aşk da bu özensizliği hak etmiyor. Çocuk kitaplarındaki çeviri sorunlarını ve nedenlerini ayrıntılı olarak başka bir yazıya bırakayım. Ama Büyük Sözcük Fabrikası için şuna değinmeden geçmeyeyim, çevirmenin adı kitap kapağında da iç kapakta da yer almıyor. Yalnızca künyede yer verilmiş. Bir kitabın çevirmeni, onun çevrildiği dilde okunmasını sağlayan kişidir. Çeviriyi eleştirebiliriz ama kitaplar kendi kendilerine çevrilmiyor ve koskoca bir emek görmezden gelinmemeli. Çevirmen bir kitabın okunmasını sağlayan kişi ve doğru olan, çevirmen adının da kapakta yer alması. Her şeyin hızla yaşanıp tüketildiği yirmi birinci yüzyılda, aşka dair yeniden düşünmek için yetişkinlerin de okuması gereken iyi bir kitap Büyük sözcük Fabrikası. Aşkın “servet kadar sözcüğe” ihtiyacı yoktur belki de. İhtiyacı olan tek şey içtenliktir. Aşkın Renkleri Aşkın elbette üçten fazla hali, rengi de var. Bunu söylediği için iki çocuk kitabı önce hedef gösterildi, sonra toplatıldı. Yapı Kredi Yayınları’ndan çıkan “Kız Çocuk Hakları Bildirgesi” ve “Erkek Çocuk Hakları Bildirgesi” kitaplarının son maddeleri diyor ki: “Madde 15: İstedikleri kişiyi sevme hakkı vardır: Kız ya da erkek (ya da her ikisini de).” Kitapların yazarı Elisabeth Brami, aynı zamanda Polonya’da çocuklar ve gençlerle çalışan bir psikolog. Çizeri ise Estelle Billon-Spagnol. Bu iki kitap, 27 Eylül 2019 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan Küçükleri Muzır Neşriyattan Koruma Kurulu kararıyla “muzır neşriyat” ilan edildi, poşete konarak +18 uyarısıyla satılmasına karar verildi. Sonra, “Kız Çocuk Hakları Bildirgesi” kitabı hakkında dağıtım ve satış yasağı kararı çıkarıldı, kitabın yayımcısı olan Yapı Kredi Yayınları ve çevirmeni Burcu Uğuz hakkında “müstehcen sözleri yayınlamak ve yayınlanmasına aracılık etmek” suçlamasıyla dava açıldı. Çalışma Sosyal Hizmetler ve Aile Bakanlığı tarafından atanan beş birim amirinden oluşan kurulun aldığı karara Türkiye Yayıncılar Birliği, Türkiye PEN ve Türkiye Yazarlar Sendikası bir açıklama yaparak tepki gösterdi. “İfade özgürlüğü demokratik toplumun temelini oluşturan ana unsurlardan; toplumun ilerlemesi ve bireyin gelişmesi için gereken temel şartlardan biridir ve vazgeçilmezdir. Demokratik toplum ilkesi de ifade özgürlüğünün korunmasını, zedelenmemesini gerektirir. Ülkemizde gerçekleşen ve yayımlama özgürlüğü ile çelişen bu ve benzeri ihlalleri kaygıyla takipte olduğumuzu kamuoyunun dikkatine sunarız.” 2019 Ocak ayında Birleşmiş Milletler’in LGBTİ+ haklarına ilişkin eleştirilerine yanıt veren Türkiye, LGBTİ+’lara yönelik etkinlik ve yürüyüş yasaklarını inkâr etmiş, hak ihlali olmadığını iddia etmişti. Ama uygulamalarıyla ne üyesi olduğu Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı kriterlerine ne de imzacı olduğu İstanbul Sözleşmesi’ne uygun davranıyor. Nefret suçlarını, ayrımcılığı, toplumsal cinsiyet eşitsizliğini önleme yükümlülüğünü yerine getirmeyerek nefret suçu işlemeye devam ediyor. Aslında bu kitapları başka açıdan konuşuyor olmamız gerekirdi. Mesela “Erkek Çocuk Hakları Bildirgesi” kitabındaki çeviri sorununu. Doğru çevirinin “erkek çocuk” anlamına gelen “oğlan” kelimesi olması gerekirken, çevirmenler ısrarla bu kelimeden uzak duruyorlar. Bunu da başka bir yazıda ayrıntılı olarak ele alalım çünkü çok sayıda çocuk kitabı var aynı sorundan mustarip. Aşağı bakanlar gökkuşağını da göremezler. Biz bu yüzden göğe bakmaya devam edelim ve LGBTİ+ haklarının insan hakları olduğunu 2021 yılında yeniden hatırlatayım. Bir de şuraya Kaos Gl’nin LGBTİ çocuklarla çalışan öğretmenler için hazırladığı kılavuz kitabın linkini iliştireyim. https://kaosgldernegi.org/images/library/2014lgbt-cocuklar-iin-ne-yapmali.pdf Son söz olarak, herkesin aşkına kimse karışamaz diyeyim. Çocuklar hariç değil diye eklemeden de bitirmeyeyim. BÜYÜK SÖZCÜK FABRİKASI Agnes de Lestrade Resimleyen: Valeria Docampo Çeviren: Çağıl Öksüztepe Aylak Kitap, 36 s. İstanbul, 2012. KIZ ÇOCUK HAKLARI BİLDİRGESİ Élisabeth Brami Resimleyen: Estelle Billon-Spagnol Çeviren: Burcu Uğuz YKY, 36 s. İstanbul, 2017 ERKEK ÇOCUK HAKLARI BİLDİRGESİ Élisabeth Brami Resimleyen: Estelle Billon-Spagnol Çeviren: Burcu Uğuz YKY, 36 s. İstanbul, 2017.

  • Özel ve Genel İlişki Bakanlığı

    Fadime Uslu’dan distopik bir aşk öyküsü… “Özel ve Genel İlişki Bakanlığı” aşka, âşıklara ve “aşk sözcüklerinin anlamlarına” müdahale ederken âşık olmak, âşık kalmak mümkün olacak mı? Fadime Uslu Sevgilim, Beklenen genelge sonunda bugün akşamüstü yayımlandı. Birkaç güne kalmaz gündem için cımbızlanan maddelerden birkaçını sağda solda sen de görürsün, ama öyle kararlar var ki bunların bir anda basına verileceğini sanmıyorum. Bizi, geleceğimizi ilgilendirdiğinden derin bir kaygıya kapıldım okurken. İki bakanlık, Özel ve Genel İlişki Bakanlığı çatısında birleşmeseydi, kadrolar yeniden el değiştirip eski projeler yeni bürokratlara teslim edilmeseydi aynı kararlar alınır mıydı, şüpheliyim. Ama kişisel kanılarımızla duygularımızın hiçbir hükmü yok artık. Bakanlık toplumun sinir uçlarına çalışıyor. “Sevgililer Günü”nü de sinir uçları törpüsü olarak kullanacak. Aynen böyle konuşuldu toplantının başında. Eylemin ilk hareketi kamu spotlarında görülecek, topluma firmalardan önce anımsatılacak “Sevgililer Günü.” Özel krediler için faiz indirimleri bir ay önceden başlayacak. Gazeteler de en çok bununla ilgilenecek bana kalırsa. Bu sırada birçok sözcüğün anlamı yeniden tanımlanacak. Aşk, tutku, şehvet, ihtiras, esrime, sevgili ilk akla gelenler. Listeyi görsen şaşakalırsın. Aşkın çağrıştırdığı sözcükler, hatta çağrışımın çağrışımı olan başka sözcükler de avlanacak ve sözlüklerde her birinin tanımını açıklayan örnek cümleler değiştirilecek. Birkaç komisyon kuruldu bunun için, beni cümle incelemeye yazdılar. Her şeyin sil baştan düzenleneceğini tahmin edersin. Sevgilim, genelgeye göre gerçek bir ilişki değilmiş bizimki. İlişkide mesafe sınırı 250 kilometre. Gerekçe, özlemle sevgiliye nasıl kavuşacağım derdiyle birlikte verimin düşmesi/iş gücü kaybı. (Düşük gelirli vatandaş yarı aç yaşarken uzak mesafedeki sevgiliye ulaşma çabası toplumsal isyanı körükleyebilirmiş.) Biz sınırı üç kat aşıyoruz. Bir başka sınır da aşkın duyusal düzeyi için belirlendi. İnsanın insana duyduğu tutkunun sınırıyla ilgili. Tahmin edersin ki, ilahi aşk tamamen serbest. Bunu sonra anlatırım nasılsa. Sevgilim, genelgeye göre aşk ancak nikâh altına alınınca yaşanabilecek. Nikâhın türü fark etmiyor. Ama denizci nikâhı da sayılmıyor. Bizi nikâhlayacak imam bulabilir miyiz, sence. Toplantıdan öğleden sonra ayrılan gruptaydım ben. Kalan ekip az önce dağıldı. Ama bütün bakanlık fazladan mesai yapacağız. Yarın sabaha kadar dosya içeriklerini raporlandıracağız. Dosyanın hazırlıklarına başladım, bir yandan da gerçek ilişki sözü dönüp duruyor aklımda. Önümüzdeki günlerde çok sık duyacağız bunu. Televizyonların odağı da bu olacak. Bütün programlarda açık, gizli, örtülü biçimde kurallara uygun aşk öğütlenecek. Amaç, aşkın duyusal düzeyde bile belirlenen sınırda kalması. Aşkın teknik, ekonomik, politik işlevinin pratiğe yansıması. Ekonomi bakanlığı dipteki bütçenin gündemden düşmesi için kurtarıcı gibi görüyor bu genelgeyi. Bütün toplantılar gibi kalabalık sözlerle uzadı tutanak maddeleri. Hepsini kim aklında tutabilir ki. Hepimiz işimize yarayanı alıp kullanmıyor muyuz hep. Ben de bakanlığın vurguladığı gerçek ilişki kavramına takıldım kaldım. Yeni dosyaya çalışmaya başlamadan önce şunları yazdım, aynen aktarıyorum: Gerçek, olan ve biten şeydir. Olan ve biten şeydedir gerçek. Sen bitmiyorsun hiç, düşüncemde, duyumsadığım her şeyde kesintisiz sürüyorsun ve bu yüzden gerçeğin ötesindeymişsin gibi geliyorsun bana. Gerçek değilmişsin gibi değil ama. Tamamen gerçek olan da bu bence. Beni dairede bir kalkan gibi koruyan masamın arkasındaki sandalyedeydim bunları yazarken. Bahçeye sigara molasına çıkmıştı odadaki arkadaşlarım. Hava kararmak üzereydi. Başkentin kasvetli kışlara özgü akşamüstü çöküntüsü. Kahve içiyor ve seni düşünüyordum. Hâlâ öyle. Takvime bakıp ne zaman buluşabileceğimizi hesaplıyordum. Derken, yağmur pencereye bir kuş pençesi gibi düşüverdi. İnce uzun, minik noktalı, zarif bir damlaydı. Sonra başka damlalarla kaplanıverdi cam. İşte o zaman kuş pençesi imgesi silindi, tende yanan bir heyecan pırıltısının aniden parlayıp sönüvermesi gibi. Sana bu manzarayı yazıncaya kadar yağmur kendi şekline, akışına büründü. Senin de beni hayalinde canlandırdığını hayal ediyorum. Bu beni dengeye getiriyor. İhtiyaç duyuyorum sana, su gibi bir ihtiyaç bu. Yakında yeni aşk yasası çıkacak. Mecliste usulen görüşülüp oylanacak. Bunlar konuşulurken devasa salondaki sessiz çoğunluktan biriydim, benim gibi gözlerini bir noktaya dikip susanların kafasında kim bilir neler dönüyordu. Benimkinde bir hikâyenin kırıntıları belirmeye başlamıştı. Seninle birlikte ikinci denge unsurum yani. Üzerimizdeki bu ağır baskıdan hikâye kurarak kaçmaya çalıştım. Gözümün önünde bir kare belirdi önce. Kısa saçlı bir kadın, verandaya açılan tel kapının hemen ardında ayakta, kolları göğsünde bağlı, bahçeye bakıyor, bahçe duvarının ardındaki ağaçlara, onların da ardındaki uzak dağ sıralarına. Yağmur başlamış. Rüzgârda yüzeyi havalanmış sonra da yatışmış nemli toprağın kokusu içeride. Sevgilisi üçlü koltuğa uzanmış cep telefonundan haber bakıyor. Sevgilim, hikâyenin merkezi şimdilik bu kadın, nedeni aşkın tabiatını bozulmadan bütünüyle içinde taşıması. Bunları okurken, senin gibi dediğini duyuyorum. Sesini, nefesini öyle özledim ki. Hikâyeye de öylesine bir yerden girip kadını anlatarak başlayabilirim. Aşağı yukarı şöyle olabilir: Kadının saçı kısaydı, ensesinde kıllar uzayınca -böyle diyordu sevgilisi- haftada bir temizletirdi. Kuaföre gidemediği zamanlarda yaz sıcağında bile fularla kapatırdı boynunu. Bazen de şalını zarif zevkleri olanlara özgü bir biçimde omuz başına atıverirdi. Havasını değiştiriyormuş gibi gelirdi ona. O anda fular, şal yoktu boynunda. Ense kılları uzamıştı. Bluzunun yakası, sol omzu açıktı. Hava serindi, üşümüyordu. Tersine, iyi hissettiriyordu serin hava. Tel kapının ardındaki kedi ıslak tüylerini yalıyordu. Kadına baktı bir süre başını büküp miyavladı, gözleri nemliydi ama öyle kendini acındırmaya niyetlenmiş kediler soyundan gelme değildi. Kadın daha iki gün önce bahçede bir sıçan yakaladığını görmüştü. Sıçanın kuyruğu ağzından kösele bir ayakkabının bağcığı gibi sarkıyordu. Kedi duvar dibine gitmiş, yarı baygın avını toprağa bırakıp onunla oynamıştı. Kendi dışındaki dünyanın varlığını unutmuş küçük bir çocuk gibi oynadı sıçanla. Ev sahibesinin saygısını kazanmıştı böylece. Saygıdeğer kedi saçak altında kendini temizliyor, süslenirken gözleri kısılıyor. Sevgilisi hafifçe yan dönüyor, üstündeki battaniye kayıyor, yağmur şakırdayarak yağıyor. Sevgilisi yanına çağırıyor kadını, koltuğun arka minderlerine yaslanıp ona yer açmış. Kadın ayakkabısını çıkarıp battaniyenin altına giriyor. Boynunu öpüyor önce, gözleri kedininki gibi kısılıyor. Sevgilisinin parmak uçlarıyla usulca okşanıyor, yüzünde geziniyor dokunuşları. Birbirlerine hiçbir şey söylemeden, hiçbir şey sormadan, hiçbir şeyi düşünmeden bakıyorlar. Dünyanın geri kalanı dışarıda. Çiçeklenmiş bademle erik ağaçlarının kokusunda, sesi uzaktan gelen kargada, sehpadaki cep telefonunda. Kapının ardındaki kedi ara kesitte ama. İkisinin uyumunu seviyor kedi. Gezintisinden dönüşlerde mutlaka bu kapıya uğruyor. Kadının dili sevgilisinin dudağında. Ilık, buğulu, dingin ama oyuncu bu dili sevgilisi hemen kapıyor. Ensesini avuçluyor, uzayan kıllarını seviyor. Kapı açılıyor, içerideki hava değişiyor hemen, yorgun mesai arkadaşlarımın ıslak palto kokusu doluyor odaya. Arkadaşlarım masalarına gömülüyorlar. Sana kavuşma arzusu ağır basıyor. Gözüm önümdeki dosyalarda, hiçbiri kalkan görevi yapamıyor şimdi. Ertesi güne yetişecek yığına, dosyaların arasında bir A4’ün sığabileceği kadar bize ait olan alana bakıyorum. Sen, hikâye, birazcık da ben. Sıkışıp kalmaya katlanamıyorum. Katlayıp çantama koymadan önce mektupla ilgili kararı veriyorum. Cep telefonumdan ilk uçağın kalkış saatine bakıyorum. Aceleyle masayı toparlarken arkadaşlarım bana bakıyor. “Hayırdır,” diyor biri. “Aşk sözcüklerinin anlamı üzerinde çalışacağım,” diyorum. Sabahtan beri ilk kez gülüyorum.

  • Herkesin aşkına kimse karışamaz

    “Teori ne derse desin, deneyimlendiği esnada aşk, biriciklik iddiası taşır. Herkesin aşkına kimse karışamaz. Aşk tarafından ele geçirilen kişi bu duyguyu dünyada ilk kez kendisi yaşıyormuş gibi deneyimler.” Doğuş Sarpkaya edebiyatta arzu nesneleri, toplumsal kabuller, aşkın biricikliği üzerinden ilerleyerek romantik yalanları ve romansal hakikatleri sorguluyor. Doğuş Sarpkaya Aşk kavramı sonsuz bir çeşitliliğe sahip. Bir taraftan iki insan arasında gerçekleşen, dolayısıyla aşağı yukarı herkesin benzer deneyimleri yaşadığı bir duygu söz konusu. Dolayısıyla basit formüllerle kelimelere dökülür gibi görünüyor. Diğer taraftan da sonsuz bir çeşitliliği ve kaosu içinde barındırıyor. Kavramın bu ele avuca sığmazlığı belli bir çerçeve belirleme çabalarını da çaresiz bırakıyor. Aşkı basit formüllere indirgemeye çalışanlar, genellikle âşık olunanın niteliklerinden yola çıkarak bir değerlendirmeye girişirler. René Girard’ın kavramlarıyla konuşacak olursak, arzunun nesnesine doğrudan bir yönelimi vardır. Aşk birbirine yönelen iki insanın yaşadığı duygu taşkınlığından öte bir şey değildir. Arzuların harekete geçirdiği kişi, âşık olduğu kişiye adım adım çekilecektir. Âşık olan ile âşık olunan arasında dümdüz bir çizgi varmış gibi görünür. Arzu ile nesnesi arasında dolayımsız bir ilişki olduğu fikri yüzyıllar boyunca aşkı tanımlamaya çalışan edebiyatçıların yanılsaması olarak varlığını sürdürdü. René Girard, romantik yalan olarak adlandırdığı bu durumun o kadar da masum olmadığını açığa çıkarmıştı. Girard’a göre romantik yalanın bir yüzü aşkın nesnesini yüceltme eğilimdedir: Kişinin arzusunun ve aşkının nedeni maşuğun nitelikleridir. Oysa güzelliğin ideolojik bir şey olduğunun ayırdına vardığımızda, âşık olunan kişinin en azından fiziksel niteliklerinin dönemsel olarak farklılık gösterebileceğini de kabul etmek zorunda kalırız. Buna karşılık kişinin arzusunun niteliğini abartmak da bizi düz çizgiye iter. Arzunun yüceltildiği bu durumda, âşık olanın kendi arzusuna tabi olacağı, kimi zaman nesnesini bile önemsizleştirebileceği var sayılır. Yönelecek bir nesnenin yokluğunda arzu kendi nesnesini yaratacaktır. Girard’a göre arzunun düz bir çizgide nesnesine ulaşması fikri büyük handikaplar taşır. Çünkü arzunun bağımsız bir duygu olduğu yanılsamasından doğar. Oysa arzu kimi zaman başka arzuların taklidi yoluyla, çoğu zamansa toplumsal dolayımdan geçerek ortaya çıkan bir duygudur. Yazar, arzunun ortaya çıkışında öteki’ne önemli bir rol atfeder: “Arzunun doğumunda, başka bir deyişle öznelliğin kaynağında, muzaffer bir edayla yerleşmiş ‘Öteki’ni buluruz hep. ‘Dönüşümün’ kaynağının içimizde olduğu doğrudur, ama kaynağın suyunun fışkırması için dolayımlayıcının sihirli değneğiyle kayaya dokunması gerekir.” Fakat, üçgen arzu basitçe başkasının arzusunu taklit ya da kıskanmayla ortaya çıkmaz. Kimi zaman toplumsal roller, konumlanışlar katalizör olur. Girard’a göre roman sanatının ortaya çıkmasıyla arzunun üçgen yapısı daha görünür olmuş ve romantik yalanı uzun süredir oturduğu tahttan indirmeyi başarmıştır. Romansal hakikat, arzunun farklı tezahürleri üzerindeki sır perdesini aralamak gibi zor bir görevi üstlenmeyi kabul etmiş gibidir. Teori ne derse desin, deneyimlendiği esnada aşk, biriciklik iddiası taşır. Herkesin aşkına kimse karışamaz. Aşk tarafından ele geçirilen kişi bu duyguyu dünyada ilk kez kendisi yaşıyormuş gibi deneyimler. Durum böyle olunca dünyadaki her bir kişi için aşk tanımı da farklılık gösterecektir. Bu kadar farklı tezahürleri olan bir duygunun layıkıyla kelimelere dökülmesi ise imkânsız olacaktır. Edebiyat tarihi, bu imkânsız görevin peşine düşmüş yazarların tarihidir. Türkiye’de de yazarların romantik yalan ile romansal hakikat arasında salınışlarını sürdürdüğünü söylemek mümkün. Kimi yazarlar hâlâ kahramanlarını arzusunun nesnesine doğrudan yönelterek ya da kahramanlarının arzusunu her şeyi üstüne koyarak romantik yalanı söylemeye devam ediyorlar. Romansal hakikate sadık yazarlar ise arzunun dolayımlayıcılarının peşine düşerek, arzunun üçgen yapısını göstermeyi başarıyor. “Teori ne derse desin, deneyimlendiği esnada aşk, biriciklik iddiası taşır. Herkesin aşkına kimse karışamaz. Aşk tarafından ele geçirilen kişi bu duyguyu dünyada ilk kez kendisi yaşıyormuş gibi deneyimler.” Romantik Yalanlar Romantik yalanın en çok görüldüğü eserlerin, genellikle aşk ve gençlik romanları olduğu kesin. 2010’lu yıllarda Wattpad’in ortaya çıkmasıyla genç ve hızla popüler olan bir yazar grubu ortaya çıktı. Zengin kız-fakir oğlan, iyi kız-kötü çocuk ya da tam tersi gibi ikiliklere dayanan bir sürü metin önce online ortamda ardından da iş bilir yayıncılar aracılığıyla kitaplarda kendilerine yer buldular. Bu metinlerde arzunun düz bir çizgide nasıl ilerleyebileceğini takip edebildik. Bu hikâyeler aynı zamanda bir iddia da taşıyordu: Arzusu iyi ve saf olan, her zaman nesnesini dönüştürme gücüne sahiptir. Dolayısıyla sadece nesneye değil, arzuya da özel önem atfeden bir yapıyı sürekli yeniden üretmeyi başardı bu anlatıcılar. Bu anlatılar, gündelik hayata bakışı tektipleştirip apolitikleştirdi. Wattpad yazarlarına bu kadar yer ayırmamızın sebebi, popüler kültürde romantik yalanın ne kadar tüketicisi olduğunu tespit etmek. İstisnaları saymazsak, okurun gerçeğini ya da toplumsal gerçeği yansıtma konusunda beceriksiz, edebi anlamda nitelik sorunu yaşayan ve gerçeklerin, yalanlar kadar ilgi çekici olmadığı klişesini doğrulama becerileri üst seviyede olan bu metinlerin bunca okunmasına şaşmamak elde değil. Lakin, edebi nitelik konusunda Wattpad yazarlarını kat be kat aşan ama arzunun doğası hakkında yanılgıya düşen eserlerin varlığı daha şaşırtıcı. Mesela seneler önce “orta sınıf kadın ütopyaları” olarak adlandırdığım kitapların yazarları, özellikle arzunun kendisini yüceltmesi yoluyla romantik yalan batağına saplanmıştı. Orta sınıf ütopyacılığının romantik yalanla birleşeceği bir ortamın var olmasının da bunda etkisi büyük. 2000’li yıllara, kültür dünyamızda post-modernizmin ve yenilgi dönemlerine özgü kinizmin etkisi altına girildi. Buna ek olarak toplumda yaşanan muhafazakârlaşma da kadının varoluşuna karşı ciddi tehditler yaratmaya başladı. Bu durumda ortaya çıkacak eserlerin kinizm ve muhafazakârlıktan etkilenmesi, dahası toplumsal cinsiyet mevzuuna dair bakışta bir daralma yaşaması kaçınılmaz oldu. Bu dönemin eserleri, daha çok orta sınıf, meslek sahibi, kendi ayakları üzerinde durabilen kadınların içsel yolculuklarını konu alan kitaplardı. Bu tarz yazının en önemli temsilcilerinden biri Meltem Arıkan. Yazarın biçim olarak post-modern, içerik olarak bireysel ilişkileri merkeze alan romanları, kadın erkek ilişkilerinde yaşanacak niteliksel değişimin, toplumsal yaşamı da etkileyebileceği fikrine dayanıyordu. Meltem Arıkan bir ütopyacıdır. Şehir içinde yarattığı arınma mekânlarıyla, kadınların kendilerini bir anda buluverdikleri kocaman konaklarıyla, dayanışma ağına bağlı oluşumlarıyla bir yok-ülke yaratır Arıkan. Kadın ile erkek arasında yaratılacak kozmik bağın, gerçek sevgiyi açığa çıkarabileceği, böylece daha iyi bir dünyada yaşayacağımız safdilliği bütün kitaplarına yayılmıştır. Arıkan’ın işinde başarılı, ekonomik özgürlüğünü kazanmış kadınları, toplumsal baskıyı hissetmezler neredeyse. Onların dertleri daha çok erkekler ile ilişkilerinde yaşadıkları kırılmalardır. Bu kırılmalar yaşamlarının temel çatışkısını oluşturur. Birbiriyle diyalog halindeki tüm kadın karakterlerin derdi egemen toplumsal cinsiyet kodlarını kırmak yerine daha çok o kodları içselleştirmektir. Kadınlardan kendilerini çeviren sınırları aşmaları beklenmez. Onun yerine içe dönüş yaşayıp arınmalı, bu arınmayla istediği erkeğe yönelmelidir. Arıkan’a göre, zaten arınmış ve kendi olabilmiş bir kadının artık daha önceki deneyimlerindeki kırılmaları yaşaması beklenemez. “Kadın ve erkeğin egemen toplumsal cinsiyet rollerinden soyunabilmesinin mucizevi olaylara bağlanması, toplumsal ilişkilerdeki sömürü ve baskının görmezden gelinmesi, orta sınıf kadın ütopyalarının dar görüşlülüğünü gözler önüne serer.” Bu orta sınıf ütopyacılığı, Zaten Yoksunuz romanında açık biçimde resmedilir. Başarılı bir çevirmen olan Rüya, Kaya’ya âşık olur. Rüya’nın iç dünyasında yaşadığı gerilimleri çözmek ise İstasyon adında bir mekâna gitmesiyle mümkün olacaktır. Arıkan’ın yazdıklarını, bildiğimiz aşk romanlarından ayıran nokta, orta sınıf kadınlarının toplanabileceği, arınma mekânları tahayyül etmesidir. Arıkan’a göre erkekler de kendi duygusuzlukları tarafından kilit altına alınmışlardır. İstasyon gibi mekânlar sayesinde güçlenen ve hayata hazırlanan kadınların, kendi dünyalarına hapsolmuş erkekleri kurtarmaları da kaçınılmazdır. Arıkan, kulağını tersten tutarak, hegemonik erkek söylemin hem kadınların hem de erkeklerin yaşamını baskıladığını anlamış görünür. Çözüm ise Fadime Uslu’nun deyimiyle “içerinin hâkimiyetinde iç dökümler, iç dünyadaki iç sesler”e havale edilir. Zaten Yoksunuz’un düşlerde dolanan kurgusu, bir mucizenin gerçekleşmesine odaklanmıştır. “Mucize yıldızları düşürür. Yıldız düştükten sonra ne olacağı ise sadece Kadın ve Adama bağlıdır”. Kadın ve erkeğin egemen toplumsal cinsiyet rollerinden soyunabilmesinin mucizevi olaylara bağlanması, toplumsal ilişkilerdeki sömürü ve baskının görmezden gelinmesi, orta sınıf kadın ütopyalarının dar görüşlülüğünü gözler önüne serer. Arıkan’ın popüler romanın pek çok örneğiyle paylaştığı bu dar görüşlülük arzunun yorumlanması konusunda da kendini gösterir. Aşkın kurtarıcılığının vurgulandığı romanında Arıkan, arzunun niteliğinin nesnesini dönüştürebileceğini öngörür. Yukarıda da belirtildiği gibi arzunun düz bir çizgide ilerlediği, dolayımlayıcıların etkisinin tümüyle yok sayıldığı romantik yalanın yeniden dile döküldüğü bir janrın da yaşamını sürdürmesine katkıda bulunmayı tercih eder. Romansal Hakikat Kötü örnek, örnek değildir diyerek romansal hakikatin olanaklı olduğu eserlere de bir göz atalım. Türkiye’de romanın ortaya çıktığı Tanzimat Dönemi’nden bu yana üçgen arzu fikrini sezgisel olarak işlemiş pek çok yazar var. Mesela alafranga züppe karakterinin arzusunun, nasıl taklit bir arzu olduğunu en yoğun ve güçlü şekilde resmeden Recaizâde Mahmut Ekrem’in Araba Sevdası romanı bu listenin ilk sırasına rahatlıkla yerleştirilebilir. Ekrem, Tanzimat döneminin kafa karışıklığının farkında olması, yaşanan kültürel şokun yarattığı fikrî bulanığı sezinlemesi ve bu durumdan ürkmesiyle diğer Tanzimat yazarlarından ayrılır. Diğer Tanzimat romanlarının aksine Araba Sevdası hem biçim ile içerik bütünlüğüyle hem de diğer romanlardaki karşıtlıkları –Doğu Batı, iyi kötü, vs- kullanmamasıyla Türk edebiyat tarihinin ilk ayrıksı eseridir. Araba Sevdası’nı, diğer Tanzimat romanlarından ayıran bir başka özelliği ise Batılılaşan Türkiye’nin içine düştüğü kültür karmaşasından İslami değerlere sarılarak kurtulunacağını vaaz eden diğer metinlerin aksine bir çıkar yol önermemesidir. Araba Sevdası, durum tespiti yapan bir romandır. Karanlık ve karamsar bir şekilde toplumun kültür hayatındaki değişimleri gerçekçi ve ironik bir dille anlatır. “Araba Sevdası arızalı bir romandır. Çünkü Tanzimat döneminin boşluğa düşmüş ve o boşluk içinde çırpınan aydınlarına çaresizliği önerir.” Araba Sevdası, Bihruz Bey’in Çamlıca’da gördüğü Periveş Hanım’a olan aşkını merkeze alarak alafranga züppeliği yerer. Modernleşme kültürel yozlaşma olarak gelecekse hiç gelmesin fikrinin işlendiği romanda, eğitimini Batılı eğitim tarzıyla gerçekleştiren, okuduğu ve yalan yanlış anladığı Fransızca metinlerden etkilenen, en büyük sevgisini arabasına besleyen, konuşurken yabancı kelimeler paralayan bir alafranga züppedir Bihruz karakteri; sözleri, davranışları, duyguları, tepkileriyle kendi olmamışlığını, ödünç alınmışlığını, yarım adamlığını sergiler roman boyunca. Yarım adamlığının bir sebebi de arzusunun da tümüyle taklit, öğrenilmiş ve yapay olmasıdır. Bihruz neye yönelirse yönelsin, hep kitaplarda okuduğu, başkalarından duyduğu yarım yamalak bilgilerin yönlendirmesiyle hareket eder. Onun için de hiçbir arzusu doğrudan nesnesine yönelmez. Roman boyunca Bihruz’un arzusunun nesnesine değil, dolayımlayıcılarına âşık olduğunu hissederiz. Araba Sevdası’nı güçlü bir roman yapan tam da budur. Araba Sevdası arızalı bir romandır. Çünkü Tanzimat döneminin boşluğa düşmüş ve o boşluk içinde çırpınan aydınlarına çaresizliği önerir. Batı sadece bilimi ile değil ruhuyla birlikte Osmanlı dünyasına nüfus etmiş ve Osmanlı düşüncesini dönüşü olmayan bir şekilde dönüştürmüştür. Ekrem, Mithat ve Kemal’den farklı olarak, bu durumu tam olarak kavramış, çaresizliğin, umutsuzluğun ve yenilmişliğin romanını yazmıştır. Tanzimat sonrası dönemde de romansal hakikat konusunda tutarlı pek çok eser yazıldı. Halit Ziya Uşaklıgil’in Mai ve Siyah ile Aşk-ı Memnu’su, Mithat Cemal Kuntay’ın Üç İstanbul’u, Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Huzur’u, Sabahattin Ali’nin İçimizdeki Şeytan’ı romantik yalanın tuzaklarına düşmeden yazılmış romanlar olarak dikkat çekerler. Liste günümüze yaklaştıkça daha da kabaracaktır. Bu noktada üçgen arzu şablonunu romanlarının merkezine yerleştiren Tahsin Yücel’den bahsetmek gerekiyor. Yücel, meselesini derinlemesine işleyebilen bunu yaparken edebi değerden ödün vermeyen nadir yazarlardan biri. Erken tarihli Vatandaş’tan, son romanı Sonuncu’ya kadar, tüm romanlarında Türkiye toplumunun iliklerine inmeye çalıştı. Vatandaş’ın illegal şairi de, Peygamber’in Son Beş Günü’nün “uslanmaz maksçı ozanı” Rahmi Sönmez de, Yalan’ın Yusuf Aksu’su da toplumun iliklerine inebilmesinin kapılarını açmıştı ona. Tabii bu kapıları açmayı toplum dışına çıkmayı yeğlemiş karakterler aracılığıyla gerçekleştirmeye çalışması bir yazar başarısı olarak görülmeli. Yücel’in temel meselesi her daim iktidar yapıları oldu. Entelektüelin sorumluluğunun farkında olan yazar farklı egemenlik biçimlerini açığa çıkarmanın yollarını aradı. Vatandaş’ta bürokrasi içinde sıkışmış küçük memur kahramanıyla toplumun hücrelerine işleyen egemenlik biçimlerini açığa çıkarmayı hedeflemişti. Peygamberin Son Beş Günü’nde ise hem değişen toplumu hem de katılaşmış devrimci düşüncenin gericileşmesini hedef alan bir tarz benimsemişti. Yalan’da ise bilim dünyasından medyaya hâkim olan niteliksizliği yerden yere vuruyordu. Kumru ile Kumru nesnelerin gözlerimizi kamaştırmasına, Gökdelen ise hem kentsel dönüşümü hem tek adam rejimini hem de ülkenin kaynaklarının peşkeş çekilmesini normalleştirilmesine tepki olarak yazılmıştı. Yücel’in hemen her romanının ana karakterinin arzusunun dolayımlayıcısı, kimi zaman bir nesne kimi zaman bir kişi gibi gözükse de toplumsal ilişkilerin kendisidir. Arzu basitçe mimetik bir özellik göstermez. Arzuyu devindiren şey ideolojiktir. Neredeyse tüm ana karakterlerinin aşklarının doğasını belirleyen şey de toplumda işgal ettikleri yerlerle doğrudan bağlantılıdır. Tahsin Yücel romanlarının birçoğunun romansal hakikat konusunda akraba olduğu eserlerle konuşması da tesadüf değildir. “Dostoyevski’nin Yeraltından Notlar’ının, Duhamel’in Salavin’lerinin, Camus’nün Düşüş’ünün arkasına takılma” iddiasındaki Vatandaş’ta şair olmayı başaramamış “düşük dereceli” memurun, şiirlerini umumi tuvaletlere yazmasıyla bir fenomene dönüşünü anlatır. Yalan’da ise kaybettiği ikiz kardeşinin lisede ürettiği teorileri benimsemiş ansiklopedi kurdu Yusuf Aksu’nun maceralarını okuruz. Yusuf Aksu, ansiklopedileri ve radyosuyla dış dünyadan bağımsız bir hayat kurmayı başarmıştır. Açık bir şekilde Canetti’nin Körleşme’si ve Peter Kien ile duygudaşlığı vardır. Kumru ile Kumru’da ise 20. yüzyıla düşmüş bir Madam Bovary ile karşı karşıyayızdır. Tüketim kültürünün tutsağı ya da kurbanı olmamıştır Kumru: Tüketim kültürünü tümüyle özümsediği için felakete sürüklenir. Arzusu, nesnesini hedeflemez. Arzuyu dolayımlayan şeyin peşinde sürüklenmeyi tercih eder Kumru. Aşkın Geleceği Romansal hakikat, aşkı toplumsal dolayımla dünyevileştirerek değersizleştiriyormuş gibi hissettirir. Fakat kazın ayağı öyle değildir. Lukacs’ın sıklıkla alıntılanan tanımıyla roman “Tanrısını kaybetmiş bir çağın epiği”dir. Modern zamanda parçalanmış toplumların, kişiliklerin, hakikatlerin bir bütün olarak görülmesi görevini üstlenir. Hiçbir zaman tam anlamıyla nihayete ulaşamayacak bu görev sayesinde, hem kişilerin duyguları üzerine derinlemesine düşünmemizi hem de toplumsal ilişkilerin sırrı üzerine kafa yormamızı sağlar. Onun için kolay çözümler, steril ortamlar, kestirme yollar, arzunun nesnesine ulaşacağı duble yollar romansal hakikatin düşmanıdır. O daha çok tali yolları, dar sokakları, engebeli arazileri sever. Aynı aşığın maşuğuna kolayca ulaştığı öykülerin, anlatılmaya değmez olması gibi; olanaksız görevlerin, Kaf Dağı’nın ardında gizli hazinelerin peşindedir. Duygular üzerine daha derinlikli düşündükçe, kendi aşkımızın biricikliğini de sorgulama şansımız olabilir. Bunu izleyen aydınlanma da belki de aşkı tüm boyutlarıyla deneyimlememize fırsat verebilir. Arzumuzun dolayımlayıcılarının nesneler, ideolojiler, toplumsal kabuller olmasını engelleyecek bir yol bile bulabiliriz belki. Ne dersiniz?

bottom of page