top of page
  • YouTube
  • IG
  • twitter
  • Facebook

Search Results

Bu sitede ara

Boş arama ile 5406 sonuç bulundu

  • Osmanlı'daki kitap ticaretinin tüm ayrıntıları

    Osmanlı kültür tarihinin önemli ayaklarından olan kitap ve kütüphaneler konusunda en önde gelen uzmanlardan biri olan İsmail E. Erünsal, Osmanlı kültür tarihinin önemli aktarım kaynaklarından biri olan sahafları ve Osmanlı'da kitap ticaretini bu çalışmasında ayrıntılı olarak ele alıyor. "Bir verrâka sürûr ve neşe nedir diye sordular. Şöyle cevap verdi: Parşömen, kâğıt, parlak mürekkep ve açılmış bir kamış kalem. Kendi durumu sorulduğunda da şöyle cevap verdi: Geçimim, rızkım, bir mürekkep hokkasından daha dar, bedenim bir cetvelden daha ince, bulunduğum mevki, makam, camdan daha kırılgan, yüzüm zaç yağından daha siyah, nasibim kalem ucundan ince ve dar, elim kamıştan daha zayıf, yediklerim mazı yaprağından daha acı ve kör talih de bana Arap zamkı gibi yapışmış. Buna karşılık, yaptığı işten memnun olan verrâklar da vardır. Sem‘anî’nin naklettiğine göre ölmek üzere olan bir verrâka ne arzu edersin diye sorduklarında, “Güzel yazı yazabilecek bir kalem, akıcı bir mürekkep ve [cilt yapmak için] ince bir deri” diye cevap vermiştir. Sübkî’ye göre verrâklık en güzel mesleklerden biridir: “Bu işle uğraşanlar, kendilerine Mushaf, ilmî eserler ve belgelerin yazımına yardımcı olma gibi bir görev bahşedildiği ve ilim adamlarıyla beraber olma şansı verildiği için Allah’a şükretmelidirler. Verrâklar [kâğıt satarken], ilmî kitap yazacakları tercih etmeli, asılsız şeyler, bid‘at ve yalan haberler ihtiva eden eserler yazacaklarını bildiği kişilere kâğıt satmamalıdır.” Osmanlı kültür hayatında sahafların önemli bir payı olmasına rağmen bugüne kadar sahaflara dair monografik bir çalışma yapılmamıştır. Dolayısıyla da sahaflığın ve kitap ticaretinin tarihî gelişimi, kitap kültürünün oluşmasındaki rolü ve bu kültürün yaygınlaşmasındaki önemi yeterince aydınlatılmamıştır. Elinizdeki eser, Osmanlı İmparatorluğu’nda sahafların kimlikleri, nitelikleri, sosyal statüleri, bir meslek örgütü olarak sahaf loncasının yapısı ile kitap ticaretinin nasıl yürütüldüğü, kitapların isimleri, maddi değerleri, nerelerden ve nasıl temin edildiği gibi konular ele alınmıştır. Sahaflık mesleği XIX. asırda büyük bir değişime uğramış, geleneksel sahafların çoğu yerini sahaf-matbaacıya ve sahaf-kitapçıya bırakmıştır. Her ne kadar bu asırda geleneksel sahaflar, sayıları azalarak varlığını sürdürmüşse de kitap ticaretine artık matbaacılar ve kitapçı sahaflar hâkim olmaya başlamıştır. Elinizdeki kitabın daha önceki baskılarında ele alınan bu meseleler, kaynakların yeniden değerlendirilmesi ve yeni araştırmalar neticesinde ilave edilen bölümlerle geliştirilmiş, bu durum ise eserin muhtevasını yansıtan yeni bir isimlendirmeye muhtaç olduğunu göstermiştir. Bu nedenle Osmanlılarda Kitap Ticareti: Sahaflar ve Kitapçılar ismiyle yeni bir edisyon olarak okurlara sunulan bu eserin, daha önceki baskılarda olduğu gibi orijinal tespit ve bulgularıyla alandaki yeni çalışmalara rehberlik edeceği ve Osmanlı kitap tarihi çalışmalarında kült bir eser olarak yer edineceği şüphesizdir. Sizleri Osmanlı’da kullanılan kâğıt türlerinden mürekkep terkiplerine, kitap fiyatlarından sahaf/kitapçı kültürüne kadar pek çok konuyu keyifle okuyacağınız bir belgesele davet ediyoruz. Birçok şer'iye sicilleri, arşiv belgeleri ve diğer Osmanlı kayıtlarının kullanıldığı bu çalışma günümüzde temsilcileri oldukça azalmış olan bir meslek kolunun tarihini gün yüzüne çıkarmakla birlikte Osmanlı'da kitap ticaretinin tüm ayrıntılarını ele alıyor. Bu eser, kitap tarihi, kütüphanecilik ve kültür tarihi çalışmaları açısından Türkiye’nin yetiştirdiği en önemli akademisyenlerden biri olan İsmail E. Erünsal tarafından kaleme alınan uzun soluklu bir çalışmanın nihayete ermiş halidir. Birinci elden tarihi kaynak kullanıldığı, orijinal ve el değmemiş malzemelerden yola çıkarak binlerce belge gözden geçirilip tarihî bir veri olarak süzüldükten sonra kaleme almış bu eser, Osmanlılarda kitabın, yazma eserlerin, kitapçıların ve sahafların tarihini orijinal belgelere dayalı olarak ele almış, Osmanlı İmparatorluğu’nda kitap ticaretinin serüveni anlatılmıştır. İsmail E. Erünsal, 1988 yılından itibaren de Turkish Studies Association'ın üyesidir. 1995'de Türk Tarih Kurumu Bilim Kurulu üyesi olan İsmail E. Erünsal 1991 yılında Türk Tarih Kurumu ödülüne, 2011 yılında da Türk kültürü alanındaki araştırma ve yayınları nedeniyle Elginkan Vakfı Türk Kültürü Araştırma Ödülüne layık görülmüştür. SAHAFLAR VE KİTAPÇILAR İsmail E. Erünsal Timaş Yayınları, 2021

  • Öykü: Burada Kalayım

    Sanki dolmuş durunca inecekler ve hiç hareket etmeden o noktada öylece sonsuza kadar kalacaklarmış gibi… Oysa kimi aceleyle, kimi ağırdan alarak ilerliyor hep indikten sonra; çünkü hayat akıyor, hayat su gibi, eğer durduğu yerin bir şekli yoksa akıp gidiverir. Elif Seyrekbasan Toz “Çünkü hiçbir şey göründüğü, hatta yaşandığı gibi değil. Her şey hatırlandığı gibi...” Barış Bıçakçı/Aramızdaki En Kısa Mesafe Olur da kasetçalarımın pili biterse müziksiz kalmayayım diye kot montumun cebinde yedek tuttuğum iki kalem pili avcumun içinde birbirlerinin etrafında döndürüyorum. İçimdeki sıkışıklık gibi onları da avuçlarımda sıkıştırsam, döndükçe enerjilerini verirler mi bana? Ya da onlar döndükçe ben de döner miyim geldiğim yere? Piller stres topu gibi elimin içinde, elim bol bir kot montun cebinde, yokuş yukarı seyreden bir yolda ilerliyorum. Sağımda Tophane’ye çıkan merdivenler, solumda arabaların, otobüslerin ve taksi görünümlü dolmuşların yolu arşınladığı ana cadde… Eğer sağ tarafı tercih edip merdivenleri çıkacaksam, şehre çok yüksekten bakacağım seyir terası kafamı kaldırdığımda tam karşımda gördüğüm beni küçülten, daraltan dağ manzarasından belki bir nebze kurtarırdı beni. Ana caddeden aşağı yürüsem ve sonra el etsem, duran dolmuşa binip Çekirge Meydanı’na geldiğinde “Burada kalayım.” deyip inerdim evime gitmek için... Buraya geleli aylar olmuş olmasına da; defalarca dolmuşa binmeme rağmen her zaman garip geliyor dolmuştan inerken Bursalıların inecekleri yerde kalacaklarını beyan etmeleri “Burada kalayım.” diyerek. Sanki dolmuş durunca inecekler ve hiç hareket etmeden o noktada öylece sonsuza kadar kalacaklarmış gibi… Oysa kimi aceleyle, kimi ağırdan alarak ilerliyor hep indikten sonra; çünkü hayat akıyor, hayat su gibi, eğer durduğu yerin bir şekli yoksa akıp gidiverir. Peki, bende duran ne? Hem hayat akıp giderken hem de şimdi burada duran ben, “Burada kalayım.” da dememiştim kimseye, ama kalıyorum işte. Nefesimle birlikte kulaklarımın içinden giriyor dinlediğim kasetteki en iyi şarkı: Bab-ı Esrar, Yansımalar’dan… Aiyyhhh! Tekrar eden birkaç yakarıştan sonra ciğerimin içini oyan bir ney sesi, o ezgi, hiç sözü olmayan bu şarkı nasıl oluyor da bir kitaptan daha çok hikayeyi anlatıyor tek kelime etmeden, kulağımdan girip kalbime ulaşan naif bir neşter gibi... Kafamı kaldırıyorum, dağlar... Yeşillenen dağlar uzakta da olsalar insanın içini karartacak kadar yüksekler. Üzerimde gölgelerini taşıyorum; ya da öyle yüksekler ki gölgelerinden bir türlü çıkamıyorum. Belki tam doruk noktasına kilitlenen hırslı bir dağcı olsam o dağ bir çırpıda çıkılabilir, tepesi keyif ve kıvanç dolu olabilir ama hiç hırslı değilim, istesem de olamıyorum. Aksine olduğundan da yüksekmiş, gökyüzünden de ötedeymiş de asla geçit vermeyecekmiş gibi korkutuyor beni, hem hırs hem de dağlar. Korku kalbimi eski bir süngermiş de köpüğünü akıtmak istiyormuş gibi sıkıştırıyor. Neden bu üstüme basan kasvet bilmiyorum. Oysa hava çok güzel, mevsimlerden bahar, aylardan Mayıs... Hafifçecik giyince hafifçecik hissedilen günlerden, saçın az nemli de kalsa banyo sonrası, hiç takmadan dışarıya çıkabileceğin günlerden. Kimi zaman güneş gösteren, kimi zaman hafif serinleten tatlı bir hava... Durduğum yerin sağında solunda, ilerisinde berisinde görülecek bir sürü güzel yer var biliyorum, görmüşüm bazısını önceden, bazısını göreyim diye yazmışım aklıma... Biraz ilerleyip Koza Han’a gitsem bir kahve içerim kömürde yavaş yavaş pişmiş; oyuntulu bir fincanla sunulmuş bir Türk kahvesi, avlusunda havalandırırım kasvetimi hem, ipekli bir halı silker gibi silkelerim. Dümdüz çıksam yukarı doğru, Adliye’nin önünde durur çay içerim ve kesin birkaç arkadaş görürüm. Daha da yürürüm, Setbaşı Köprüsü’ne bile giderim. Önümde ve arkamda uzanan, uzandıkça bana güzellikler sunan yol benim, tüm kararlar benim. Öylece durduğum o nokta da benim. O noktadaki de her haliyle benim. Sağıma dönüyorum, Tophane’ye çıkan merdivenler arasında geniş dinlenme boşlukları var. Banklar var o boşluklarda, birine oturuyorum. Bab-ı Esrar’ı başa sarıyorum. Pillerin sesini duyuyorum; pillerin gücü benim avucumun içinde çeviremeyeceğim kadar hızla çeviriyor çarkları. Benim avucumun içinde de benzer güçler var döndürüp durduğum, ama ben ne ileri ne de geri saramıyorum kendimi. Dirseklerimi dizlerimin üzerine koyuyorum, kafamı da ellerime yerleştiriyorum. Göreceklerimi çerçeveliyorum, hayatımı da göreceklerimi de küçültüyorum öne eğilerek. Lisede din dersinde öğretmen demişti ki: “Küçük bir ayna parçasını alın, yere doğru tutun, elinizi yukarı kaldırdıkça aynanın zeminde gösterecekleri çoğalır. Daha da yukarı kaldırın; ayna, görüntüsüne bulunduğunuz bütün alanı alır. Aynayı gökyüzüne koyun, yerküreyi gösterir. İşte düşünün çocuklar, Allah o kadar büyük ki tüm evreni görüyor.” Bu benzetmeden çok etkilendiğimi hatırlıyorum. Dağların tepesinde olsam ne kadar alanı görüntüleyebileceğimi düşünüyor ve büyüklüklerini hesaplamaya çalışıyorum. Oysa ben kapandıkça kapanıyor, daha da küçülüyorum; baktığım alanda sadece karıncaların koşuşturmalarını izliyorum. “Karıncalar küçücük ve yere yakın olduğundan sadece yiyeceklerini görüyorlardır herhalde.” diyorum. Onlar kendi koşuşturmasına, ben onlara dalıyorum. Öylece o şarkıyı yeniden dinliyorum, annemi özlüyorum, babamı özlüyorum, arasam özlediğimi söyleyemem; o zamanlar hiç öyle duygulu cümleler kurmamışım ne anneme ne de babama. “Seni Seviyorum.”, “Sizi çok özledim.” dememişim hiç. O yaşlar buna müsait mi değil, biz mi salık vermemişiz hatırlamıyorum. O gün o bankta birazcık ağlayıp sonra kendimi toparlıyorum, karıncalar hala koşuşturuyor, bir damla göz yaşım düşse üzerlerine, korkarlar mı acaba diye düşünüyorum. Dağa bakıyorum, havaya bakıyorum, sağıma soluma bakıyorum, ayna parçası diyorum, en tepede o ayna parçasının gördüğü küçücük bir noktayım. Gözyaşımla birlikte o kasveti de sıyırıp atıyorum yanağımdan. Sonrasında ne yapıyorum hiç hatırlamıyorum. O gün, o yaşadığım durağan birkaç an bir ataşla tutturulmuş gibi kalıyor bir bankında Tophane’nin, bir yerinde hafızamın, bir çırpışında kalbimin… Sonra günlerim geçiyor. Çekirge Meydanı’ndan, Rıhtım Pastanesi’nin tam yanındaki yokuştan yukarıya doğru çık çık varılmayan, nefes nefese kapısını açıp bir ‘oh’ dediğim şahane manzaralı, küçücük balkonlu, benim payıma en karanlık odası düşen üç kişilik evimde arkadaşlıklarımı kardeşliğe dönüştürüyorum. Evi temizliyorum, yemekler hazırlıyor, misafirler ağırlıyorum, kim bilir kaç gün doğumunu o evin küçücük balkonunda sırtıma aldığım battaniyeyle kimi zaman yalnız, kimi zaman arkadaşlarımla omuz omuza selamlıyorum. Kaç bardak çay içiyorum, kaç sınava çalışacağım diye oturup uykusuzluktan kapanan gözlerimi Fransızca metinlerin arasında zorla açık tutuyorum. Lamartine şiirleriyle ayılıyorum, formasyon derslerinde sızmamak için kahveler içiyorum, çocuk gelişimi derslerinde bebekler gibi uyumanın hayalini kuruyorum. Akşam erkenden yatacağım diye her gün kendime söz verip hava karardığında sözümden dönüyorum. Okuldan eve dönüp uyumaktan vazgeçiyor, duş alıp hazırlanıp kaç arkadaş buluşmasına gidiyorum heyecanla ve sonunda dönmüyorum belki; konuşurken başka bir sohbetin ya da Burç Pasajı’nda çoğalttığım ders notlarının üzerine uyuyakalıyorum arkadaş evlerinde. Çekirge’den kampüse giden otobüslere varmak için Dikkaldırım’a yürüyorüm her gün. Meydandan karşıya geçip kendimi aşağı sallandırdığım Zübeyde Hanım Caddesi’nin yaz kış keyifli yeşillikli yolunda kahvaltı yapıyorum Rıhtım Pastanesi’den aldığım sıcacık ev poğaçasıyla. Dönüş yolunda köylü kadınlardan dut alıp yiye yiye eve geliyorum hiç yıkamadan. Çarşamba günleri Çekirge Meydanı’nın az ilerisinde bizim eve de giden yolda pazar kuruluyor, hem eve erzak alıyorum hem de kıyafetlere bakıyorum. Üç kişi yaşadığımız evimize Çekirge Meydanı’ndan üç dört alternatif yol gidiyor. Bir tanesinde 253 basamak merdiven çıkmak gerekiyor, diğer alternatifler de öylesine dik yokuşlar ki, sonunda görülen manzaraya değmese kimsecikler oturmaz orada, bir de temiz havası var tabii. Biz manzarasından ve temiz havasından ziyade kirasının uygunluğuna vuruluyoruz ilk gördüğümüzde. Ama sonra manzarasında kayboluyor günlerimiz. Kutu gibi iki karanlık odasına inat kocaman pencereleri olan mutfak ve salonu ayırma gereği duymamış müteahhit, ama salona da mutfağa da ayrı kapı koymuş. Biz de kendi imkanlarımızla suntalarla ayırıyoruz bu alanı. Bir yanını da straforlarla kapladığımız için dev bir panomuz oluyor. Mutfağımız, bölmemize rağmen hala büyük ve üçgen, küçücük bir balkona sahip; sanki o balkon çaylar kahveler içip, sigara içen misafirlerimize eşlik ettiğimiz ve manzaranın tadına vardığımız bir başka şehir terası bu şehrin. Geceleri deniz manzarasına bakıyormuşuz gibi dalgalanan ve oynaşan şehir ışıkları, kaybolan ufuk çizgisi sadece bizim evde yaşayanlara özel olduğu için en sevdiğimiz seyir bu noktadan olanı kuşkusuz. Çünkü bir derdimiz varmış gibi biz her gece uykusuz, her gece koyu sohbette ve her sabah uyanmak zorunda oluşumuza mutsuz... Bu ev güzel, okul bittiğinde iyi işlerimiz olur da iyi para kazanırsak –ki öyle olacağına neredeyse eminiz- ev sahibini arayıp bize satmasını isteyeceğiz bu evi, içini en iyi şekilde yaptırıp, karanlık odalarına güneş bile kondururuz diyoruz, hafta sonları gelecek, eşlerimizle çocuklarımızla bu evde vakit geçirip bu günleri hiç unutmayacağız, güya... Evden çıkıyoruz her gün, hem okula gitmek, hem de dışarıyı yaşamak için… Mesela her gün mutlaka MIK’a gidiyoruz. MIK ilk gitmeye başladığımız günlerde esnafa çay dağıtan bir çay ocağı, bir iki masası var önünde. Altıparmak’ta Arap Şükrü Sokağı’nın hemen sonunda… Günler geçtikçe, gelenler de fazlalaştıkça epey kalabalık ve bizim gibi üniversite öğrencilerinin geldiği, herkesin birbirini tanıdığı bir buluşma noktasına dönüşüyor. Masaları çoğalıyor, sokağa yayılıyor. Çay-kahve menüsüne tost da ekleniyor; birkaç tane de bitki çayı. Oraya gittiğimde mutlaka bir masada tanıdık birileri oluyor, oturuyor sohbete katılıyorum, sonra zaman geçiyor, yapılacak ödevler, hazırlanacak projeler unutuluveriyor, MIK her akşam biraz daha geç kapanmaya başlıyor, o kapanana kadar sohbet sürüyor. Ben hep elma çayı içiyorum. Öyle şekerli ki şeker genzimi yakıyor, elmanın sarısı gözümü alıyor ama olsun, ben hep elmalı istiyorum. Öyle tatlı ki; aslında elmalıyı sevip sevmediğimden bile emin değilim. Belki de her seferinde elmalı hakkındaki düşüncemi netleştirmek için söylüyorum; ama sonra sohbete karışıyor, içiveriyorum geniz yakacak kadar tatlı bu çayı. Karar veremediklerim listesinde bir de elma çayı olsun varsın diyorum. MIK’ın plastik masalarında gülüyoruz, müzik dinliyoruz, ciddi şeylerden konuşuyoruz, yan masadakilere bakıyoruz. Biri okuduğu Cumhuriyet Gazetesi’ndeki haberlerin altını çiziyor renkli bir kalemle her gün, neden yaptığını anlamaya çalışıyoruz. Acaba sonra bütün altı çizili makaleleri biriktiriyor mu diye düşünüyoruz. Birikmiş gazetelerle dolu bir ev hayal ediyoruz. Bir adam geliyor sık sık, tek başına oturuyor masalardan birine. Sanki karşısında iki kişi daha oturuyor gibi öyle hararetli anlatıyor ki, bazen kızıyor, bağırıyor, “Anlamıyorsunuz!” diyor. Gerçekten anlamıyorum, sonra öğreniyorum adamın şizofren olduğunu. Kimseye zarar vermiyor kendinden başka, sohbeti bizimkinden koyu, tek başına kalabalık bir amca zamanla ağabey sıfatına geçiyor, gördüğümde selam veriyorum, o da veriyor selamını. Beni de kendi kafasında yaratıp dert anlattıklarından biri mi sanıyor, yoksa beni ben mi sanıyor hep çok merak ediyorum. Peki ben kendimi ne sanıyorum? “Güzel kafa aslında…” diye düşünürken onu her gördüğümde, “Hiç yalnız kalmıyor adam, ne iyi hayat vallahi.” derken, böyle konuşurken ben kendimi ne sanıyorum? Bazı akşamlar, bazı özel akşamlar Arap Şükrü’de bir masada buluşuluyor. Arap Şükrü’ye giderken eğer bir şey takmadıysam Burç Pasajı’nın içine girip Kökler’e uğruyorum. Burası ahşaptan, cevizden, doğal olan her şeyden takıların üretildiği ve satıldığı bir dükkan. Orada kayboluyorum hep, birine hediye alacaksam da mutlaka buradaki otantik, orijinal takılardan seçiyorum. Bir küpe, bir kolye alıp hemen takıyorum ve Burç Pasajı’nın arka kapısından çıkıp Arap Şükrü’ye doğru yürüyorum kalabalıkla buluşmaya. Bu insanlar da başka değil; yine MIK’taki tayfa. Arap Şükrü ile MIK arasında 100 adımcık olsa da iki mekanda kurulan masalar arasındaki farkı uzaklık birimiyle anlatmak güç… Arap Şükrü’deki karşılıklı dizili meyhanelerden herhangi birine, ekseriyetle dışarıdaki masalardan biri seçilerek Arnavut kaldırımı denilen taşların illa ki oynattığı rahatsız sandalyelere yerleşiliyor. Usulünce masanın en küçüğü saki seçilip bardaklara konan rakılardan yayılan anason kokusu ve ısınmaya başlayan bahar havası bile o yaşta birini sarhoş etmeye yeter. Tabağıma zeytinyağlıyı koyarken ya da kızarmış ekmeğin bir parçasını alırken, masaya serilmiş bembeyaz örtüyü kirletirim diye içim cız ediyor. Yumuşak tam yağlı beyaz peynirden bir parçayı damağında ezip üzerine bir fırt çekiyorum rakı bardağından. Sonra su ile zerk ediyorum gırtlağımdan aşağı. O dar sokaktan geçen -ama akıldan geçmeyecek- tanıdıkları masaya buyur ediyoruz, kimi oturup sohbete ekleniyor, kimi yetişeceği yeri anlatıyor aceleyle. Keman, klarnet çalanlar saat ilerledikçe daha canlı parçalar söylüyorlar, öğrenci olduğumuzu anlayıp uğramıyorlar bile masaya, biz de yan masaların istek şarkılarından otlanıyoruz. Hiç acelem yok; ne eve gitmek, ne bir yere varmak, ne de hayata yetişmek telaşındayım. Benzer telaşsızlıklarımız bazı akşamlarda da Tophane’deki Hukukçular Lokali’nde vuku bulunuyor. Oranın masaları kahverengi, sandalyelerin oturma kısımları hasır örme, üç katlı bembeyaz bir bina, her katında servis var, balkonları geniş ve masalarla, sohbetlerle dolu. Balkondaki masaları dağ manzaralı. Orada çok terlediğim ve çok üşüdüğüm farklı akşamlarda, o yüksekliğini eni konu düşündüğüm dağ ile barışıyorum. Gölgesinden çıkamamak beni korkutmuyor artık. Aksine kafamı göğsüne koymuşum gibi huzur veriyor geçirdiğim onca zamandan sonra. Baharda oturduğum masadan, yeşillenen yüzeyini izleyip keyifleniyor, kışları ise ak düşmüş saçlarına gülümsüyorum. O da bana gülümsüyor sanki. Hukukçular’da genelde polis radyosu açık. Bülent Ortaçgil’le başlayıp Fikret Kızılok ile devam eden gecenin sonunda “Eksik Bir Şey Mi Var Hayatımda”ya eşlik ederek hesabı bölüşerek ödüyor, dağ ile vedalaşıyor ve ayrılıyorum. Kalabalığımızdaki insanlar değişiyor, buluştuğumuz masalar çalışma masaları oluyor bazen, bazen de keyifli yemeli içmeli masalara dönüşüyor. Shibumi’de bira, Eski Garaj’ın orada cimbom (az domates, az mercimek çorbası karışımı) dedikleri çorbadan içiliyor. Mersin Tantuni’de bol limon sıktığım tantuninin tadı mı, burs yattığı günlerde Küçüksaray’da kendime çektiğim ziyafet mi daha lezzetli karar veremiyorum. Mutfak masalarında okuldan dönerken yoldan aldığımız bicibiciler yeniyor. Ben yemiyorum ondan, ben çayın ya da kahvenin yanına ya “tahanlı” alıyorum miniklerinden, ya da Bademli Pastanesi’nin vişneli enfes mekiklerinden. Sadece masalarda değil, final zamanı sınav telaşlarında da buluşuyoruz, bazen birimizin anneannesi ölüyor, cenazesinde buluşuyoruz. Başka biri hastalanıp tedavi görüyor, endişesinde buluşuyoruz. Birimiz evden kaçıyor, kayboluşunda buluşuyoruz. Biri aşık oluyor sonra, heyecanla anlatışında, hayallerin yıkılışında, gelecek planlarında, tartışmalarda, gülüşmelerde ve galiba en çok koşulsuz sevgide buluşuyoruz. O yıllarda bir sürü Fransızca kelime öğreniyorum. Bölümüm benden Fransızca öğretmeni çıkmamı bekliyor, ben ise hazırlık dahil beş yılımı tamamladıktan sonra bir an önce İstanbul’a ailemin yanına dönüp kendimi ya bir reklam ajansına ya da bir dergiye yerleştirmeyi planlıyorum. Bütün ajanslar ve bütün dergiler öğrendiğim Fransızca kelimeleri duymak için sabırsızlanıyorlar sanıyorum. O zamanlarda bir de Türkçe kelime öğreniyorum; “Nümayiş”. Amatör bir rock grubunun ismi bu; anlamını merak ettiriyor. Her Perşembe çaldıkları bir hafta olsun değişmeyen şarkılarda dans ediyor, Resimli Bar’ın bir parçasını kalabalıklaştırmakla meşgul oluyorum. Dans ediyor, ritim tutuyor, bir şeyler içiyor, o saatlerde annem ya da babam ararsa hemen dışarı çıkıp “Kızlarla oturuyoruz.” diye yalan söylüyorum. Sonra yine merdivenlerden aşağıya inip kendi nümayişime devam ediyorum. Avrupa Filmleri Festivali geliyor şehre, o dönemler kısa filmler izlemeye bayılıyorum. Festivalin kısa film gösterimi gece 00.00’da başlıyor, sabah 06.00’ya kadar devam ediyor, aralarda evde hazırladığımız sandviçleri yiyip izlediğimiz filmleri konuşuyoruz. Bazen çok uykumuz geliyor bir filmlik uyuyoruz, Tayyare Kültür Merkezi’nin Ulu Cami’ye bağlanan meydanında ilk kez sabah ezanına şahit oluyorum, ezan sesine kulak kesiliyor, ezan boyunca kendi kısa filmimi düşünüyorum. Başka bir gün Yeşil Türbe’yi görmeye gidiyorum. Koca Çınar’da kahvaltı yaparken su birikintilerinin sesine bayılıyorum, bir de kahvaltıyla gelen bir tabak dut ikramına... Akşamına Kültür Park’ta bir açık hava konserinde duygudan duyguya geçip, biraz hüzünlü ama çokça hayatımdan memnun, kendi halinde hayatımı çantama atıp yanına yerden topladığım kozalakları sıkıştırıyorum… Şehir merkezinde günden güne çoğalan “Bir Milyoncu”lardan neredeyse her gün saçma sapan şeyler alıyorum; bir gün sulu boya, başka gün küçük bir defter. Boyalarla kozalakları boyuyorum, odamın duvarlarına her gün yeni bir not, yeni bir poster asıyorum. Günler kendi hızında tükeniyor, ben bazı anlarda çok, bazı anlarda az kalıyorum, sınavları veriyorum, yaz aylarını İstanbul’da ailemin yanında ama çalışarak geçiriyor, bir an önce okuluma dönmek istiyorum. Bazen zaman hızla geçsin, bir an önce hayata atılmak olarak nitelendirilen o eşikten geçip kendim olayım istiyorum; sanki o andaki başka biriymişim gibi… Yıllar geçiyor, çünkü zaman eğer bir kabın içindeyse ve kabın şeklini almıyorsa akar. Okul bitiyor, kepler atılıyor, eşyalar toplanıyor, veda mektupları yazılıyor, Hukukçular’da son bira, MIK’ta son elma çayı yudumlanıyor. Bu kez esaslı yakıyor genzimi, elma çayının tatlı ılık tadı, gözyaşımın tuzu birbirine karışıyor. Dönüş yolu hiç olmadığı kadar ağır, dönüş sonrası hiç bilmediğim kadar sancılı geçiyor. İstanbul’da camı açtığımda dibimizdeki apartmanın duvarını gördüğüm bir odaya yerleşiyorum; yerleşiyorum ama sığmıyorum. O dağın ak saçlarını bir daha göremiyorum, nümayişimde salınamıyor… Koza Han’ın közde pişen kahvesini koklayamıyorum. Yokuş yukarı çıkarak, yokuş aşağı inerek manzarada sabahı karşılayacağım önü kilometrelerce ferahlıktaki gündüz şehir, gece deniz manzaralı o küçük balkonda bırakıyorum sanki gençliğimi, körpeliğimi… Yıllar bu özlemleri katmerlenerek beynimde, kalbimde, aklımda halı altına süpürülen kırıntılar gibi bir şeylerin, günlük şeylerin altına atıveriyor anılarımı. Türlü türlü işlerde çalışıyorum, yılları bir kaba koyamadığım için akıp geçiyorlar. Camsız ofislerde havalandırma kullanılan, zemini halı kaplı ofislerde sabahlıyorum. Hayalini kurduğum kadar iyi kazanamadığım için ev sahibini de arayamıyorum, evinizi almaya niyetlendik diye. Başka dertlerim oluyor, başka korkularım, başka kasvetlerimi çözmek için bir terapistin deri koltuğuna oturduğum bir gün gözlerim kapalı, direktiflerle gevşettiğim vücuduma derin nefesler çekerken; “Mutlu bir anına git bakalım.” diyor terapist. “Ara; kafanın içine bir görüntü gelecektir, düşün Elif.” diyor, “Gelecektir…” Zınk diye aniden bir görüntü geliyor. “Geldi” diyorum. “Anlat.” diyor; “Neredesin, kaldır kafanı, etrafına bak, gördüklerini anlat.” Kafamı kaldırıyorum, koskoca bir dağ var karşımda, bir yolun ortasında durmuşum, kalabalığın aktığı bir caddede “Ben burada kalayım.” demişim kendime. “Hisset o anı.” diyor terapist. “Vücudunun neresinde?” “Elimde,” diyorum “avucumun içinde.” “Nasıl bir yapısı var?” diye soruyor. “Kaygan, iki yuvarlak silindir.” diyorum. “Birbirleri etrafında döndürüyorum.” diyorum, “Bana güç veriyorlar, beni şarj ediyorlar.” diyorum. “Ses duyuyor musun?” diyor terapist. Önce Bab-ı Esrar çalıyor. Sonra Fikret Kızılok’tan “İki Parça Can”, sonra “Eksik Bir Şey Mi Var”... Şarkıdan şarkıya, duygudan duyguya geçiyor; bir yerlerde canlanıp dans ediyorum. Sonra devam ediyorum konuşmaya. “Bu noktadaki özgürlüğümü istiyorum.” diyorum, “Oradan oraya savruluşumu, bir mayıs günü gibi esintili ama sıcak halimi; önümde ve arkamda bir yol uzansın bana bir sürü alternatif sunsun, mutluluk benim için bu…” diyorum. Tam 18 yıl sonra bugün, bu tenime yapışan deri koltukta, o günkü kasvetin nasıl bir mutluluk olduğunu tarif ediyorum. O gün beni ağlatan o küçük kasvet sandığım an, dünyadaki en dertli insan benmişim gibi küçülüp karıncaların telaşında kaybolduğum o an... O günü bir ataşla tutturulmuş yerinden alıyor, bugün 18 yıl sonra değişen el yazımla “Mutluluk” başlığını atıp yeniden dosyalıyorum bir yerine Tophane’nin, bir yerine hafızamın, bir çırpışına kalbimin... Şimdi o ayna parçası olsam diyorum; yıllar geçtikçe sanki biri yerden kaldırmış karıncalara bakan yüzümü, yükseğe, daha yükseğe çıkarmış beni… Daha çok şey görüş alanıma girmiş, daha çok anı, yüzlerce insan, sayısız detay... Bu hatırladıklarımla, gözümün önünden geçen bunca anıyla ne kadar yükselmişimdir yerden? O dağı yeniden görsem şimdi, görsem de sorsam şefkatli göğsüne kafamı koyup, ak saçlarında kaybolup ya da... “Burada kalayım mı? Nasıl buldun beni? Büyümüş müyüm söylesene?..”

  • Acının geçişlerinde zarafetle dans eden öyküler

    Merve Koçhan'ın her şeye tanık olan insanı, yaşam ve ölüm arasındaki keskin yerden anlattığı öykü kitabı, Ondan Geriye çıktı. Gündelik yaşamın keşmekeşliği, ruhsal kısıtlamalara başkaldırış, bazen kabullenişin yarattığı bunaltıdan, aydınlığı bulma gayretine şahit olacağınız satırları okumaya hazır mısınız? Samimi insanların kederli öykülerinden asıl manaya uzanan yolu adımlayacaksınız. Acının geçişlerinde zarafetle dans eden öyküler hayranlık uyandırıyor. Yazar, her şeye tanık olan insanı, yaşam ve ölüm arasındaki keskin yerden anlatıyor. Bu keskinlik anlatımdaki duru ve derin dilin etkisiyle, içinizdeki yaşama bir kapı açmaya başladığını hissettiriyor. Öykülerin bir büyüsü var. İstanbul sokaklarında farkında olmadığınız manzaralara eşlik ettiriyor. Aynı zamanda kendi içsel öykünüzü, karakterler üzerinden tamamlandığını gösteriyor. Kendi kabuğunda yaşayanların, geride kalanların, yaşamla baş edenlerin, an içinde ömürlerinin tanığı olmak, kendi öykülerinize dokunma cesareti aşılayacak. İnsanın yeniden doğmasına tanık olacaksınız. Hayat da böyle değil midir zaten? ONDAN GERİYE Merve Koçhan Birlikte Kitaplar Yayınevi, 2021 110 s.

  • Altıyedi'nin “yitik ülke: çocukluk” başlığı ile 10.sayısı çıktı

    Altıyedi dergisinin son sayısının konusu; yitik ülke: çocukluk. "Louise Glück’un 'Yuvaya Dönüş' adlı şiiri şu çarpıcı dizelerle biter: 'Dünyaya bir kez çocukken bakarız / Gerisi hatıradır.' Bu dizelerde hem bir durumu kabullenme hem bir daha gelmeyecek olan zamana dönük bir hayıflanma vardır. Benzer bir yaklaşım, Jorge Amado’ya atfedilen 'İnsanlığın ana yurdu çocukluğudur' kült cümlesinde görülebilir." 10. sayının heyecan verici yazılarından Levent Turhan Gümüş’ün yazısı böyle başlıyor. Dosya yazılarıyla sayfalarımıza eşlik eden diğer isimler Ahmet Özer, Öner Yağcı, Prof. Dr. Cemal Sakallı, Hızır İrfan Önder, Meral Saklıyan, Erich Kästner (Çev. Kürşat Coşgun), Rıdvan Ardıç, Özlem Akkel, Erdem Danış, Öznur Unat, Mustafa Seyfi olurken bu sayının öykücüleri Üzeyir Karahasanoğlu, Ahmet Zeki Yeşil, Süleyman Altunoğlu, Hande Çiğdemoğlu, Uğraş Abanoz, Esra Kahya, Mükerrem Yıldız, Uğur Portakal, Barış Akkurt, Usame Yordem oldu. Şiirleriyle İbrahim Karaca, Hilmi Haşal, Pelin Özer, Hüseyin Köse, Hasan Ünsal, Emrullah Şekerci, Özer Aykut, Diyar Atak; Hamit Kalyoncu anısına oluşturulan küçük dosyada Kürşat Coşgun, Ahmet Öztürk ve Ahmet Özer; dosya dışı yazılarıyla Tunç Tayanç, Mustafa Sezer, Doğu Karaoğuz, Ali Demir ve Özkan Mert sayfalarda yerini aldı. Altıyedi ekibinin Öner Yağcı’yla gerçekleştirdiği nehir söyleşi ve Üzeyir Karahasanoğlu’nun Bora Ercan söyleşisi sayfalar arasında yerini alırken bu sayının soruşturmasına katılan değerli kalemler Kenan Şahbaz, Derya Sönmez, Deniz Saatkaya Eldam, M. Özgür Mutlu, Mesut Barış Güven, Nilüfer Altunkaya, Öykü Gizem Gökgöl, Seyhan Aslan Hanotte oldu. Ön kapağı tasarımı Mine Yörük’e, arka kapağı Beysun Gökçin’e ait onuncu sayının diğer çizerleri Kürşat Coşgun, Cemil Cahit Yavuz, Betül Sinanoğlu. “Renkler” temasının dosya konusu olarak işleneceği on birinci sayıya altiyedidergi@gmail.com adresinden ürün göndermek, derginin tüm sayılarını anlaşmalı kitabevlerinden ya da shopier ve Dergi Kapında üzerinden temin etmek mümkün.

  • Übertragung tekniğiyle yazılan türünün ilk örneği roman

    Şiirleri ve acımasız yergileri ile tanıdığımız Cihat Duman, Kahrolmak adlı kitabıyla psikoloji ilminden emanet aldığı übertragung tekniği ile “aktarım roman” diyebileceğimiz türün ilk örneğini sunuyor okura. "Bizim münasebetimizin niteliği tam olarak neydi? Başrolde Beyoğlu’nun olduğu bir filmde, biz sadece figüran mıydık yoksa? Serseriliğimiz bizi birbirimize meze mi yapmıştı? Ne olursak olalım, bana haksızlık ediliyordu. Ne olursa olsun, bu zamana dek haftada bir türlü amaçlarla gittiğim semte, artık her gün, sadece bir kadını görmek için gitmek kendime duyduğum saygıyı zedeliyordu." Başından itibaren, roman türünde sırıttığını düşündüğü ve aşağıladığı teknikleri, yazdığı şeyin anı olduğu kandırmacasına dayanıp yüzsüzce kullanarak sahiciliği yakalamış anlatıcı ses. Kitapta iki yıl öncesi, son dört ay ve kitabın karantina sürecinde yazma anı birlikte bulunduğu için zaman bir gerçeklik imkânı olarak değerlendirilmiş. Kitabın bir haftada yazıldığı da sık sık belirtilerek aynı zamanda bazı kısımların günlük gibi okunabilmesi sağlanmış. Kitabın kendisinin de bir roman meselesi yapılması romanı diğer üst kurmacalardan ayıran bir özellik. Nihayetinde kitap yazmakla, mesleğiyle, aşkıyla, bedeniyle, geçmişiyle, takıntılarıyla meselesi olan karakterin çözümsüz bir haftası okura verilerek okurun katharsis yaşamayıp bilakis kirlenmesi ve huzurunu yitirmesi murat ediliyor. Cihat Duman bu kitapta çağın hasta insanı ile yüzleşmiş. Bu anlamda gerçek bir karantina romanı ortaya çıkıyor. Cihat Duman 1984 yılında Elazığ'da doğdu ve Malatya'da büyüdü. 2005 yılında İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nden mezun oldu. İstanbul'da avukat olarak çalışmaktadır. Ya da Pişman Değilim (2010), Kızkardeşleşmek (2012) ve Bir Fil Müddeti (2014), Olma adlı dört şiir kitabı yayımlandı. Borcu (2018) ve Olay Beyoğlu'nda Geçiyor adlı roman (2018). Bir Fil Müddeti, 2017 yılında L'espace d'un éléphant başlığı altında Fransızca olarak yayınlandı. Arkadaşlarıyla birlikte Yeniyazı, HurdaSanat ve Natama dergilerini çıkardı. 2014 yılında Wong Kar Wai Hakkında Kısa Bir Film adlı filmde rol aldı. 2019 yılında Memed Erdener ile Birbirimizi Hak Edecek Kadar Kötüyüz başlıklı sergiyi hazırladılar. 2015 yılında Üsküdar'da yapılan Kabe maketi etrafında gösteri yapmak isterken gözaltına alındıktan sonra Anayasa Mahkemesi'nin talebini reddetmesi üzerine, kendisini gözaltına alan güvenlik güçlerine Anayasa'yı ihlalden tazminat davası açtı, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nde halen derdest bir temyiz başvurusunda bulundu. KAHROLMAK Cihat Duman Epona Yayınları, 2021 Tür: Roman 160 s.

  • Hangimiz daha barbar?

    Şule Tüzül Sema Kaygusuz’un Barbarın Kahkahası adlı romanı üzerine yazdı: Şiddetin kanıksadığımız, yaşamlarımızın doğal bir parçasına dönüşen hallerini odağına alarak irdeleyen roman, bir sahil kasabasında tatilcilerin kaldığı bir otelde geçen olayları anlatıyor. Sema Kaygusuz’un Barbarın Kahkahası adlı romanı 2015 yılında yayınlandı. 2016 yılında Yunus Nadi Roman Ödülü’ne değer bulundu. İki kişi arasındaki sözlü sözsüz iletişimden toplumun geneline her alanda, bazen görmesek ya da gündelik yaşamın doğal bir parçası olarak kanıksayarak yaşasak bile, şiddet var. Bazen bakışlarımızla bile birbirimize şiddet uyguluyoruz. Şiddetin kanıksadığımız, yaşamlarımızın doğal bir parçasına dönüşen hallerini odağına alarak irdeleyen roman, bir sahil kasabasında tatilcilerin kaldığı bir otelde geçen olayları anlatıyor. Okudukça görüyoruz ki anlatılan bu coğrafyanın tarihi ve insanları. Aynı zamanda evrensel, çünkü insan olmanın temel meselelerini masaya yatırıyor Sema Kaygusuz. Sema Kaygusuz okumak benim için her zaman kelimelerin büyülü dünyasında tadına doyulmaz bir yolculuğa çıkmak demek. Kelimeler, Kaygusuz’un kaleminden çıktığında başka bir şeye dönüşüyor, ne anlatırsa anlatsın yepyeni bir dilin masalsı dünyasına girmiş gibi oluyorum. Kelime ve cümlelerinin özgün bir lezzeti var. Anlatılan her an gözünüzde canlanıyor, o ana ait tüm duygular sayfadan bedeninize akıyor. Bu kitapta da Kaygusuz, günlük dilde pek kullanmadığımız sözcüklerle bezemiş anlatısını. Buna rağmen ne sözlüğe ihtiyaç duyuyorsunuz ne de bu sözcüklere takılıp kalıyorsunuz. Metin kayarcasına akıp gidiyor. Bir motelde ya da gündelik yaşamımızın herhangi bir yerinde karşılaşacağımız en sıradan olaylar, Kaygusuz’un yarattığı dünyada, edebi tadı yoğun, masalsı, şiirsel bir anlatıma dönüşüyor. “ağaçlar ağaçlardan olur, biz uzaklardan…” “göğün sözcüğü bulutsa madem, insan sesi niçin dönüşemiyor harfe…” Ve edebi bir eserin olmazsa olmazı: mizah. Kaygusuz’un roman ve öykülerinin hamurunda tam kıvamında yoğrulup bize ulaşıyor. Roman, sanki elinize bir kamera almışsınız da bir hikâyeden diğerine geçiyormuşsunuz gibi ilerliyor. Her hikâye, kendine ait bir başlıkla ayrı bir bölüm olarak yer alıyor kitapta. Her biri kendi başına bir öykü olabilecek bu bölümlerde Kaygusuz, farklı anlatım teknikleri uygulamış. Kitapta iki anlatıcı var; biri yazar anlatıcı. Bölümlerin çoğunda onun kaleminden okuyoruz olayları. Diğeri ise motel sakinlerinden Simin Hanım. Tıp tarihçisi ve deontolog. Kitap sayesinde öğreniyorum deontolojiyi, yani meslek ahlakı üzerine bir bilim dalı olduğunu. Simin Hanım ara sıra sözü alıyor, italik harflerle yazılmış ayrı bir bölüm olarak, motelde yaşananları bir de onun gözünden okuyoruz. Simin Hanım, mesleki birikimini de yansıttığı anlatımlarında konudan kopmadan tıptan tarihe, bitki biliminden psikolojiye bambaşka dünyalarda geziniyoruz. Her bölüm aslında motel sakinlerinden birkaçının diyaloglarına konuk oluyoruz. En ilginç olanlarından biri “Esrariler” başlığını taşıyan bölüm. Motelde çalışan garsonlardan Alikâr ve Selçuk, akşam herkes yattıktan sonra esrarlı sigaraları ile binalardan birinin çatısında uzanıp sohbet ediyorlar. İkisi de birbirini dinlemiyor aslında, bilinç akışının iki monoloğa dönüşen sözcükleri oluveriyor okuduklarımız. Sayfanın bir yanında Selçuk’un diğer yanında Alikâr’ın konuşması yer alıyor. Düşünce balonları gibi. Okudukça bizi şaşkına çeviren felsefi bir metne imza atıyorlar. Diğer bölümlerde, kamusal bir alanda cinsellik ve orgazm hakkında bağıra bağıra sevgilisi Ufuk’a nutuk çeken Eda’nın; iki günü iskelede yatıp kalkarak geçiren, eşcinsel oldukları düşünüldüğünden motel sakinlerinin büyük bölümü tarafından ötekileştirilen Melih ve İsmail’in; alışıldık ve kabul görmüş davranışların dışında davranışlarda bulunduğu için yine motel sakinlerince dışlanan ve hatta dayak yiyen Turgay’ın ve Melih’in; ve diğerlerinin sohbetlerine tanık oluyoruz. İşte tüm bu insanlar, biziz. Bizim, bu coğrafyanın insanları. Kaygusuz, aslında her birimizin her gün bizzat içinde bulunduğu ya da tanık olduğu bu sohbetleri, bir ayna tutar gibi aktarır bize. Üstelik bunu hiç gözümüze sokmadan, yaşamın doğal akışının bir parçası, hayatımızda nasılsa öyle sunar. Önyargılarımızın önyargı olduğunu, yaşam biçimlerimizin çelişkilerini, paradokslarını, ikiyüzlülüğünü ve sahteliğini okurken fark ederiz. Kitabın ilk sayfasında yoğun bir umutsuzluk ve akabinde kabulleniş barındıran bir dörtlük yer alıyor: “Bu ahval geçmeyecek lütfen ısrar etmeyin, Hiç olmazsa tüylerimin yönünde okşayın beni.” Bu dörtlüğün duygusu ile okumaya başlayıp, bu duygu ile bitiriyoruz romanı… KulturAiterA Kitap Kulübü’nün Kasım 2021 kitabıydı Barbarın Kahkahası ve ne mutlu bize ki Sema Kaygusuz da toplantıya katıldı. Kitaba dair söyledikleri ile bu dörtlük daha çok anlamına kavuştu benim için. Kaygusuz’un tüm kitapları gibi Barbarın Kahkahası da insanı merkeze almayan, doğa ve hayvanları es geçmeyen bir dile sahip. Kitabın benim için en önemli yanlarından biri, “et” meselesini, bu konudaki barbarlığımızı, çelişkilerimizi, ikiyüzlülüğümüzü ve bencilliğimizi tüm yönleri ile masaya yatırması. Sema Kaygusuz ise, doğaya dair bizim tarafımızdan yapılan tüm tanımların geçersiz olduğunu, çünkü doğadaki her şey gibi insanın da doğanın içinde olduğunu ve bir şeyin içindeyken onu asla tam olarak tanımlayamayacağımızı söylüyor. Dolayısıyla, kitabında doğa ve hayvanlar konusunda bir tavır sergilemekten çok, bu konudaki çelişkili yaşamımızı anlatmaya çalıştığını paylaştı bizimle. Bu kapsamda, kitabın farklı bölümlerinde farklı av ve avcılık hikâyeleri ile karşılaşıyoruz. Bu hikâyelerin, kahramanlarını, tanıklarını ve dinleyenlerini nasıl dönüştürdüğünü okuyoruz. Öldürme deneyimi kaçınılmaz olarak insanı değiştiriyor. “Et” adını verdiğimiz şeyin öncesinde başka bir canlının bin bir anlamla yüklü bize bakan gözüyle, bir acıyla ya da kederle bağlantısının olduğu gerçeğini anlatan çok çarpıcı hikâyeler bunlar. “Ama çırpınan balık çareyi düşünmüyor, soluk aldığı denizi arıyor. Kendini değiştirmeye çalışmıyor. Acayip bir şey, anlatması çok zor. Ne kadar zavallı olduğumuzu düşündüm o zaman. Hele balıkla karşılaştırırsan daha zavallı. En küçük bir zorlukta mucize bekliyoruz. Bir mucize için göğe yalvardığım günler oldu benim. Aniden buharlaşıp başka bir zamana sıçramak istediğim anlar oldu. Oysa balık oltaya takılınca deniziyle birlikte geliyor. Başka bir evrene yeltenmiyor. Mucizeyi değil denizini arıyor.” “Bu bile insan hilesi. Acıyı göremeyince canı yanmıyormuş gibi düşünüyorsun.” Kaygusuz bu kitabı, Gezi’nin hemen ertesinde yaşadığı öfke ve umutsuzluğu içinden atabilmek için yazmış. İyi ki de yazmış, böylece biz okurların öfke ve umutsuzluğuna da tercüman olmuş. 150 sayfalık bir roman Barbarın Kahkahası. Koca bir ülkeyi, tarihini, insanlarını, genel olarak insana dair açmazları, çelişkileri, şiddeti, barbarlığı ve daha pek çok şeyi bu kadar kısa bir romanda anlatabilmek… Her cümle, her bölüm başlı başına derin, üzerine ne kadar konuşulsa az… İnsanlık, tarih boyunca tüm bencilliği ile insanı yaşamın merkezine koymuş, her şeyin insan için olması gerektiği düsturundan yola çıkıp kendini ve dünyayı bugünkü haline getirmiş. İnsanlığın ve dünyanın halinden memnun musunuz? Memnunsanız ne mutlu size. Ben memnun değilim. Bu “ahval”den memnun olunmasından da memnun değilim. Vahşi sıfatını yakıştırdığımız hayvanlardan bir tanesinin bile organize biçimde bir katliam yaptığına, işkence yaptığına, eşine ya da çocuklarına şiddet uyguladığına, bir annenin çocuğunu çalıp son damlasına kadar sütünü sömürdüğüne, yediği hayvanı kendine de zarar verecek her türlü kimyasalı kullanarak milyarlarca üretip yedirdiğine dair bir bilgi duymadım hiç. Oysa insanın vahşetinin sınırı yok. Barbarın Kahkahası, isterik kahkahalarla bunu yüzümüze vuruyor. “Görmeye alıştığı her şeyin hemen hemen iflas ettiği, yaltaklanmanın takdir, yılışmanın şefkat yerine konmadığı, yüzleşeyim derken yüzsüzleşenlerin rıza bulmadığı, hiçbir sahte özrü bağışlamanın helal olmadığı, haklı hissetmenin ucuz, sorumluluk duymanın paha biçilmez sayıldığı, sonu gelmez mutluluk diktatörlüğünde sapkınca peşinden koşulan heveslerin tutkuları alt edemediği, kısmetle baht arasında tepe sersemi gezinenlerin erişemediği, vakti gelmeyen bir dünyayı aramanın kahramanlık olduğu, mülkiyetçi arzuların atıl kaldığı yeni çağına geçmek üzere iskeleyi terk ederken, hiç bakmadı arkasına.” Metis Yayınları’nın kapaklarını genellikle çok beğeniyorum. Barbarın Kahkahası’nın kapağını da çok sevdim. Kitabın kendisi kadar çok şey anlatıyor okura. Kapakta, kocaman bir balığı iki eliyle arkasında tutan, üzerinde sadece iç çamaşırı bulunan bir çocuk heykelinin resmi yer alıyor. Mario Dilitz’e ait Büyük Balık ismini taşıyan heykelin çağrıştırdıkları roman boyunca bize eşlik ediyor. Bu nedenle kapak tasarımı için Emine Bora’nın ellerine sağlık. Yazıyı bitirmeden, şu sıra Sema Kaygusuz’un gündeminde olan ve bizim de gündemimizde olması gerektiğini düşündüğüm bir konuya dikkat çekmek isterim. İsveç’de iki Türk akademisyen arasında geçen bir taciz davasına, eril dünyanın bir kadını sessizleştirmek için neler yapabileceğine dair T24 gazetesinde Sessizleştirme Harekâtı başlıklı bir yazı dizisi yazıyor Sema Kaygusuz. Barbarlığın, medeniyeti kendine kalkan yapan yüzü tarih boyunca kadın mücadelesinin en zorlandığı bölüm olsa gerek. Bu yazı dizisi, bir kişinin yaşadığı haksızlığa destek olmakla beraber, çok geniş bir kapsama sahip; özgürlük ve eşitliğin, “insan” olmanın hikâyesini yazıyor Sema Kaygusuz. Dürüst, gerçekçi, sözünü sakınmayan kalemi ile. Yine, haksızlık karşısındaki öfkesini sözcüklere dökerek. Çok kıymetli bir işe imza atıyor, okuyarak destek olmanızı dilerim. Hangimiz daha barbar bunun önemi yok. Dünyanın herhangi bir yerinde acı çeken sadece tek bir canlı bile olsa, tek bir canlı haksızlığa maruz kalsa, hepimiz o acıdan, o haksızlıktan sorumluyuz, o acıyı yok edemediğimiz sürece hepimiz barbarız. Kendimizi sağaltmanın yolları vardır belki. Evet, belki vardır, ararsak belki… BARBARIN KAHKAHASI Sema Kaygusuz Metis Yayınları, 2016 152 s.

  • Başka hayatın içine doğmak

    Anjali Sachdeva’nın kaleme aldığı Tanrı’ya Verdikleri Adlar, her öyküsüyle bambaşka dünyalar kurmayı başaran, gerçekliğin bir adım ötesinden hayatımıza bakan bir kitap. Ulusal Sanat Vakfı tarafından bursa layık görülen Anjali Sachdeva ilk kitabı Tanrı’ya Verdikleri Adlar ile 2018 yılında The Story Ödülü’nün uzun listesine girdi, 2019’da ise Chautauqua Ödülü’nü kazandı. Öyküleri The New York Times tarafından “bizimkinde başlayıp başka bir gerçekliğe öyle bir zarafetle ve fantastiği öyle iyi kullanarak geçiyor ki elimizde olmadan inanıyoruz onlara” diye tanımlandı. Gittiği yerden dönmeyen eşini bekleyen bir kadın, keşfettiği bir mağarada kayboluyor. Ciğerlerine yerleşen cam parçacıkları nedeniyle güçten düşen bir adam, ona bakan kızının ardından Mısır’a, bir arkeoloji kazısına gidiyor. John Milton, Yitirilen Cennet’i yazarken meleklerle konuşuyor. Boko Haram’ın kaçırdığı iki kadın, erkekleri yönetmenin bir yolunu buluyor. Denizkızları akıl çeliyor ve insanlar mekanik ellerle çalışmak zorunda kalıyorlar. Anjali Sachdeva’dan Tanrı’ya Verdikleri Adlar her öyküsüyle bambaşka dünyalar kurmayı başaran, gerçekliğin bir adım ötesinden hayatımıza bakan bir kitap. Anjali Sachdeva'nın yazdıkları The Iowa Review, Gulf Coast, Yale Review, Alaska Quarterly Review, The Literary Review ve Best American Nonrequired Reading'de yer aldı. Iowa Writers' Workshop'tan mezun oldu ve University of Iowa'da yazı dersleri verdi. Kanada, İzlanda, Kenya, Meksika ve Eğitim Programları Direktörü olduğu Yaratıcı Kurgu Dışı Vakfı'nın ücra bölgelerinde yürüyüşler yaptı. Çocukluğunun çoğunu fantastik romanlar okuyarak ve alternatif bir evrene götürülmeyi bekleyerek geçirdi.Bunun yerine, bu evrendeki yerlere göre oldukça harika olan Pittsburgh'da yaşıyor. TANRI'YA VERDİKLERİ ADLAR Anjali Sachdeva İthaki Yayınları, 2021 Çeviri: Anıl Ceren Altunkanat 208 s.

  • Öykü: Duvar

    “Tek gözlü bir yaratık onu izliyordu sanki. Kapı aralandı, bir siyah gölge dışarı savruldu. Sırtı dönük olduğu için kim olduğunu fark edemedi. Uykuyla uyanıklık arasındaki umursamaz duvara sığındı.” Figen Yıldız Kenarları yenmiş parmaklarına baktı, kopardıkça kopamıyordu çekingen hallerinden. Hayatı diplerini beklediği duvarlardan oluşuyordu. Kalabalık bir ailenin görünmeyi en sevmeyen çocuğuydu. Yaramazlıklarını da öyle göstere göstere yapmazdı pek. Çoğunlukla kız kardeşinin üzerine atardı. Onun hırçın, avaz avaz kendini anlatmaya çalışan hallerine kıs kıs gülerdi. Annesinin uzun uzun söylenmelerini duymazlıktan geldi. Annesine cevap veremediğinden kendi kendine “Annem değil ki, gerçek annem değil kiiii…” diye mırıldanmaya başladı. Böyle yaptıkça içi soğudu. Perdeyi araladı, ufak salonun sağ üst köşesindeki televizyona baktı. Tek gözlü bir yaratık onu izliyordu sanki. Kapı aralandı, bir siyah gölge dışarı savruldu. Sırtı dönük olduğu için kim olduğunu fark edemedi. Uykuyla uyanıklık arasındaki umursamaz duvara sığındı. Sıkıntıdan uykuya her sığındığında olduğu gibi düşünde yine aynı şeyi görüyordu. Işıklar kapandı ve film akmaya başladı. Yine aynı yerde. Evlerinin arka sokaklarından birinde, eski bir kilisenin bahçesindeydi. İçinde bir keman, incecik… Yıkık duvarın yanındaki dut ağacına uzanıyor ve film burada bitiyor. Annesinin onlardan sakladığı yerde unutup kurtlandırdığı dutlardı bunlar. Duvar da düşlerinin duvarı… Uyandı. Tek gözlü yaratıktan sızan ışık vardı odada bir tek. Olamaz, yine oydu işte. “Şok” denilen saçma sapan bir program dönüyordu ekranda. Programdaki her şeyin kurgudan ibaret olduğunu bile bile korkardı. Korktukça merakı daha çok artar, meraklandıkça izlemeye, izledikçe korkmaya devam ederdi. Ekrandaki kadın evine gelen ruhlardan çok sıkıldığından, hayatının bu şekilde gasp edildiğinden yakınıyordu. Ruhlar bembeyazdı. Tıpkı insanlar gibi ağızları, gözleri, giysileri vardı ama bembeyaz ve şeffaftılar. Bir süre şaşkınlıkla kalakaldı. Korku üzerine oturduğundan ağırlaşmış kıpırdayamıyordu. Perdeyi araladı ve pencerenin önüne sıçradı, televizyonu açık bırakıp giden kardeşine söylenmeye başladı. Annesi ve kardeşi yan evde, yengesindeydi. “Seslensem mi? Ya ruhlar duyarsa…” Korkunun tanıdık duvarıyla karşılaşmıştı bu kez. Arkasını dönüp yeniden ekrana baktı. Bu kez bir adam, her gün evinin önüne gelen ufo aracından bahsediyordu. Ekranda bu kez uçan siyah uzay gemileri ve acayip şekilli yaratıklar belirmeye başladı. Kumanda az ötedeydi, bir alıp kapatabilse. “Ama olmaz, yakalanırım…” dedi. Tuvaleti gelmişti. Sokağı incelemeye başladı. İlerde evin bahçesinde oturan birileri vardı, tabak-çanak gürültüleri, çocuk sesleri geliyor neyse ki. Sokakta uçuşan yarasalar ona saldırmak için gelmişti bugün sanki. Köşe başındaki karartı da neyin nesiydi? “Bir dönüp gelin, size kapıyı açanın…” Eliyle kendini sıkıştırıyor, sağa sola sallanıyor ama faydasız. Hem daha fazla tutamayacağından hem de annesinden intikam almak adına mesanesindeki sıvıyı bacaklarından aşağı koyuverdi. İçindeki nehir sıkıştığı yerden kurtulmuş, bir çağlayana dönüşmüştü. Nemli, ılık ve loş bir kuyunun içine itiliyordu. Düşme hissi muazzam. Altında serili olan ince örtü, bacağındaki eşofman sırılsıklamdı. Altındaki örtüyü eline alarak yukarı sürgülü cama, duvarlara sürmeye başladı. Böyle yaparak bu akşam onu bu pencereye hapseden ruhlara, ufolara, annesi ve kız kardeşine saldırıya geçmişti. Öfke duvarına bir birinin, bir ötekinin kafasını tutup vuruyordu. Biraz soluklanmak için oturdu. Aklına sınıftaki Sidikli Akide gelmişti. Öğretmen bir şey sorduğunda olduğundan fazla heyecanlandığından cevap veremezdi. Öğretmen soruyu birkaç kez tekrarlayınca bırakıverirdi sarı şelaleyi. Akide ve sidikleri sadece onların sınıfının değil bütün okulun dilindeydi. Arkasından “Foşur Akideeee, foşur fuşur Akideeee…” diye seslenirlerdi. Kızcağız tuvalete kaçar, bir iki ders görünmez olurdu. “Neyse ki sınıfta değiliz de beni böyle gören olmadı.” Akide’yi bir kenara bırakıp intikam oyununa geri döndü. Ruhlar, ufolar, annesi ve kız kardeşinin hayaletleri yeniden zihnine saldırıya geçmişti. Bu kez ayaklarını pencerenin demirlerine doğru uzatıp belini eliyle destekledi. Arkasındaki ıslaklığı demirlere sürtecekti. Bir yandan hırsla söyleniyor, diğer yandan kıçını demirlere daha hızlı sürtüyordu. Nefes nefese kalmıştı. -Zeynep? Sen misin? -Ne? Kim o? -Zeynep ben Salim. -… Sınıfın en çalışkan, en tatlı çocuğu, arka sokakta oturan balıkçının oğlu Salim… “Hay Allah, akşam akşam nerden çıktı bu…” diye düşünüp hızlıca doğruldu. Yanakları, bacakları hem yanıyor hem titriyordu. Örtüyü hızlıca üzerine örttü. Örtünün havalanmasıyla mesanede iki saate yakın beklemiş sıvının nahoş kokusu etrafa yayıldı. -N’apıyorsun öyle? -Hiiiç sıkıldım öyle, oturuyordum. Karanlıktı ama yüzünün sidik kokusundan buruştuğunu fark etmeyecek kadar değil… -Tamam, görüşürüz dedikten sonra burnunu parmaklarıyla tutmaktan çekinmeden koşarcasına uzaklaştı Salim. İçinde yüzdüğü nehrin sidik kokulu suları sararmaya başlamıştı. Akıntıyla birlikte sürüklenip utanma duvarına toslamıştı.

  • Sekiz sanatçıya derinlemesine bir bakış

    Aynur Kulak Proust Bir Sinirbilimciydi üzerine yazdı: Yüzyıllar içerisinde birbiriyle konuşmamış olan, iletişimleri olmadığı düşünülen sanat yapıtları ve bilimin konuşmaları, birbirlerini nasıl etkilediklerinin ve beslediklerinin adının konması adına Proust’tan daha iyi bir ad bulunamazdı. “Zihin kendisinin farkına varmıştı.” Ralph Waldo Emerson Sanat yapıtları ve bilim dünyası. Bu iki farklı disiplinin karşıtlıkları ile ilgili birçok madde sayabiliriz. Fakat kurgusal eserlere karşılık bilim dünyası evreninde, -özellikle de sinirbilim alanında- bu iki farklı disiplinin karşıtlıklarının artık neredeyse aynı olduğu gerçeği tartışılamaz boyutta. Bu kapsamda Jonah Lehrer’in yazdığı Proust Bir Sinirbilimciydi kitabı, yayımlandığı 2007 yılından itibaren -ve bundan sonra da elbet- baş vurulacak kaynak kitaplar arasında yerini aldı. Yüzyıllar içerisinde birbiriyle konuşmamış olan, iletişimleri olmadığı düşünülen sanat yapıtları ve bilimin konuşmaları, birbirlerini nasıl etkilediklerinin ve beslediklerinin adının konması adına Proust’tan daha iyi bir ad bulunamazdı. Sinirbilimini nitelemek adına bilinç akışının yaratıcılarından Joyce da denebilirdi, bilinç akışı anlatımını derinden kavrayarak yazan Woolf da denilebilirdi elbet. Fakat hiçbir yazar Kayıp Zamanın İzinde’yi yazan Proust kadar bir kek diliminin kokusundan yola çıkarak elli sekiz sayfa boyunca –tüm duyularıyla zamanın içinde gidip gelmek suretiyle- kek kokusunun sinirlerimizi harekete geçiren hissiyatını anlatamadı. Bilincin zamanın içindeki dalış anlarını hiçbir yazar Proust kadar vurgun yemek pahasına daha da dibe, daha da dibe inerek sayfalar ve sayfalar boyunca anlatamadı. Çeşitli hastalıklardan muzdarip, ruhunu hastalıklara kaptırmış bir yazar olarak odasından neredeyse çıkmaksızın, yatağından hiç kalkmaksızın yazan, bir dilim kek kokusuyla çocuk Marcel’e özlemle yazan Proust için dalıp dalıp gittiği bilincinin dip köşeleri her şeyden daha önemliydi. Bu yüzden bir dönem sinirbilim laboratuvarında günlerini geçiren, yapılan deneylerin sonucunu bekleyip, insanın beyin hücrelerinin faaliyetleri üzerine kafa yorarken, sırf biraz kafasını dağıtmak için okumaya başladığı Kayıp Zamanın İzinde kitabının içinde yer alan Swann’ların Tarafı metni sanat yapıtları ve sinirbilim alanındaki tüm parçaları Jonah Lehrer’in zihninde bir araya getirecekti. En az bir dilim kek kokusu kadar; insan zihni adına, sinirbilim adına çok basit gibi görünen bu sebep önemli tespitlerin başlangıcı olacaktı. Jonah Lehrer’in Proust Bir Sinirbilimciydi kitabına konu olacak sanat yapıtları sadece birer sanat yapıtı olarak incelenmemiş. Bahsi geçen eserlerin yaratıcıları ve kendileriyle ilgili verilen detaylı bilgilerle birlikte ayrıntı içeren biyografi metinlerle de karşı karşıyayız. Çünkü Jonah Lehrer kitabın yapısını beynin düşünce hücreleri tarafından yaratılan eserlerden önce eser sahipleri ile ilgili tespitlerde bulunarak oluşturuyor. Bu sebepten, öncelikle kitapta eserleri incelenen sanat eserleri ve sinirbilimin birlikteliğinin öne çıktığı eserler yaratan sanatçıların isimlerini sıralamakla başlayalım. Şair / Walt Whitman Yazar / George Eliot Şef / Auguste Escoffier Yazar / Marcel Proust Ressam / Paul Cezanne Besteci / Igor Stravinski Yazar / Gertrude Stein Yazar / Virginia Woolf “Onların nazarında gerçeklik bizimle, bizim gerçeği nasıl algıladığımızla başlamalıydı.” diye ilk tespitlerini yazmaya başlayan Lehrer; “Fakat aralarındaki teknik farklara rağmen, bu sanatçıların hepsi de insan deneyimine sonu gelmez bir ilgi duyuyordu.” diye devam ederken, asıl önemli tespitlerini art arda sıralıyor: “Bu sanatçılar bir endişe çağında yaşamışlardı. (…) Şaşırtıcı bir güven ve ihtirasla, hakikati anlatan kurmaca eserler yaratmaya çalıştılar. (…) Eserlerinin biçimlerinde ve çatlaklarında kendimizi görmemizi istiyorlardı. (…) Ve hepsinin yarattığı tek etki yaşadıkları dönemin bilimiydi. (…) Bu sanatçıların sanatını bilimle olan ilişkisini dikkate almadan anlamak olanaksızdır.” Sanatçılarla ilgili tüm bunlar söylendiğinde, nasıl eserler yaratmış olabilirler ki diye düşünmeden edemiyor insan. Proust bir sinirbilimci olabilir mi gerçekten ya da Paul Cezanne resimlerinin sinirbilimle nasıl bir bağı olabilir; dünya mutfağında devrim yapmış Şef Auguste Escoffier’in böyle bir kitapta ne işi var ve bir başlık olarak Virginia Woolf varsa eğer bilinç akışı tekniğinin yaratıcısı James Joyce niye yok? “Her büyük sanat eseri gibi, her parlak deney de tahayyül ederek başlar.” diyor Lehrer. Sorularımızı sorduk, sıra tahayyül etmekte. Sanatın Yaratıcılığında Bilimin Tahayyülüne Walt Whitman / Hissetmenin Tözü, bölümüyle başlıyor kitap. Şiirleriyle dünya literatürüne damgasını vurmuş Amerikalı şair Whitman’ın özellikle insan bedeninden yola çıkarak yazdığı şiirler 'Hissetmenin Tözü' başlığıyla değerlendiriliyor. 1819-1892 yılları arasında yaşamış, Amerikan İç Savaşı'na şahitlik etmiş ve bizzat savaşın içinde bulunmuş olan Whitman, iç savaşın konusunun beden olduğunu düşünüyordu. İç savaşla birlikte toplumun sosyo-kültürel ve siyasi yapısının içinde yer alan “kölelik” yapılanması dolayısıyla bedeni kamçılamak öncelikle ruhu kamçılamak demekti Whitman’a göre. Hislerimiz geçici görünmekle birlikte, aslında kaslarımızın hareketlerine ve iç organlarımıza kök salar. Whitman tek şiir kitabı Çimen Yaprakları’nın önsözünde; “Benimle birlikte aynanın içlerine bakmak için yanında duracaksınız.” diye başlar söze ve okurlarına şu vaatte bulunur: “Sizin şu etinizden büyük bir şiir doğacak.” Walt Whitman’ın şiirinde Jonah Lehrer’in şiir ve sinirbilimsel alanda bağlantı kurduğu töz sinirbilimci Antonio Damasio’dan alıntıladığı şu söze tekabül eder: “Zihin yalnızca beyinden ibaret değildir… aynı zamanda bedenselleşmiştir.” Böylelikle şunu diyebilir miyiz? Hissetmenin tözü; bedenin damarlarından süzülerek gelmiş fikirlerdir. George Eliot, Gertrude Stein, Virginia Woolf; 19. Yüzyılın bu üç önemli kadın yazarını özgürlüğün biyolojisi, dilin yapısı ve ortaya çıkan benlik üzerinden mercek altına alan Jonah Lehrer, bu üç kadının yarattıkları eserlerle sinirbilime olan katkılarının üzerinde özellikle durmuş. Jonah Lehrer’in olasılık kuramı fikrini geliştiren Pierre – Simon Laplace yerine George Eliot’u; Pablo Picasso yerine Gertrude Stein’i; bilinç akışı tekniğini edebiyatın hizmetine sunan James Joyce yerine Joyce’un edebi mirasından el alarak yazan Virginia Woolf’u mercek altına alıyor olması, bahsi geçen yazarların bir kuramı yaratmaktan ziyade -itirazlar ve retler bütününde- altını çizdikleri meseleler doğrultusunda bir karşı duruş geliştirdiklerinden olsa gerek. Dertleri yaratmak ve bir kuram geliştirmek olsaydı keşke. Amerikan ve İngiliz sosyo-kültürel yapısının katı erk düzeninden muzdarip olan bu sanat eseri yaratıcısı kadınlar, benlik, dil yapısı ve insan biyolojisi üzerine kurguladıkları metinlerle inşa edilmiş katı yapılara aykırı eserler üreterek nitelikleri yaratıcıları tarafından bile sorgulanmayacak derecede değerli ve sağlam eserler ortaya koydular. George Eliot’u Middlemarch –yetişkinler için yazılmış sayılı İngiliz romanlarından- üzerinden; avangart bir sanatçı olmadan önce bir bilimci olan, zihne giren ilk kelimelerle eserler yazmak isteyen Gertrude Stein’i Tender Buttons (Sevecen Düğmeler) üzerinden ve günlüğüne “Psikolojinin çok gerçekçi bir şekilde ele alınması gerekir.” yazan, bilinci ve düşünceleri neredeyse hiçbir zaman tam bir bütünlük içinde, bir arada olmayan Virginia Woolf’u Mrs. Dalloway üzerinden inceleyen Jonah Lehrer; “Onlar kendi deneyimlerini keşfe çıkarak hiçbir deneyin gösteremeyeceği şeyleri ifade ettiler.” der. Bu durumda yukarıda yazdığım “Dertleri yaratmak ve bir kuramı geliştirmek olsaydı keşke…” cümlesi sonrası şu cümleyi “İyi ki de böyle olmamış ve sistem tarafından tüm dayatılan normlara karşılık kendilerini keşfe çıkmışlar.” kurabilmemi mümkün kılan yazarlar mevzu bahis edilmiş diyebilir miyim? Edebiyat ve sinirbilim adına kitaba konu olan bu üç kadının varlığı bu yüzden işte çok değerli. Kitabın en ilgi çekici detayı sanat eserleri ve sinirbilim ekseni etrafında bize zamanın içinde belleğimizin dehlizlerinde gidip gelerek belleğimizi yönetebildiğimizi gösteren yazar Marcel Proust’un, görme açımıza girmeyen alanları resmedebilen, ışığın yalnızca görmenin başlangıcı olduğuna inanan, “Tek başına göz yeterli değildir, aynı zamanda düşünmek de gerekir.” diyen ressam Paul Cezanne ve seslerin kaynağına nöronal düzeyde inerek, dinleyicilerin asıl istedikleri şeyin isteklerinin reddedilmesi olduğunu görüp, bu bağlamda müziğin bizi ancak bir gerilimle karşı karşıya getirdiği zaman ilginçleştiğini savunan müzisyen İgor Stravinski’nin yanı sıra lezzetin özünü tatmak isteyen dünyaca ünlü şef Augusto Escoffier’in da yer alması. Geleneksel pişirme yöntemlerini güncelleyen Fransız şef, gerçekten de sinirbilimcilerin tahminlerine göre, tat olarak algıladığımız şeylerin %90’ı aslında kokudur önermesini ortaya atarak yemek tariflerini yeniden güncellemiştir. Escoffier duyarlılığı çok keskin olan burundan tam anlamıyla yararlanan ilk şef olarak tarihe geçmesinde önemli etkendir. Escoffier der Jonah Lehrer; “Dilin kavrayamayacağı bir sanatsallık düzeyine erişmeye çalışmıştır.” Bu yüzden de şefin güncellediği ve yeniden yorumladığı yemekler başta tatlarıyla olmak üzere, insana dair tüm nörolojik unsurlarıyla görsel manada ve kokularıyla birer sanat eseri olarak nitelenebilmelerinde yatar. Dördüncü Kültür “Dünya büyüktür. Çokluklar içerir.” Walt Whitman’ın bu sözü kitapta, Jonah Lehrer’in altını çizmek istediği detayların odağını oluşturması açısından önemli. Günümüze kadar bilim ve sanat bağlamı içerisinde oluşturulmaya çalışılan kültürlerin yenisinin oluşturulması gerekliliğinin artık elzem olduğu anlatılırken Lehrer’in bilimcilerle sanatçılar arasındaki “iletişim boşluğunu” kapanacağına inancını anlattığı 'Koda' başlıklı bölüm kitabın son bölümü. “Hala denkler arasında bir diyalogdan bahsetmek mümkün değildir. Bilimciler ve sanatçılar dünyayı apayrı dillerle tarif etmeye devam ediyorlar.” Kitap boyunca Lehrer’in yapmak istediği şey: Ele aldığı sanatçıların, gerçekliği tarif ederken bunun pek çok farklı yolu olduğunu bize ispatlayabilmeleri ve bunların hepsinin de doğruyu ortaya koyabilmelerindeki yetisi. İngiliz roman yazarı Ian McEwan’ın Cumartesi adlı romanını ve Virginia Woolf’un Mrs. Dalloway romanını odağa alıp, izlek kabul ederek incelediği paragraflar başlı başına bir inceleme yazısı istiyor. Mrs. Dalloway’i yazmaya başlamadan hemen önce günlüğüne; “Psikolojinin çok gerçekçi bir şekilde ele alınması gereklidir.” yazan Woolf’un romanıyla yapmak istediği şeyi McEwan’ın Cumartesi kitabıyla bilimsel olarak güncelleyip okuyucuyla buluşturmasındaki detaylar bilim ve sanat adına, edebiyat vasıtasıyla, yeni dördüncü kültürün nasıl ortaya konduğunu anlatmasıyla değerli. Cumartesi romanında Woolf’un anlatı yapısını yeniden işleyen McEwan hikayesini bir beyin cerrahının perspektifinden anlatarak insan psikolojisini en gerçekçi olabilecek alana taşımaya çalışacaktır ve başaracaktır da. Güçlü edebi metinlerin sinirbilim ile olan birlikteliği varoluşun güvenemeyeceğimiz taraflarının mucizesine bir kez daha inandıracaktır bizleri. Yazarı hiçbir şeyi kaybetmeyen biri olarak tanımlayan Henry James’i hatırlattıktan sonra; “Sanatçılar onun çağrısına kulak vermeli ve bilimin ilham verici gerçeklik tasvirlerini görmezden gelmemelidirler. Öte yandan bilimler kendi doğrularının tek doğru olmadığını kabul etmek zorundadır. Hiçbir bilginin bilgi tekeli yoktur.” diyerek kitap boyunca yapmak istediği sanat ve bilimin geniş bir eleştirel alan içerisinde yeniden bütünleştirilebileceğini gözümüzün önüne örnek gösterdiği eserlerle koyar. Proust tüm gün yatağında uzanarak yazan bir hayalperest değildi sadece, bir sinirbilimciydi elbet ve el aldığı şair ve yazarlardan el verdiği şair ve yazarlara insanın düşünce/sinir yapısını daima ileri taşıyacak bir eser bıraktı geride. Böylesine bir kaynak kitabın çevirisini gerçekleştiren Ferit Burak Aydar’a detaylı çevirisi adına teşekkür etmeden bitirmek istemem. Jonah Lehrer imzalı Proust Bir Sinirbilimciydi kitabının her kitaplıkta olması dileğiyle. İyi okumalar. PROUST BİR SİNİRBİLİMCİYDİ Jonah Lehrer Ayrıntı Yayınları, 2020 Çeviri: Ferit Burak Aydar 240 s.

  • Yağma yağmur yağma, bizi eve kapama

    Yavuz Ekinci, çocuk dünyasındaki inatçı umudu anlatırken edebiyatımıza müthiş iki karakter hediye ediyor. Yağma Yağmur yağma Bizi eve kapama Pıta pıta pıt Şıpa şıpa şıp Güneş artık çık! Miro ile Şino iki kardeş. Miro, leylekler göç yoluna koyulduğunda yedi, Şino ise leylekler döndüğünde altı yaşına basacak. Günlerden bir gün bu iki kardeş parkta oynarken güneş birden kayboldu. Sonra kara bulutlar çıkageldi. Kuşlar apartmanların saçaklarına saklandı. Kediler kuytu köşelere kaçıştı. Önce çat, pat, kütlesiyle kaldırımları döven dolu yağdı, sonra yağmur. Günler haftalara, haftalar aylara kavuştu, yağmur bir türlü dinmedi. Miro ile Şino'nun yağmuru dindirmek için türlü türlü planları var. Acaba başarabilecekler mi? Yavuz Akinci, 1979 yılında Batman’da doğdu. Dicle Üniversitesi Siirt Eğitim Fakültesi Sınıf Öğretmenliği Bölümü’nü bitirdi. Yazın hayatına öyküyle başladı. 2001 yılında Yaşar Nabi Nayır Dikkate Değer Öykü Ödülü’nü aldı. 2003 yılında “Kafatası” öyküsüyle Gençlik Kitabevi, “Göç” öyküsüyle İnsan Hakları Derneği ve 2005 yılında “Eşikteki Hayatlar” öyküsüyle de Gila Kohen Öykü ödüllerini aldı. “Sırtımdaki Ölüler” adlı dosyası 2005 Haldun Taner Öykü Ödülü’ne layık görüldü. Öyküleri, Adam Öykü, Varlık, Kitap-lık, İmge Öyküler, Eşik Cini, Kül Öykü ve NotosÖykü dergilerinde yayımlandı. MİRO İLE ŞİNO Yavuz Ekinci Çınar Yayınları, 2021 Resimleyen: Merve Yiğit 56 s.

  • Meydan okuyan bir psikodrama

    Thomas Savage’ın ilk olarak 1967 yılında yayımlanan, artık modern klasik kabul edilen, bugüne kadar 22 dile çevrilen ve beyazperdeye aktarılan romanı Köpeğin Pençesi Türkçede! Jane Campion'ın yönetmenliğinde Netflix için beyazperdeye aktarılan roman, 1 Aralık 2021’de Netflix’te The Power of the Dog adıyla yayınlandı. Dünya prömiyerini 78. Venedik Film Festivali'nde yapan filmin yönetmeni Jane Campion, festivalde En İyi Yönetmen Ödülü'ne değer görülüp Gümüş Aslan'ı kazanırken filmin başrollerini Benedict Cumberbatch ve Kirsten Dunst paylaşıyor. Phil ve George, iki kardeşten ötesi, arkadaştan bir fazlası, Montana vadisindeki en büyük çiftliğin iki ortağı. Phil zeki ve kurnaz olansa George, ağırbaşlı kalan. Phil bir deri bir kemikse George, tıknaz ve sessiz. Phil muhteşem bir satranç oyuncusu, kitap kurdu ve dilbazsa George, yavaş öğrenen ve kendini işine adayan biri. Öte yandan, Phil nasıl korkunç bir sadizmle, içinde fokurdayan bir kibirle yaşıyorsa George narin, sevgi dolu bir ruhla nefes alıyor. Gençlik zamanlarından bu yana paylaştıkları odada birlikte uyuyorlar, bu da kırk yıla tekabül ediyor. Ne zaman ki George genç bir dul kadınla evleniyor ve onu çiftliğe beraberinde getiriyor o zaman olayların seyri ve çiftliğin dengesi değişiyor. Phil kardeşinin yeni karısını bezdirmek için acımasızca bir uğraş veriyor. Ama Phil’in hesaba katmadığı bir şey ortaya çıkıyor. Birbirine taban tabana zıt iki erkek kardeş Phil ile George'un Montana kırsalında geçen gerilim ve gizem dolu hikâyesinin anlatıldığı Köpeğin Pençesi daha ilk paragraftan okuru hikâyenin içine alıyor, sayfalarına hapsediyor; sizleri hikâyeye ortak, iki kardeşe sırdaş yapıyor. Thomas Savage 25 Nisan 1915 tarihinde Utah, Salt Lake City’de koyun çiftçiliği yapan büyük bir ailede dünyaya geldi. Henüz iki yaşındayken annesiyle babası boşanmış, annesinin yeniden evlenmesinin ardından, annesiyle birlikte Montana’ya taşındı. Montana Üniversitesi’nde eğitim gördü, birkaç yıl da rençberlik yaptı. At terbiyeciliği üzerine yazdığı makalesi, 1937 yılında Coronet dergisinde yayımlanmasından sonra Savage, İngilizce okumak için Maine’de bulunan Colby College’a kaydoldu. Kaynak ustası, sigortacı ve su tesisatçısı olarak çalışan Savage, aynı zamanda Brandeis ve Vassar Üniversitelerinde İngilizce dersi verdi. İlk romanı Pass, 1944 yılında yayımlanmış, onu takiben aralarında Köpeğin Pençesi (The Power of the Dog) de olmak üzere on iki roman yazdı. 1980 yılında Guggenheim Fellowship ödülüne değer görülen Thomas Savage, 25 Temmuz 2013 tarihinde, seksen sekiz yaşında vefat etti. KÖPEĞİN PENÇESİ Thomas Savage Düşbaz Kitap, 2021 Çeviri: Şaziye Çıkrıkçı 256 s.

  • Genç Edebiyat Festivali başlıyor

    Beşinci 7 Tepe 7 Mekan Genç Edebiyat Festivali 6-12 Aralık 2021 tarihleri arasında çevrimiçi gerçekleşiyor. Her yıl İstanbul Üniversitesi Genç Yazarlar Kulübü tarafından geleneksel olarak düzenlenen 7 Tepe 7 Mekân Genç Edebiyat Festivali'nin beşincisi, 6 Aralık'ta başlıyor. Tüm programlar, kulübün YouTube kanalı üzerinden canlı yayınlanacaktır. Program: 6 Aralık Pazartesi 20.00 Necip Tosun 7 Aralık Salı 20.00 Gamze Arslan 8 Aralık Çarşamba 20.00 Arzu Uçar 9 Aralık Perşembe 20.00 Kerem Işık 10 Aralık Cuma 20.00 Güray Süngü 11 Aralık Cumartesi 20.00 Fatma Nur Kaptanoğlu 12 Aralık Pazar 20.00 Aykut Ertuğrul Youtube Linki : https://www.youtube.com/channel/UCJQEx_vhPrkhZKaSx51NSog

bottom of page