Search Results
Bu sitede ara
Boş arama ile 5404 sonuç bulundu
- Gotik Suat Derviş!
Türk edebiyat tarihi unutturulan, unutulmak istenen kadın yazarların da tarihidir malumumuz. Bu unutturulma mücadelesi içinde kaybolmaktan son anda kurtulan en önemli yazarlardan biri de Suat Derviş’tir. Bu kurtuluşa ne mutlu ki onun kaleme aldığı dört gotik novellayı da ekleyebiliriz. Oylum Yılmaz “Bu ev muamma ve güzellik dolu… Loş sofalara, alçak tavanlı geniş salonlara, sonra bu sofaları ve salonları dolduran eski yeni, büyük küçük bütün eşyaya sinmiş garip bir efsun var. Öyle bir şey ki asabı, mefkureyi, muhayyileyi sarhoş ediyor. Tatlı bir uyuşukluk içindeyim.” İnsanı tatlı bir uyuşukluğa sürükler evet, ama ev tekinsizdir. Eşyaya, odalara, sofalara sinmiş garip bir efsun, asabı sarhoş eden bir efsun dolanır etrafta. İnsanlardan, medeniyetten uzak, doğanın, yeşilliklerin, etrafını saran sarmaşıkların içinde bir köşktür bu ve bir karı kocaya mezar olmuştur… Evet, doğru tahmin ettiniz hemen her şeyiyle gotik türde yazılmış bir romanın başlangıcından söz ediyorum. Ancak tahmin edemeyeceğiniz şeyler de var. Mesela bu romanı yazanın toplumcu gerçekçi bir gazeteci, devrimci ve romancı olarak tanıdığımız Suat Derviş olması gibi! Evet elimde, Kara Kitap adıyla basılan ve Suat Derviş’in dört gotik kısa romanını bir araya getiren bir çalışma var. Tam dört gotik roman! Türk edebiyat tarihi unutturulan, unutulmak istenen kadın yazarların da tarihidir malumumuz. Bu unutturulma mücadelesi içinde neredeyse yitirdiğimiz en önemli yazarlardan biri de Suat Derviş’tir. Yazdığı diğer eserleri çok az bildiğimiz gibi yazarın gotik türde eserler verdiğini de bilmez, Türk-Osmanlı edebiyatında gotik eserler yoktur diyerek gelip geçmeyi severiz. Oysa ki Serdar Soydan’ın da dediği gibi Suat Derviş’in de, daha pek çok yazarın da külliyatları tam olarak açığa çıkmamıştır. Hal böyle olunca perdeyi birazcık aralamanın ne kadar şaşırtıcı, ne kadar sürprizlerle dolu olabileceğinin de bir göstergesi oluyor Kara Kitap. Ne gerçeğin yanında, ne gerçeküstünün... Başta da dediğim gibi dört kısa gotik roman var Kara Kitap’ın içinde. “Ne bir ses… Ne bir nefes”te Derviş’in hikayesini “babasını öldürmek isteyen oğul” imgesi üzerine oturttuğunu görürüz. Yıllar sonra dönen oğul babanın kabusu olacaktır. Genç ve güzel karısını oğluna kaptırma paranoyasını rüyalarla, olağanüstünün tekinsizliğiyle verir yazar. Büyük bir köşkte yine insanlardan uzak üç insan, gerçek ve gerçeküstü arasındaki o netameli bölgede salınıp duran hayatlarının kabusa dönüşünü izleyeceklerdir. Kitaba adını veren “Kara Kitap”ta da karanlık, boğucu, ölümün kol gezdiği bir evde hayata tutunmaya çalışan genç bir kızın yaşamla ölüm, gerçekle kabus arasında verdiği mücadele vardır. “Buhran Gecesi”nde, kimsesiz bir köşkte yaşanan korkunç ve doğaüstü bir cinayetin izleri kol gezerken, “Fatma’nın Günahı”nda, bir aşk hikayesi içinde kimliği çözülüp yavaş yavaş bir hortlağa dönüşen Fatma anlatılır. Derviş, taraf tutmaz. Yarattığı gotik atmosferi kesinlikle bozmaz. İşte tam da bu yüzden çok şaşırtıcı, çok büyüleyicidir bu novellalar. Görürüz ki, hemen tüm hikayelerde gotik unsurları başarıyla kullanmıştır Suat Derviş. Ve sözgelimi bu unsurları romanlarında sıkça kullanan Hüseyin Rahmi’den farklı olarak ne gerçeğin ne de gerçeküstünün yanında saf tutmuştur. Romanlar bu anlamda, tam bir belirsizlik içinde biterler ve yazar teşhis konusunda bizimle hemen hiç konuşmaz. Yazarın sesini, döneminin yazarları aksine hemen hiç duymayız. Derviş, taraf tutmaz. Yarattığı gotik atmosferi kesinlikle bozmaz. İşte tam da bu yüzden çok şaşırtıcı, çok büyüleyicidir bu novellalar. Kara Kitap edebiyatımızın içinden yıllar yıllar sonra fırlayan bir mucize gibi. Gotik-fantastik okurlarına ve Türk edebiyatında bu tür üzerinde incelemeler yapan tüm araştırmacılara, eleştirmenler duyurulur. Kara Kitap Suat Derviş İthaki Yayınları İstanbul 2014 296 sayfa
- Gözden Kaçanlar: Mantel'in kötü çocuğu "Ölüleri Getirin"
2009 yılında Thomas Cromwell Üçlemesi’nin ilk kitabı olan Kurtlar Hanedanı ile Man Booker Ödülü’nü almıştı Hilary Mantel ve dikkatleri üzerine çekmişti. Ancak esas haber 2012'de üçlemenin ikinci kitabı olan Ölüleri Getirin ile ikinci Booker'ını da almasıydı! Mantel, Man Booker'ı iki kere alan ilk ve tek kadın yazar olarak tarihe geçti. Ancak ilginç olan üçlemenin bu ikinci kitabının dünyada ve Türkiye'de Kurtlar Hanedanı'na olan ilginin yanından bile geçmeyecek olmasıydı." Oylum Yılmaz Litera'nın "Gözden Kaçanlar" bölümü için bol ödüllü, dünyaca ünlü yazar Hilary Mantel'in Ölüleri Getirin romanı üzerine yazdı. Oylum Yılmaz “Ancak sözcüğü, sandalyenin altına gizlenmiş afacan bir çocuk gibidir. Henüz görmediğiniz sözcüklere mürekkep sevk eder. Ve sözcükler, kağıdın üzerinde akar, sınırı aşar gider. Son diye bir şey yok. Öyle düşünüyorsanız, doğaya kanmışsınız demektir. Sadece başlangıçlar vardır. İşte bu da o başlangıçlardan biri.” İşte böyle bitiyor Hilary Mantel’ın Ölüleri Getirin'i. Başlayarak biten bir hikaye düşüncesi, kuşkusuz çekici ve kuşkusuz ki hikayelere yaklaşımımız gereği kışkırtıcı, tedirgin edici. Ölüleri Getirin başlı başına tek bir roman gibi de okunabilir ancak bir üçlemenin tam ortasında duruyor aslında. O yüzden kitabın macerasını anlatmaya en baştan başlamamız gerekiyor. Evet, 2009 yılında Tudor Üçlemesi’nin ilk kitabı olan Kurtlar Hanedanı ile Man Booker Ödülü’nü almıştı Hilary Mantel ve dikkatleri üzerine çekmişti. Derken şu an Türkçesini elimde tuttuğum ikinci kitap Ölüleri Getirin geldi ve şaşırtıcı biçimde ikinci Man Booker’ını da kazandırdı Mantel’e. Yazar böylece Man Booker ödülünü iki kere alan ilk ve tek kadın yazar olarak edebiyat tarihine adını yazdırmış oldu. Hal böyle olunca, yazara, kitabın konusuna, kurgusuna, hikayenin işleniş biçimine dair de nice tartışmalar hasıl oldu. Tuhaf olan bu tartışmaların bizim topraklarımıza pek uğramamasıydı. Kurtlar Hanedanı ile burada da çoksatarlar listesine oturan Mantel'in bu romanı gözlerden ısrarla kaçacaktı. Karakterlerini ve hikayesini tarihten almayı seçen bir yazar Mantel. Tarihi yazmak, tıpkı gördüğünüz bir rüyayı bir başkasına anlatmak gibi gelir bana hep. Anlatmaya başladığınız anda değişir, bambaşka bir hal alır, öyle tuhaftır ki siz anlattıkça gerçekte ne gördüğünüzü artık anımsayamaz olursunuz ve anılarınız yoksa eğer, olan biten artık sadece anlattıklarınızdır. İşin içine hisleriniz karışır, kendi kendinize itiraf etmekten kaçındığınız ve sizi ele vereceğini hissettiğiniz şeylere karşı devreye soktuğunuz bir özsansür sistemi devreye girer, ister istemez. Hal böyle olunca tarihi bir kurmacanın altından kalkmak iki kere zor gelir. Ancak Mantel bu konuda belli ki sıkıntı çekmiyor. Tarih, gerçek, kurmaca, hayaller ve geçmişe dair olasılıklar arasında mekik dokuyan etkileyici romanlara imza atıyor. Çoksesli bir anlatım biçimi var Mantel’in, ancak bireyin çoksesliliği gibi bir çeşitlilik bu. Gerçeklerin olduğu kadar rüyaların, gücün olduğu kadar için için bildiğimiz zaafların, yaşayanların olduğu kadar ölenlerin, öldürülenlerin dünyasını yazıyor, yani kısacası insanın... “Sabah Cromwell’i zindana atın... Akşam geri geldiğinizde onu kadife bir yastığın üzerinde tarlakuşu yerken ve tüm gardiyanları kendine borçlandırmış olarak bulursunuz.” Romanın tarihi kahramanı Cromwell, İngiltere’nin aşk, entrika, iktidar oyunları açısından en şenlikli dönemlerinden biri olan VIII.Henry zamanında, sıfırdan iktidara yürüyen ilginç bir kişilik, güçlü çok güçlü bir devlet adamı. Üçlemenin ilk kitabında 1520 yılının, felaketin eşiğindeki İngilteresi ile tanışıyoruz. Eril iktidarların derdi kurmacada da, gerçekte de hep aynı: Bir erkek varis. VIII. Henry, kendisine bir erkek evlat veremeyen kraliçesinden ayrılmak ve Anne Boleyn’le evlenmek istiyor. Elbette ki Papa ve Avrupa’nın diğer iktidar ortakları ona karşı. Üstüne üstlük kralın baş danışmanı yerinden edilince, ortaya müthiş bir karmaşa çıkıyor. Ve her zaman olduğu gibi kaos, yeni düzeni doğuruyor: Thomas Cromwell, düzene, meclise, Papa’ya ve diğer her şeye kafa tutarak, düzen ve ezber bozarak iktidar basamaklarını bir bir tırmanmaya başlıyor. Ölüleri Getirin'de ise Anne Boleyn sahnede. Kral onu Cromwell’in sayesinde kraliçe yapmış, ancak gelen varis yine bir erkek değil. Üstelik büyük aşkı da tavsamış durumda. Anne Boleyn gibi zeki, küstah, etkileyici bir kadının Cromwell’le anlaşması ise tabii ki imkansız. Ölüleri Getirin bu anlamda Anne Boleyn’in ölüme giden tekinsiz hikayesini merkez alıyor. Diğer yanda ise taht oyunlarının, tüm kötücül ve doğası gereği kötücül olduğu kadar zarif ve etkileyici yanlarına odaklanıyoruz. Çoksesli bir anlatım biçimi var Mantel’in, ancak bireyin çoksesliliği gibi bir çeşitlilik bu. Gerçeklerin olduğu kadar rüyaların, gücün olduğu kadar için için bildiğimiz zaafların, yaşayanların olduğu kadar ölenlerin, öldürülenlerin dünyasını yazıyor, yani kısacası insanın... Kim bilir belki de sırf bu yüzden sevmeyebilirsiniz kendisini, ya da tarihi yorumlama biçimi size uzak gelebilir. Ya da çoğunluğun tersine güç ve iktidar adına yapılan kıyımlardan, kötülüklerden büyülenme havasına kendinizi kaptırmaya istekli olmayabilirsiniz. Ancak Mantel’in yazım gücünden, insan benliğine nüfus etme biçiminin etkileyiciliğinden şüphe duymayacağınız kesin. Ölüleri Getirin'i okuduktan sonra, "Taht oyunları, ister tarihte ister şimdi, ister gerçekte ister kurmacada, etkinliğini ne zaman kaybedecek?" diye soruyorum kendime. Artık kaybetse... Ölüleri Getirin Hilary Mantel Çeviren: Elif Nihan Akbaş Alfa Kitap 500 s. İstanbul, 2016.
- Gecenin kalbine çöken
"Leyla Erbil, edebiyatımızın devleşen bilinçlerinden biri. Edebiyatta bilinç, ölümle solmaz ne mutlu ki." Oylum Yılmaz, yazarın ölümünün ardından kaleme aldığı bu denemede iki edebiyatçı arasında "portre olmayan" bir kadın-yazar portresi çıkarmaya çalışıyor. Oylum Yılmaz Gecenin içine oturdum, gecenin içine tünedim dün gece. Leyla Erbil ölmüştü, gündüzden almıştım haberini ama, düşünmek için de, yas’lanmak için de, beklemiştim işte geceyi. İçim geceye çekilir gündüzden, edebiyat yapar bunu bana hep, belki de en çok Leyla Erbil. Kelimelerin karanlıkta görünmez olup seslere dönüştüğünü, sesin ruha nasıl da arsız ve sakınmasız çarptığını, gündüz şarkılarının sayıklamalara, sayıklamaların git gide deliliğe döndüğünü öğrendiğim yazar. Elinde edebiyat dediğimiz şeyin en çarpık aynası, kulağımda kahkahası patlar… Latife Tekin, “Dikkatli ol, bazı insanlar küçük kalplidir”, der. Nurdan Gürbilek’e göre ise Leyla Erbil çiftkalplidir. Peki küçük kalpli insanlar dünyasında yaşayan çiftkalpli bir yazar nasıl ölebilir? Zenime ne demekti ki diye oturdum düşündüm dün bütün gece, gece Leyla’ya aitti, bir yazar arkadaşıma göre kuşlar sessizdi, boynuma asılı bir baykuş vardı, bakanlar belki kolye derdi, Leyla görse halimi, gülerdi. Işığın en karanlık yerini bir o bilirdi, yırtarcasına geceyi, gecenin kalbine inerdi. Gece’nin kalbine mi çöktün sen şimdi iyiden iyiye Zenime dedim? Gelen seslere kulak verdim. Kuşlardan çıt çıkmıyordu, bir kadın, tuhaf bir kadın oturmuş karanlığın 101 adını koyuyordu. Leyla Leyla, gittin mi? Leyla sen geldin mi leyli, gittin mi leyli… Çaren yok durup dinleyeceksen eğer gecenin sesini; dili kocaman bir balık kılçığından sivriltip kılıca döndüren, sonra da çevirip önce dili kesenin sözüne geleceksin. Leyla Leyla geldim, dedim. Zenime ne demek, bana önce bu sırrı ver, dedim… Sır gibi yazar, içi sonsuz, gece kadar. Yaşamında içimizi sarstı, attı hallaç pamuğu gibi, ölümündeyse dışımız sarsılır artık, göstermeliktir ya sen, ben, daha kimler kimler onu yazar… Leyla Erbil, niye geceydi, diye oturdum düşündüm dün bütün gece. Dilimizi, ruhumuzu neden geceye çekmişti, gecenin hangi yerinden çıkagelmişti… Kime sorsan, bilinçakışı tekniğini Türk edebiyatında en iyi kullanan yazarlardandır der; bilincin akışını, bilincin altını üstünü karanlığa, gölgeli kuytuluklara yorar. Kolaya kaçar. Oysa Leyla Erbil, hepimizin içten içe pekala bildiği gibi bilinçakışının o pek kutsal tekniğini nasıl da mahvetmişti hani. Edebiyatı teknik bir düşünceye, dili ne olursa olsun mimari bir projeye dönüştürmek arzusunu yerle bir etmişti. Cümlede yeni, kalıp olmayan kalıplar, hiç olmayan noktalama işaretleri. Sözgelimi üç noktanın karşısına çıkarılmış üç virgül, virgüllü soru işareti ve diğerleri… “İnsana bakış açım, onların tümünün sakatlanmış, yaralanmış oldukları noktasında ısrarlı olunca (herkesin sakatlanmış olduğu bir toplumda –dünyada- sakat olmak ‘normallik’ anlamına gelir), onları bilinen cümlelerle anlatmak ya da birinci tekille konuşturmak yeterli olmayabiliyor. Bunun gibi cümlenin yapısını, anlamını oynatan, başkalaştıran bir söylem klasik işaretleri de değiştirmeye zorluyor.” Kırılan ritim duygusu, toza dönüşen yüklemler, yetmezmiş gibi bir de yazarlık kariyeri hevesleri karşısında yarattığı “hiç yazar”, sözle, sözde kutsanmış halkın arasında işaret ettiği “hiç halk” ve haykırması “Katil Tanrı, öldür emri tanrıdan inmedi mi?” Türkçenin ritmini de, şarkısını da bozuyordu Leyla Erbil. Bozuyor, lakin pek çok yazarın çaba gösterdiğinin aksine, yerine yeni bir ritm, ses ya da şarkı koymuyordu. Okuru bir boşluğun içine çekmekten, belki de kendi mutlak boşluğuna itmekten sanki zevk alıyordu. Sadece sezgilerle ifade edilemez bir hal, aklın, zeka diye kutsadığımız şeyin timsali de oluyordu. Ritm bozulursa ortada kurgu diye bir şey de kalmaz. Anlatısal metinle derdi vardı Leyla Erbil’in. Anlatısal evreni patlatıyor, kaosun hükmünü çağırıyordu. Bunu dili böylesine kuvvetli kullanarak yapmak… Belli ki yazarlığının kötülüğü tam da buradan geliyordu. İçindeki eril’e de, dişil’e de hiç yüz vermiyordu. Yine de cinsiyetsiz bir yazar diyebilir miydik ona? Böyle diyerek, işin içinden çıkabilir miydik? Elbette hayır, toplumsal cinsiyet denen şeyle meselesi vardı onun. Erkek yazarların dünyasında kadın olmakla, kadın yazar olmakla meselesi vardı. Leyla Erbil’in ölümü, edebiyatımızın hesap verme günü Onu yere göğe koymayı becerememişti Türk edebiyatı. Edebiyatımızın utancıydı Leyla Erbil. Oldu olası hızla, hevesle, kompleksler içinde, hadi doğrusunu söyleyeyim, çirkin bir biçimde kurumsallaşma mücadelesi veren edebiyatımız, her türlü kurumsallaşmanın ipliğini pazara çıkaran bir yazarı ölümüne kadar görmezden gelmeyi tercih etmişti. O çarpık kurumsallaşmasından vazgeçmediği sürece sürecek de Leyla Erbil’le arasındaki sürtüşme. Bir an bile nefes aldırmayacak ona Leyla. İşte bunun bilinci içinde şimdi sarılmakta kalemine, güzellemelere doyamamakta, içinden çıkan en büyük yazarlarından birinin edebiyatını anlamak, anlamlandırmak, kavramaya çalışmak yerine onu tumturaklı portre yazılarına sığdırmaya çalışma mücadelesinde. Leyla Erbil’in ölümü, edebiyatımızın hesap verme günüdür, Leyla Erbil, işte biraz da bu yüzden hep gecede… Bunu en iyi edebiyatla uğraşanlar bilir, hesaplar hep gece verilir… Leyla Erbil, gecenin içinde bir başınaydı sanılmasın ama, diye düşündüm yine de dün bütün gece... Hesaplar sadece ona verilmeyecek elbette. Şu kadın yazarlık mesleği, performansı, acısı, düşü, doğrusu, yalanı da var ya hani, o mesele de Leyla’nın leyli gittiği güne yazılmalıdır muhakkak. Kaç kadın yazar var kendini dar atmış gölgelere, gecenin içine ve kıyamete gönüllü yazılmış edebiyatımızın içinde. Şükür orada başköşe bir yerdedir ama yalnız değildir Leyla Erbil, hiç yalnız değildir… Çavlanın içinde sessizce ve sabah sabah Nezihe Meriç; sabahın ve akşamın tekinsiz alacakaranlığında Latife Tekin, cinselliği kendinde bir çağ gibi tel tel ayıran ve öğle vakitleri geldi mi kulaklarımızda topuk tıkırtıları yankılanan Sevgi Soysal, günleri dökse de akşamın tüm sofralarına aşkla, iştahla ve şehvetle kurulan Tomris Uyar, deliliğin sonsuz zamansızlığında Sevim Burak ve tüm zamanların içinde, yabani bahçelerde Gülten Akın, ve Tezer Özlü, ve Lale Müldür ve ve ve diğerleri var. Ben böyle boynumdaki baykuş gibi yerime tünemiş, parmak hesabıyla düşünürken, ve gecenin biçimsiz tanrıçalarıyla al takke ver külah bir rehavete kapılıp giderken, Lahzen’di adı, karşıma dikilip haykırdı; hesaplar kızım, verilmez, söke söke ancak alınır! Çoğunluktan medet uman gidip ışıl ışıl parlayan bir yalana saplanır. Sen bu kafayla ışığın kendisi olamaz, kocaya kaçar gibi ışığa sakil kaçarsın ancak! “yaradan’ın yarattığı gövdeden utandırılmış kadınlar ordusu ataerkilin erkin başparmağı tepesinde kadıncıkların kendi doğasının tarihini öğrenememiş kardeşlerim benim kendi zebellahlarına boyun eğmiş engizisyondan kalma romantik ve sömürgen bir hayalgücünü kutsallaştırıp tapan eril taassubun şehvetlileri(…) her biriniz başka çaresizliksiniz biliyorum” Sert mi geldi? Sert tabii. Leyla Erbil, daha dün yaşarken “yazarlık kötülüktür” derdi. Duymayan kaldı mı? Lahzen “Kalan”da böyle acımasızca saldırmış, saçına başına, içine dışına o zayıf bünyene yapışmış da ne olmuş. “Kalan” şiir desen şiir değil, anlatı, roman, öykü, sayıklama hiçbiri değil. Edebiyatımız eğer bir gün “Kalan”ın ne olduğunu bulursa, dilini de unutacak, biliyorsunuz. İçimizde o günü özleyenler de var, o günün hiç gelmeyeceğini bildikleri için sevinçten deliye dönenler de var. Leyla Erbil’ler daha başlangıç, mücadeleye devam mı diyorum şimdi ben, yersiz mi kaçıyorum, çok şükür istediği lezzette kurumsallaşamamış edebiyatımızın içine nifak tohumları mı saçıyorum, kutup muyum, kutuplaşıyor muyum? Gerçi Leyla Erbil “Zihin Kuşları”nda özgün bir Türk edebiyatı var mı sorusu üzerinden düşüncelerini açıklamış ve evvela “kendisine bireysel söylem alanları açabilmiş, sanki yoktan var edilmiş bir özgün edebiyatımız, vardır” demiştir. Ve bakınız nasıl devam etmiştir: “Yasaklar, günahlar ve emirler silsilesiyle karşımıza dikilen din, bizden, Allah’a yaranmadan başlayarak iktidara, devlete yaranma söyleminden başka bir dil geliştirmemizi bekleyemez.Kullaştırılmış, baş eğmiş bir toplumun içinden kaç sanatçının-yazarın tek başına bu ikiyüzlülüğü aşacağı ciddi bir sorun olarak hep karşımızdadır. Moda deyimle ülkemiz kültürünü pek bir zenginleştirdiği söylenen şu mozaik” e karşın, ufukta ne ortak bir vicdan ne ortak bir bilinç görünmektedir. Sünni ayrımcılık zulüm politikalarını körüklerken, zıvanasından çıkmış şiddet toplumu karanlıklara doğru sürüklenirken, elden düşme bir metafiziğe dönük uyduruk bir söylemin Türkiye’nin büyük yazınını temsil etmesindeki hikmeti gözlemleyebiliyor muyuz?” Erbil’e göre yazar, dinden, ideolojiden ve her türlü otoriteden azade tutmalıdır kendini. Ve ne idüğü belirsiz, kaygan topluma tutunmamalıdır. Yazar ona önerilen üne, güce, saltanata kayıtsız kalmalıdır, bütün bunları görmezden gelmelidir. Erbil’e göre yazar, dinden, ideolojiden ve her türlü otoriteden azade tutmalıdır kendini. Ve ne idüğü belirsiz, kaygan topluma tutunmamalıdır. Yazar ona önerilen üne, güce, saltanata kayıtsız kalmalıdır, bütün bunları görmezden gelmelidir. Evet, Leyla Erbil bu anlamda aydınlık bir yazarlık misyonu tutturur. Ancak diğer yanda büyülenmeye meyilli olduğu “kendi” iç dünyasının karanlığının da farkındadır. Psikanalizin karanlık sularına çoktan dalmıştır ve “öteki” ne kadar kötüyse, olmaya çalıştığı “kendi”nin de o derece kötü, o derece “öteki”lerden oluştuğunu bilir. O zaman ne yapmak gerekir peki? Bu iç çatışmanın içinden çıkmaz Leyla Erbil. Bu iç çatışma onun edebiyatının da “kendi”nin de temellerinden birini oluşturur. Her birimiz nasıl ki bir başka çaresizliksek, Erbil de kendi çaresizliğinin bilincindedir. Bu kitap hiçbir ödüle katılmamıştır! Sonra bir parça da sinsi sinsi eğleneyim dedim, dün gece... Hani şu edebiyatımızdaki ödül meselesi didişmesi niyetine. Bir Leyla Erbil kitabı alır almaz ne olduğunu bildiğim halde sarılıp o cümleyi ararım hep en başta : “Bu kitap hiçbir ödüle katılmamıştır”, işte bu cümleye sanırım en çok yazarın icadı virgüllü ünlem yaraşır. Bilinir ki, bu cümleyle yetinmez yazar, ödüllere verip veriştirmekten kendini sakınmaz: “Edebiyat ödüllerinin de ortamı karıştırmakta rolü olmuştur.(…) beş on adamın kuşaklar boyunca, yıllar yılı hem eleştiri hem ödül dünyasına egemen olarak yazarlığın üzerinde doğrudan tayin edici bir güç oluşturmaları ve kimi yazarları kendi duygu, tutku ve inançları doğrultusunda eğitmeleri, yazarların da bir türlü o yargıdan cayamayıp sıraya girmeleri, hatta kimilerinin eleştirmeniyle yakınlık ölçülerini kaçırmaları, Türk yazınını, eleştirmeninin, yazarını ve okurunu neredeyse kamplara bölmüştür.” Portresiz bir Leyla Erbil yazısı acımasızlık üzerine düşünmeden olmaz. Bu kadar merak ediyorsan Zenime’nin sırrını, düşüneceksen gece gece karanlığı ve Leyla’yı; acımasızlığı al tut ve tart avucunda şöyle. Onun en kolay baş edilirmiş gibi görünen romanı “Mektup Aşkları”ndaki acımasızlık yenilir yutulur cinsten midir mesela hiç? Jale’ye yazılan nice mektupta bir ulusun, bir dönemin, bir toplumun, bir ve hatta birkaç sınıfın pulları nasıl da yolunur. Leyla Erbil başta kendini ve içinde yer aldığı entelijansiyayı böylesine eleştirmese, üzerine üzerine yürümese Leyla Erbil mi olurdu? Yazarı inceleyen eleştirmenler, felsefe, psikanaliz ve düşünce üzerine oturan edebiyatının, zamanının ilerisinde ettiği hareketi vurgularlar. Kırklı yıllarda geçen Mektup Aşkları’nda neredeyse seksenli yılların ruhunu döktüğünü görmek de zor değildir. Cinsel kimlik dediğimiz belanın başımıza ne açtığını, onun vahşi içgüdüsel doğamızı nasıl yaralayıp paramparça ettiğini cüretkar biçimde gözler önüne serdiği bu romanda, dostluk, aile gibi her türlü kişisel ilişkinin açtığı yaralar, bunlara kapılmanın insan ruhuna verdiği cezalar bir bir yazılır. Okuması kolaydır belki ama hazmetmesi ağırdır. Nasıl bir şeyse kendim?! Kendi olmak, nasıl bir şeydir, diye oturup düşündüm dün bütün gece... Leyla Erbil, yaşamını, edebiyatını verdi bu mesele üzerine. Kendinden geç, kendini seç, kendinde ol, kendin ol! Böyle böyle seslenince bir de bakıyorum karşıma “Tuhaf Bir Adam”ın Sevda’sı çıkıyor. Gel ben sana söyleyeyim, Zenime’nin anlamı ne demek ve Lahzen’in, ve Jale’nin ve hatta Sevda’nın: Ben bir başkasıdır! Bak üstelik Lahzen ne diyor, hatta gözümüze gözümüze sokuyor: “nasıl bir şeyse kendim belki de uzaklaştıkça bilebildiğim” Nurdan Gürbilek “Kör Ayna, Kayıp Şark”ın son yazısında Erbil’in temel meselesini kısaca şöyle ifade eder: “Hegel’in ‘kendi için varlık’ kavramına başvurularak ifade edilmiş bu kendilik tasarısı her şeyden önce bir olumsuzlama, olumsuzlamaya dayalı bir özgürleşme önerisi taşır Leyla Erbil’de. Kişi dış dünyayı olumsuzlayarak kendilik bilincine ulaşmalı; toplumsal kabulleri, kurulu düzeni, verili kültürü aşarak kendini bulmalı; Allah’a, devlete ve her türden otoriteye yaranmaktan vazgeçerek kendi olmalıdır. Nitekim Hallaç’taki ilk öykülerden başlayarak birçok yapıtında, toplumsal ilişkiler kadar kişisel ilişkileri de yönlendiren yalanı; ikiyüzlülüğü ve hesaplılığı, kendini kandırma ve üstünlük kurma yarışını anlatmış, kişinin kendisine dayatılmış kimliklerden özgürleşerek ‘kendi’ olmasını hedeflemiştir.” “Ne var ki, dünyada yoksa da bir örneği, modeline rastlanmamışsa da ‘hiç yazar’ın milattan öncede ve sonrada sandığımızdan da çoktur onlar, halkların ‘hiç halk’ olanları gibi ve değillerse mezralarda, işkencede, dağlarda ve bayırlarda ya da toprak altlarında beklemektedirler günlerini unutmayan giderek devleşen bir bilinç gibi.” Hayatın her alanında bireyin böylesine cebelleşmek zorunda olması otoriteyle, Leyla Erbil’in vahşiliğine vahşilik katmıştır o zaman diye, düşündüm dün bütün gece. Ödüle, jüriye, imza günlerine, edebiyatın piyasalaşma sürecine ayrı itiraz, devlete, tanrıya, erke, ataerkine, ideolojilere, dine, kurumsallaşmış tüm kimliklere ayrı itiraz, bedeni ve ruhu güdümleyen cinsellik biçimlerine ayrı itiraz… Ve bütün itiraz biçimlerini alaca renkli savaş boyalarının hepsini yüzüne sürer gibi içinde birleştirip, dilin içinden dile de başkaldırarak çıkan ürkütücü bir edebi doruk noktası… Leyla Erbil’in gecesi olsa olsa işte burası… Oturup kendi halinde bir öykü yazdım dün gece. Kahramanımın adını Leyla koydum. Bu yazar-kahramanı Leyla Erbil sevmezdi herhalde diye düşündüm, adı sildim, yazdım, sildim yazdım her seferinde. Soğuk bir kış gecesi kaybolmuş ateşini arayan bir kahramandı o, adını silip silip yeniden yazdığım, evinden çıkıyor, ormana dalıyor, avcıları da, vahşi hayvanları da, gecenin ayazını da, etrafta tekinsiz dolanan cümle dervişleri ve ermişleri de atlatıyor. Bacakları titreye titreye, geceden de zifiri karanlık o metruk kulübeye dalıyor. İçerisi hem çığlık hem kıyamet, içerde ruhlar da bedenler de yanıyor, içerde en çok kuşlar yırtıcı, en çok kurtlar munis… İçerde roller değişiyor, roller falan yok, gerçeğin acısından etler kanıyor. İçeriden dışarıya çıkmak artık yok, çıkınca dışarısı da artık içerisi oluyor. Ormanın tekinsizliği ruhun tekinsizliğine vız geliyor. Hal böyle olunca, kahramanım yok oluyor önce, kahraman yok olunca, kahramanın yolculuğu da son buluyor. Öykünün başını sonuna getiriyorum, kurgum bozulmuyor. Birer birer siliyorum cümleleri, sayıklamalarım öykünün kendisi oluyor. Çıkıp gidebilirmişim gibi geliyor o anda, içimden, dışımdan, yazının hükmünden, kalantorluk heveslerinden, ve dahi özgürlük arzusundan. Dili kaybedebilirmişim gibi geliyor. Yazar bırakınca elimi, yazmaya başlıyorum yeniden. Ve artık yazdığıma öykü denmiyor. Sayıklayıp durdum dün bütün gece, Leyla Erbil buradan gitmişti, Zenime Zenime Zenime, sabah olmadan, karanlık günle solmadan, baykuş tüneğimden kalkıp gittim açtım kapağını Cüce’nin, duydum hep yaptığım gibi bir kere daha sesini Zenime’nin: “Ne var ki, dünyada yoksa da bir örneği, modeline rastlanmamışsa da ‘hiç yazar’ın milattan öncede ve sonrada sandığımızdan da çoktur onlar, halkların ‘hiç halk’ olanları gibi ve değillerse mezralarda, işkencede, dağlarda ve bayırlarda ya da toprak altlarında beklemektedirler günlerini unutmayan giderek devleşen bir bilinç gibi.” Leyla Erbil, edebiyatımızın devleşen bilinçlerinden biri. Edebiyatta bilinç, ölümle solmaz ne mutlu ki. (bu yazı daha önce Aylak Adam Yayınları tarafından yayımlanan "Bir Tuhaf Kuştur Gölgesi Zihin" adlı kitapta yer almıştır.) Kaynaklar Cüce, Leyla Erbil, İş Kültür Yayınları, 2003 Kalan, Leyla Erbil, İş Kültür Yayınları, 2011 Mektup Aşkları, Leyla Erbil, Kanat Kitap, 2007 Zihin Kuşları, Leyla Erbil, İş Kültür Yayınları, 2003 Hallaç, Leyla Erbil, İş Kültür Yayınları, 2011 Tuhaf Bir Kadın, Leyla Erbil, İş Kültür Yayınları, 2004 Kör Ayna, Kayıp Şark, Nurdan Gürbilek, Metis Yayınları, 2004
- Size biraz Arapçadan bahsetmek isterim.
Biz Türkçe konuşanlar, genellikle dile karşı biraz soğuk duruşumuzla meşhuruzdur. Çoğunlukla merak etmediğimiz için bu konuyla ilgili her türden bilgiye karşı da mesafeli dururuz. Pek fazla tanıma çabamız olmaz. Örneğin Lazca dendiğinde, televizyon skeçlerinde suyu çıkarılasıya şakası yapılan “uyy”ları, “haçan”ları, “celeyrum-cideyrum”ları anlarız. Oysa Lazca, Gürcistan’da yaşayan Megrelcenin yakın akrabası bir Kafkas dilidir. Yapısı oldukça karmaşık, öğrenmesi hakikaten zor, bağımsız bir dildir. Uyy deyince Lazca konuşulmuş sayılmaz. Arapçanın macerası da biraz buna benzer. Kuran kurslarında Arapça öğretildiğini sanırız. Oysa orada öğretilen şey, Arapçayı doğru okuyabilme becerisidir. Bir insan Kuran kursunu tamamlayıp hatim etmiş de olsa Arapça öğrenmez. Arapça okumayı, Kuran’ı okumayı öğrenir. Arapça, dilbilimcilerin “bükümlü” dediği dillerden biridir. Tıpkı kardeşleri Süryanice ve İbranice gibi. Bükümlü diye adlandırılmasının sebebi ise kabaca şudur: Arapçada her şey, üç sessiz harflik köklerden türetilir. Hızlıca örnekleyeyim. V (vav) – L (lam) ve D (dal) harfleri, Arapçanın “doğmak” köküdür. Arap dilinin yapısı bu kökü çeşitli formüllerle eğip-bükerek, önüne, arkasına hatta bazen arasına çekim harfleri katarak bir sürü anlam üretir. Örneğin bu kökten VaLiD sözcüğü, “doğumu yapan, sebep olan” anlamındadır. Baba demek. Onun dişil/feminin/müennes hali ise VaLiDe olur ki o da anne demektir, “doğuran” anlamında. VeLeD, “doğmuş” olanın adıdır, çocuk anlamına gelir. Bunun çoğul hali olan “çocuklar” ise, eVLaD olarak biçimlenir. Aynı şekilde meVLiD “doğuş”, teVeLLüD “doğum” demektir. Bunu, Arapça olduğunu bildiğiniz bütün kelimelerde deneyebilirsiniz. Birbirine yakın ya da ilgili anlamlara gelen bütün kelime ve kavramlarda ortak kök harflerini görürsünüz. “Yargı” kökü olan H–K–M‘ye bir göz atabilirsiniz mesela. HaKiM, maHKuM, HüKüMet, maHKeMe, muHaKeMe, aHKaM, v.b. Daha fazla gramer parçalayıp canınızı sıkacağım yok. Kabaca bir bilgi olsun açısından şunları söyleyebilirim. Müzikalitesi/aliterasyonu yüksek, kelime dağarcığı oldukça geniş, gramerinde eril/dişil ayrımı bulunan, kendi içinde oldukça düzenli ve zevkli bir dildir Arapça. Hem dünyadaki diller hem de kendi ailesinden olan İbrani ve Süryani dilleri arasında kendine haslıklarıyla dikkat çeker. Çok özgün bir dildir. Örneğin Arapçada iki K, üç H ve dört tane de Z harfi vardır. Her biri tam olarak bizim alıştığımız “z” sesini vermiyor olsa da bu dört Z harfi de aktif olarak kullanılır dilde. Ve bunlardan Dad'ın sesi, dünyada tektir. Yalnızca Arapçada bulunur. Biraz tuhaf geleceğini biliyorum ama L ile Z arası bir sese karşılık gelir. Bir diğer tuhaflığı, mesela tekil ve çoğul formların yanı sıra Arapçanın “ikil” algısına sahip olmasıdır. Bütün fiiller tekil ve çoğul çekilebildiği gibi ikil olarak da çekilebilirler. Ben gidiyorum, biz gidiyoruz ve ikimiz gidiyor gibi üç farklı çekim vardır. Tekil sözcükler çoğul yapılabildikleri gibi ikil de yapılabilirler. Kitap sözcüğünü “kitaplar” şeklinde söyleyebildiğiniz gibi, sayı belirtmenize gerek kalmadan “iki kitap” haline de getirebilirsiniz. Örneğin, bir Arap ülkesinin adı da olan Bahreyn sözcüğü, “iki deniz” demektir. Deniz anlamına gelen “bahr”, “bahâr” şeklinde çoğul yapılır. Oysa bahreyn tam olarak “iki adet deniz” demektir. “İki” demeden. Arapçayı İslam tarih, kültür ve medeniyetinden ayrı düşünmek biraz zor. Bu dil çoğunlukla İslamın sembollerinden biri sayıldığından ona olan ilgi de tepki de çoğunlukla bu motivasyonla oluşuyor. Ama şimdilik bundan bağımsız bir şey gibi düşünelim, etnik ya da dinsel bir topluluğun sembollerinden biri gibi değil de herhangi bir dil gibi. Dini, felsefi ya da ilmi metinler gibi Arap ülkelerindeki porno dergilerin, kumar sitelerinin de Arapçayla yapıldığını unutmamak lazım. Arapça, coğrafi alanı biraz geniş ve çeşitli olduğundan, yayıldığı topraklar boyunca türlü renklere bürünmüştür. Bu renkler bazen Arapçayı öyle hallere sokmuştur ki örneğin bir Suriyeli ile bir Tunuslunun, evinde konuştuğu Arapçayla birbirini anlama ihtimali, Holllandaca konuşan biriyle Almanca konuşanın birbirini anlama ihtimalinden daha düşüktür. Birbirini sözlüksüz anlayacak kadar yakın olan İsveççe, Danca, Norveççe bağımsız diller sayılırken Arapça, Bağdad’da da, Marakeş’de de Arapçadır. Birbirilerini anlamaları imkansıza yakın olsa da. Araplar, bu sorunu şöyle aşarlar. Hepsinin üzerinde ittifak ettiği, dokunulmaz kabul ettiği Fusha Arapçasını ortak anlaşma dili olarak kabul ederler. Kuran’ın yazılı metniyle dokunulmazlığını perçinleyen Fusha, Arapçanın “İstanbul lehçesi”dir. Irak’tan Fas’a, Sudan’a, bütün Arapça konuşulan kara parçalarında tüm televizyon kanalları bu dille yayın yapar. Gazeteler, kitaplar, dergiler Fusha ile yazılır. Devletler vatandaşlarıyla Fusha kullanarak konuşur. Ancak bununla birlikte her Arap ülkesinin Arapçası farklıdır. Farklı derken, az çok değişiklik gösterir demek istemiyorum, kelimenin tam anlamıyla farklılaşır. Örneğin Suriye’de “nasılsın?” diye sormak için, “Kiyf halek?” denirken hemen altında bulunan Mısır’da “İzzayek?” denir. Aynı söz, Tunus’a gidildiğinde, “Şnahvelek?” olur. Bu, en basitinden bir “naber” ifadesi, varın daha karmaşık bir konuşmada ne kadar farklılaşabileceğini siz hayal edin. İnternette kolaylıkla ulaşılabilen “I love you in 100 languages” listeleri var. Bilmem kaç dilde “seni seviyorum” demeyi öğreten bu listelerde Arapçanın bir seferde verilip geçilemediğini göreceksiniz. Çünkü “seni seviyorum” bile, her Arap ülkesinde başka söylenir. Öyle ki, Kuran Arapçası olan Fusha ile söyeyecek olursak “ene uhibbuke” (erkeğin kadına hitap ettiği bir cümle bu, konuşanın ve muhatabın cinsiyetine göre değişiyor) olarak ifade edeceğimiz bu söz, Lübnan’da, “bihabbek” diye söyleniyorken Fas’da, Mağrip Arapçasıyla “Nıbğik” olur. Arapçanın dünyasına şöyle üstünkörü bir göz attığımızda türlü türlü Arapçaların birbirlerinden kelime dağarcığı, gramer özellikleri kadar tonlamaları, melodileriyle de ayrıldıklarını söyleyebiliriz. Arapçanın Kuzeydoğu sınırı sayılabilecek olan Irak Arapçası, bu harita içerisinde nisbeten kabaca tınlayan bir yer tutar. Arapça konuşanlar için tabii, bizim için pek fark yok, farkı anlayabilmek de çok mümkün değil. Kendi içinde de Musulî, Bağdadî, Cenubî/Halicî gibi bir sürü lehçesi olan Irak Arapçası, komşusu Suriye’de konuşulan Arapçadan bile epeyce farklıdır. Gırtlaksıl vurguları komşularına kıyasla daha yoğundur. Güneyinde Körfez ve Suudi Arapçası yaşar. Suriye, Filistin ve Lübnan’da ise birbirine oldukça yakın bir Arapça konuşulur. Bu Arapçaya Levant Arapçası ya da Şamî Arapça da denir. Kendi içinde de elbet farklılaşmaktan geri kalmaz. Filistin’de konuşulan Levanten Arapça ile Suriye’de konuşulan Levanten arasında tonla fark vardır. Bu aile içinde Lübnan Arapçası, kulağımızın en aşina olduğu Arap lehçelerinden biridir, özellikle müzikleri dolayısıyla. Afrika kıtasına geçildiğinde bizi Mısır Arapçası karşılar. Eğer Arapçalar arasında birinin tarafını tutmam söz konusu olabilseydi sanırım Mısır Arapçasınınkini tutardım. Mısır Arapçası bütün Arap lehçeleri arasında bir elmas gibi parlar. Parlaklığını soru zamirlerini sona deviren müziğinin kulağı okşayan nağmeleri ve kelimelerinin, telaffuzunun şiirselliğine borçludur. İçinde “G” sesi olan tek Arap lehçesidir ve bu özelliğiyle melodisi hafiften İbraniceyi de andırır. Ve bu lehçe Arap dünyasında en az Fusha kadar yaygındır. Konuşulmasa da anlaşılır. Çünkü 40’lı yıllarda altın çağını yaşamaya başlayıp 60’larla/Nasır’la sahneden inen efsane Mısır Sineması, bu dili tüm Arap dünyasına taşımayı başarmıştır. Tüm zamanların en iyi yüz Arap filmi arasındaki 44 filmin Mısır sinemasının altın çağından olması sanırım durumu açıklamaya yeter. Ve tabii müzik. Mısırlı şarkıcıların seslendirdiği şarkılar… Mısır’ın hemen yanındaki Libya’da, Mısrî’ye yakın sayılabilecek olan Libya lehçesi konuşulur. Bununla birlikte Mısır’la olduğu kadar Lübnan Arapçasıyla da benzerlikler gösterir. Daha da ilginci, Maltaca ile de benzerliği bulunur. Libya’dan sonra ise Mağrip Arapçası denen Arapçanın bölgesi başlar. Rachid Taha ve Khaled ile tanıdığımız Ray müziğinin dili yani. Şüphe yok ki Cezayir’in, Tunus’un ve Fas’ın Arapçaları birbirinden farklıdır ama çok yakındır da. Sudan Arapçası hakkında pek bilgim yok, ne yalan söyleyeyim. Ama belki bir gün, imkan olursa, dünyanın en ilginç dillerinden biri olan ve bir yanıyla Arapça lehçesi sayılabilecek Maltacayı anlatırım biraz. Dünyanın hiçbir dili bir diğerinden aşağıda ya üstün değil. Hepsi, o dili konuşanların kendi aralarında geliştirdikleri, kendi ihtiyaçlarını karşılayan büyülü kodlar. Kendi adıma konuşmam gerekirse, dünyadaki bütün dilleri hayranlık uyandırıcı, şaşkınlık verici buluyorum. Hangi dilin kapağını kaldırsam altından parlayan ışık gözümü alıyor. Ama maalesef bazı diller, tıpkı bazı toplulukları gibi, olumlu ya da olumsuz önyargılara kurban gidiyor. Derdim bu önyargıyı kırmak değil elbette. Buna ne cüretim ne kudretim yeter. Yine de içimden gelmişken biraz olsun anlatayım diye düşündüm. Şunu kabul ederek başlamalıyız; Arapça, gramer özellikleriyle de, sesletimi, konuşulmasındaki müziğiyle de, bizim dilimize yaptığı onca katkıyla da büyüleyici bir dil. Sesli harflerin gözardı edildiği yazma sistemi, her bir harfi bir süsleme öğesi, bir desen gibi görünen süslü yazısıyla insanı tavlamayı başaran komple bir güzellik. Üstelik de zor. Öyle zor ki, insan konuşulabiliyor olmasına bile şaşırıyor yazı dilinin kurallarına bakınca. Bir beynim daha olsa, tamamını Arapça çalışmaya ayırabilirdim sanırım. Arapçayı sevmenizi, merak etmenizi çok isterim. Belki bu, dünyaya bakışınızı bile tümden değiştirebilir. Mahir Ünsal Eriş
- "Benim için aslolan yazmak. İhtiyaçtan öte bir şey, varlığımın tamamlayıcı unsuru."
Mahir Ünsal Eriş Litera henüz bir fikirken, her aya bir “Ayın Yazarı” dosyası hazırlamak düşüncesiyle çok heyecanlandık. İlk yazarımızın Ayfer Tunç olmasını ben önerdim. Arkadaşlarım da büyük bir mutlulukla kabul ettiler. Etmeselerdi de ısrarcı olmaya çok hazırdım. Çünkü Ayfer Tunç’a duyduğum hayranlığı herkes bilir ve kendi evim olarak gördüğüm bu yeni mecrada, röportaj yaptığım ilk ismin Ayfer Tunç olması bu açıdan benim için önemliydi. Kendisi bu ricamı kabul etmekle beni onurlandırdı. Ben Ayfer Tunç’a, kulağa belki bencilce gelecek ama, yalnızca kendi merak ettiklerimi sordum. Yazarlık macerasını, yazmayla kurduğu ilişkiyi, yazma pratiklerini merak ediyordum. Öte yandan, katılıp katılmadığımdan bağımsız, ona yönelik kimi eleştirileri de paylaştım. O bunları da açık yüreklilikle cevapladı. Benim için keyifli, heyecanlı ve unutulmayacak bir söyleşi deneyimi oldu. Bir hata, bir kabahat olduysa o yalnızca bana aittir. Ayfer Tunç’a teşekkür ediyorum. Onunla aynı dili, aynı çağı, hatta aynı rafları paylaştığım için duyduğum sevinç ve onur tarifsizdir. - Yazar olacağınızı biliyor muydunuz? Bu bir hayal miydi yoksa ihtiyaç mı? Tam olarak hangi noktada anladınız mesela? - Benim yazmaya başlamam tam bir “sanat hayatıma çok küçük yaşlarda başladım” klişesidir. Okumayı öğrenince yazmaya başladım. 70’lerin başında, “yarım yüzyıl” önce. Hikayeleri ve evde olmayı çok seviyordum, bu nedenle okul dışındaki zamanımı evde kitap okuyarak geçiriyordum. Çocukça bir taklit arzusunun dışavurumu olarak ben de yazabilirim dedim ve ilkokul ikide bir roman yazmaya başladım. Müthiş zevk alıyordum yazmaktan, sokaktaki bütün oyunlardan çok daha fazla. Okuduğum kitapları birilerinin yazdığı bilincine sahip değildim o zamanlar, kitaplar sanki insan eli değmeden üretilmiş nesnelerdi, kimin yazdığıyla ilgilenmezdim. Ortaokulda yazar kimdir, necidir bilgisine fazlasıyla sahiptim artık, yine ara sıra yazıyordum ama yazar olmak gibi bir düşüncem yoktu. Lisede rasgele kitap okumaktan bilinçli bir şekilde edebiyat okumaya geçtim, Leyla Erbil’in, Sevim Burak’ın, Vüs’at O. Bener’in öyküleriyle, Kafka’nın romanlarıyla tanıştığım, William Faulkner’ın Ses ve Öfke’sini okuduğum ve hiçbir şey anlamadığım yıllar. Ateşe dokunmuşum gibi uzaklaştım yazmaktan, edebiyatın ciddi bir şey olduğunu anladım. Üniversitede biraz çekinerek düzyazı yazmaya başladım, yazılarım yayınlandıkça cesaretim arttı. Yunus Nadi Öykü Ödülü’nü kazandıktan ve ilk kitabım Saklı yayınlandıktan sonra yazar kelimesinin anlamı belirginleşti. Ama “yazar olmak” tanımı hala bir yabancılaşma duygusu yaratıyor bende, yazarlığı bir meslek olarak görmediğim için olsa gerek. Meslek olan yazarlık türleri var ama edebi anlamda yazmayı bir meslek olarak görmüyorum. Benim için aslolan yazmak. İhtiyaçtan öte bir şey, varlığımın tamamlayıcı unsuru. O kadar varlığımın içinde ki, okumakla eşzamanlı yürüyor. İyi bir kitap okurken zihnimin bir yanı yazmak istediğim şeylere ilişkin hazırlık yapıyor çoğu zaman. Pek çok yazar için de böyledir sanırım, beni yazmaya iten en büyük güç iyi kitaplar okumak, özellikle de şiir. Benim için aslolan yazmak. İhtiyaçtan öte bir şey, varlığımın tamamlayıcı unsuru. O kadar varlığımın içinde ki, okumakla eşzamanlı yürüyor. - Nasıl çalışıyorsunuz, çok merak ediyorum. Önce olay mı, hikaye mi, dil mi, kurgu mu; hangisi sizi cazibesiyle yakalayıp peşinden sürüklüyor? Kitaba göre değişiyor. Genellikle takıldığım bir mesele, beni tırmalayan bir düşünce veya bir kavram, bir durum söz konusu oluyor önce. Hayata dair sıradan bir cümle bile olabilir bu. Bu cümle ya da meseleye bir atmosfer, bir ruh hali eşlik etmeye başlıyor. Ruh hali karakterleri şekillendiriyor, böylece zihnimde bir tablo beliriyor. Kurgu genellikle en son geliyor ama en çok zamanımı alan şey. Sıralamanın böyle olması gerekmiyor elbette, örneğin Osman’da Yeşil Peri Gecesi nedeniyle elimde bir karakter ve hikayesi vardı, sorun karakteri ve temel meseleyi kimin nasıl anlatacağıydı. Dünya Ağrısı’nda önce atmosfer, sonra mesele belirmişti, taşra boğuntusu ve linç romanın zeminini oluşturuyordu. Suzan Defter’de önce kurgu doğdu, iki karakteri eşzamanlı ve gerçeğin göreceliliğini melankolik bir yalnızlık bulutu içinde anlatmak istiyordum. Bir Deliler Evinin Yalan Yanlış Anlatılan Kısa Tarihi ise çok farklı gelişti, bir akıl hastanesi anlatayım diye başladım, kısa sürede Türkiye’nin kendisi oldu. Ama genel olarak beni en çok çeken şey atmosfer ve o atmosferi kurmamı sağlayacak olan dil. Yazmanın en çok zevk aldığım kısmı da bu, hissettiğim atmosferin dilini arama süreci. - Notlar alarak, defterler tutarak çalıştığınızı bizzat sizden duymuştum bir söyleşinizde. Bunu yaparken malumatfuruşluk tehlikesine karşı ne gibi tedbirler gözetiyorsunuz? Defterler değil defter diyelim. Yeni bir romana başlamadan önce ince bir defter açıyorum. Her defterimin adı da aynı: Yeni roman. Beni bu romanı yazmaya yönelten unsurları yazıyorum. Mesela şimdi eski defterlerime baktım, Dünya Ağrısı için suçları görmezden gelmek, otelcinin karısının hayatındaki yeri gibi pek çok not almışım. Pek çok da kullanmadığım fikir yazmışım, “Mürşit’in kızının evine yemek programı çekimi için televizyoncular gelir” gibi. Aşıklar Delidir ya da Yazı Tura'da hayattan niye korkuyoruz, ölmekten niye korkuyoruz diye iki ana başlık altına çeşitli şeyler yazmışım. Başka bir sayfada Huntington hastalığının belirtilerini ve sürecini sıralamışım. Bir yere kemiklerin adlarını yazmışım. Bu tür notlar alıyorum, bazen alakasız şeyler de yazdığım oluyor, kumaş çeşitleri, değerli taş çeşitleri gibi. Karakterlere isim arıyorum. Karakterleri şekillendirmeme yarayacak küçük olaylar yazıyorum. Asıl önemlisi karakterlerin zamansal yolculuğunu belirliyorum. Aile temel konularımdan biri olduğu için karakterlerin soyağacını çıkarmam gerekiyor, karakterleri birbirleriyle ilişkilendirirken hangi unsurları öne çıkaracağım, hangilerini geri planda tutacağım gibi sorunlar hakkında defterde çalışıyorum. Bunlar malumatfuruşluk tehlikesine düşürecek notlar değil, aksine, benim için gerekli bir çalışma, yapının oluşması için bir tür kaba plan. Durup durup not alma, yanımda defter taşıma gibi huylarım yok. Aklıma şahane bir fikir geldi, dur yazayım hiç olmadı şimdiye kadar. Tuttuğum defterlerin de en çok sekiz on sayfası dolu oluyor, belli belirsiz bile olsa bir iskelet hissettiğim zaman bilgisayara geçiyorum, notlarımın çoğunu da bilgisayara aktarıyorum. İlk paragrafı mutlaka deftere yazarak arıyorum. Onlarca ilk paragraf yazmış oluyorum genellikle. Ama bilgisayarla yazdığımda o ilk paragraf mutlaka değişmiş oluyor. Defterler tutmamı gerektiren bir tek Bir Deliler Evinin Yalan Yanlış Anlatılan Kısa Tarihi oldu. Onlarca karakterin birbiriyle ilişki ağını kurmak için pek çok defterle çalışmam gerekti. - Yarım bıraktığınız ve bir daha dönmeyeceğinizden emin olduğunuz bir eseriniz var mı? Neden bırakmıştınız, çok özel değilse? Belli bir noktaya getirip de yazmaktan vazgeçtiğim olmadı. Ama on-on beş sayfa yazdıktan sonra vazgeçtiğim çok oldu. Oluşmamış bir fikirle başladığım için yarım bırakıyorum genellikle, yürümediğini fark ediyorum. Hiç de acımıyorum, bilgisayarımda “eski çalışmalar” klasörüne atıyorum, gidiyor. Ara sıra bakıyorum işe yarar bir şey var mı diye, tabii ki olmuyor, olsa yazmış olurdum. İlginç bir örnek “Mağara Arkadaşları” adlı öykümdür. Roman olarak başlamıştım, epeyce yazdıktan sonra metnin bir çekirdek içerdiğini ama roman olarak fazla gevşek olduğunu fark ettim ve onu sıkı dokunmuş uzun öykü olarak olarak yeniden yazdım. - Her gün yazar mısınız? Gece mi gündüz mü daha çok? Müzik ya da televizyon gibi eşlikçileriniz olur mu yazarken? Bir metne başlamışsam haftanın en az beş günü yazarım. Çok, hatta fazla disiplinliyim. Üç gün üst üste yazmazsam içimi bir huzursuzluk kaplar. Obsesif bir tarafım var, her yerde yazarım diyenlerden değilim, evimde, çalışma masamda yazıyorum, masamda her şeyin yeri belli. Yeni bir kitabın oluşma döneminde yazmıyorum, bazen not alıyorum, daha çok okuyorum. Tam bir gece insanıyım, gündüzleri özellikle sabahları hiç sevmem. Yazın çalışmak verimsiz oluyor, geceler kısa çünkü, çok çabuk güneş doğuyor. Yaz mevsimini de sevmem zaten, kış ve şehir insanıyım. Yazmaya gece on bir gibi oturuyorum genellikle, gün doğana kadar yazıyorum. Pür sessizlik içinde yazıyorum, ne müzik ne televizyon. Bunlar dilin müziğini hissetmeme engel oluyor. Kitap okurken de müzik dinlemiyorum. Ama yazacağım metni düşünürken müzik dinliyorum, mesela Osman’da sık sık Gabriel Faure dinledim. Aşıklar Delidir ya da Yazı Tura’yı düşünürken Preisner dinledim. Düşünürken müzik beni bir atmosfere taşıyor. Erkek olmanın toplumsal yükümlülükleri, başarı/ başarısızlık kıstasları, hangi erkeğin neden başarılı hangisinin neden başarısız olduğu, başarısız olma durumunda aileden gördüğü tepki ya da başarılarının yüceltilme biçimleri daha çocuk yaştayken iştahla izlediğim bir süreçti. - Biraz dedikodu yapayım. Bir edebiyat ortamında, “Kadın değil de sanki bir erkek yazıyor,” dendiğine tanık olmuştum. Böylesi bir ilkeniz, hassasiyetiniz ya da çabanız var mı? Metni olabildiğince cinsiyetten soyut bir anlatıya sürüklemek gibi bir gaye yakıştırılıyor olabilir mi bu sözle size? Siz ne düşünürsünüz? Bu konuda iki şey söyleyeceğim. Birincisi, çocukluğumuzun doğal ortamı yetişkinlik hayatımızın altyapısını oluşturur, hayata dair en temel bilgiyi çocukken ediniriz. Ben babamı çok küçük yaşta kaybettim, aile apartmanımızda büyüdüm. Beş dayım, annemin amcaoğulları, onların aileleri ve neredeyse yirmi erkek kuzenimle aynı apartmanda oturuyorduk. 18 dairenin 12’si yakın akrabaydı. Çoğunluğunu her yaştan erkeklerin oluşturduğu kalabalık ve samimi bir dünyaydı, çok büyük tek bir aile gibiydik, hayat neredeyse kolektif yaşanıyordu. Bu hayatın içinde kadınların durumu birbirine yakındı; bütün yengelerim, benden büyük kadın kuzenlerim benzer karakterlerde, sosyal hayatları erkeklere göre sınırlı, dışarıdaki hayata ilişkin bir başarı gösterirlerse takdir edilen ama göstermeleri pek de beklenmeyen, böyle bir yükümlülükleri de olmayan kadınlardı. Oysa kardeş bile olsalar erkekler arasında gizli bir hiyerarşi vardı. Erkek olmanın toplumsal yükümlülükleri, başarı/ başarısızlık kıstasları, hangi erkeğin neden başarılı hangisinin neden başarısız olduğu, başarısız olma durumunda aileden gördüğü tepki ya da başarılarının yüceltilme biçimleri daha çocuk yaştayken iştahla izlediğim bir süreçti. Aynı bilgiyi edinme süreci kadınlar için de geçerliydi ama kadınların durumu benzeşti. Böyle renkli bir âlem içinde farklı yaşlardan erkeklerin birbirine pek de benzemeyen davranış biçimleri, olayların ailenin erkekleri ve kadınları üzerindeki farklı etkileri sözünü ettiğim bu temel bilgiyi oluşturdu. Dolayısıyla kadınların da erkeklerin de dünyalarına küçük yaştan itibaren vakıf oldum. Aynı zamanda toplumda kadınlara ayrılan sınırlı yere de şiddetli itirazım vardı. Kadınların birbirine benzeyen, sınırlanmış alanlar içindeki sıradan hayatları beni hiç cezbetmedi. Dolayısıyla ne zaman metinlerim için bir mesele, bir karakter veya bir olay düşünsem ilk aklıma gelen yükümlülüğünü kendi zedelemiş veya yetersizliği nedeniyle oyun dışı kalmış bir erkek karakter oluyor. Dünya Ağrısı’nda bunu dile de getirdim. Mürşit karısına bakarak şöyle düşünür. “Dünyadan şikayet etmek bir lüks ve bu lüks kadınlara tanınmamış.” Dünyadan şikayeti olan karakterlerle ilgiliyim ve kadınların pek azı dünyadan şikayet etme lüksüne sahip. Söyleyeceğim ikinci şey edebiyat dünyası ile ilgili. Yazmaya başladığım yıllarda, 80’lerde, edebiyat dünyasında erkeklerin ezici bir egemenliği vardı. Leyla Erbil, Adalet Ağaoğlu, Tezer Özlü gibi kadın yazarlar neredeyse istisnaydı. Kadınlar şiir yazabilir mi, kadından şair olur mu gibi tartışmaların bile yapıldığını ve olmaz dendiğini bugün hayretle hatırlıyorum. Sırf kadın olduğu için Türk şiirinin mükemmel şairlerinden Gülten Akın’ı küçümseyenlere tanık oldum. Genel olarak kadınlardan kadınca meseleleri yazmaları, olaylara kadın bakış açısıyla, daha nahif, günümüzün moda deyimiyle düşük profilden bakmaları bekleniyordu. Kadın yazarlar hakkındaki yazılarda sürekli karşıma çıkan “kadınca duyarlılık” tanımından, cinsiyetlere ilişkin kodlamalardan, kadın yazarların bunlara uymasının beklenmesinden çok rahatsızdım. Kadınca unsurlarla donanmış metinlere karşı ciddi bir mesafem vardı. Yazmaya “kadınca duyarlılıklar” yazmamaya kararlı olarak başladım, doğal olarak da erkek karakterleri tercih ettim. Bu seçim sahip olduğum erkek dünyasına ilişkin bilgiyle birleşti. Bunu bilinçli olarak da güçlendirdim. Cinsiyete ilişkin bütün sorunlarımızın temelinde, her anlamda eşitlik düşmanı, cinsiyetçi ve ikiyüzlü bir toplum oluşumuz var. Bu toplumun erkeklere biçtiği rolü, erkeklik tanımını dışarda bırakarak kadın meselesini ele almanın eksik ve sonuçsuz olacağını düşünüyorum. Yeşil Peri Gecesi dışındaki metinlerimde kadınlar genellikle edilgindir, gölgededirler çünkü gerçek hayatta da gölgede kalmaya zorlanırlar. Gölgedeki bu kadınlar erkek karakterlerin yaşadığı trajik olayların belkemiğini oluşturur, çünkü erkek karakterlerin, üstüne erkekliklerini inşa ettiği yapının temeli fena halde çürüktür ve önünde sonunda bir trajedi üretecektir. Kitap ve edebiyat dünyasında son zamanlarda yaşanan tatsız gelişmeler için neler söylersiniz? Twitter’da nasıl bir sele yol açacağı muhtemelen tahmin edilmeden atılan bir tweetle başlayan ve böylece hepimizin malumu olan, edebiyat dünyasında kadın tacizi hatta cinsel saldırı meselesi görünenden çok daha derin, çok daha büyük ve kapanması neredeyse imkansız ölçüde ağır bir yaradır. Söz konusu olay bir kısım iyi eğitimli, okumuş yazmış erkeğin bile ‘kadınları taciz etme’ eylemini toplumun onlara doğal bir hakmış gibi verdiğine neredeyse inandıklarını, eylemlerini sorgulama gereği bile duymadıklarını ortaya koydu. Kadınların yıllarca içlerinde sakladıkları çığlıkları takip eden yorumların bazıları kan dondurucuydu, pek çok erkeğin tacizi, cinsel saldırıyı suç olarak görmekte bile zorlandıkları açığa çıktı. Aynı davranış kalıbı yine tekrar etti: Bunlar ilgi çekmek isteyen kadınların yaygaraları. Şunu görmemiz gerek: En okumuş yazmış erkek bile sahip olduğu konumun gücünü kadınların üstünde pervasızca kullanıyorsa, işlediği suçun nasıl derin yaralar açtığının farkında olmadığını iddia ediyorsa, o güne kadar neredeyse hak ya da en hafif ifadeyle basit bir kabahat olarak gördüğü suçun böylesine bir çığlığa yol açmasına şaşırıyorsa, sorun bu ikiyüzlü, içinde yer aldığı kötülük ortamına tuğla koyan veya payına düşeni hemen unutmaya meyilli, tavşana kaç tazıya tut diyen toplumumuzdadır. Böyle bir toplum hastalık derecesinde sorunludur. Kadınların sesi yükseldikçe bu sesleri susturmaya çalışanlar olacaktır. Ama cin şişeden çıktı artık, kadınlar susmayacak. Tacizin yarattığı utanç asla kadınların değil, bütün kurumları, kuralları, sözde bilgelikleri ve bütün unsurlarıyla erkeklerin hizmetine sunulmuş toplumun. - Yarattığınız yazı evrenindeki her şeyi biliyor gibi yazıyorsunuz. Sizden habersiz, sizden saklanmayı başarabilmiş tek bir ayrıntı yok gibi. Bunun için, bir metnin başına oturmadan önce tam olarak, dört başı mamur şekilde hazırlığınızı tamamlamış mı olursunuz yoksa biraz olsun, “Kervan yolda düzülür,” gibi bir maceracılığa da yatkın mısınız? - Dört başı mamur hazırlık ne mümkün? Ama çok çalışmak mümkün. Çok çalışırım. Sildiklerim yazdıklarımdan çok daha fazla olur. Ne yazacağımı aşağı yukarı bilerek başlarım ama kervan yolda pek çok yere uğrar, tasarımlar değişir, çıkarsamalar yanlışlanır, doğrulanır veya güçlenir. Bu yazmanın doğal sürecidir. Benim için yazmak eylemi bilinçdışı ile bilincin organik şekilde çalıştığı bir faaliyettir, önceden planlamadığım pek çok karakter ve ayrıntı alacakaranlık olarak tanımladığım yazma sürecinde bilincime sızar, metnin parçası olur. Bilinçdışı dediğimiz yer sadece bizzat yaşadığımız travmaların, kendi duygu durumlarımızın, karakterimize şekil veren unsurların saklandığı bir depo değildir; dinlediklerimiz, gördüklerimiz, tanık olduklarımız, hayata ilişkin bizi şaşırtan, düşündüren her bilgi, minicik ayrıntılar, gereksiz bilgiler bile burada saklanır. Psikoloji biliminin tanımladığı anlamda bir bilinçdışından söz etmiyorum, yazma eyleminin ihtiyaç duyduğu bilinçdışı diyelim buna. Her an sayısız görüntü, koku, ses, temas ve gereksiz bilgiye maruz kalırız, bunlar kaybolup gitmez, rengini gülünç bulduğumuz bir otobüs, pencere önünde oturmuş burun kıllarını kesen bir adam, çocuğuna bağıran anne, bir hitap şekli vesaire yazma anında bilince sızar. En azından bende böyle oluyor. Bu da sanırım sözünü ettiğiniz “benden saklanabilmiş tek bir ayrıntı olmaması”na yol açıyor. Yazdığımız karakterlerin hem savcısı hem avukatı hem yargıcı olmamız gerektiği kanısındayım. Çünkü ortada bir mesele vardır, amacımız meseleyi dürüstçe ortaya koymak ise bu üç işlevi de yüklenmemiz gerekir. - Karakterlerinizi kayırır mısınız? Örneğin ben üçlemenin son kitabında biraz Osman’a kıyamadığınızı ama bütün bir anlatı boyunca hep Şebnem’in tarafını tuttuğunuzu hissettim okurken. Ben mi vehmediyorum? Bence siz vehmediyorsunuz. Aksine, karakter kayırmaktan çok imtina ederim, bu nedenle olsa gerek karakterlerime karşı acımasız bir yazar olduğum söylenir. Yazarken acımasız olduğumu hissetmiyorum oysa, karakterlerime karşı eşit mesafede, soğukkanlı olmaya çalışıyorum, belki bu eşit mesafe ısrarı acımasızlığa yol açıyordur. Ama yazarken bunları hesaplayarak, çok acımasızmışım dur biraz vicdanlı olayım diyerek de yazmam. Osman’da Şebnem’in tarafını “tarafsızca” tuttum. Şebnem’in yaşadıklarına objektif bir gözle baktığımızda terazinin bir kefesine haklılığı yüksek veya daha az tartışılabilir bir şey koymuş oluruz, Şebnem’in tarafını tutmaktan kastım bu. Öte yandan aynı objektif bakışla Osman’ın kefesine de çocukluğuna ve karakterine ilişkin bir anlayış koymak gerekir, tarafsızca taraf tutmaktan kastım da bu. Yazdığımız karakterlerin hem savcısı hem avukatı hem yargıcı olmamız gerektiği kanısındayım. Çünkü ortada bir mesele vardır, amacımız meseleyi dürüstçe ortaya koymak ise bu üç işlevi de yüklenmemiz gerekir. - Osman ile birlikte yükselen bir eleştiriyi de konuşmak istiyorum. Osman, memleketin son birkaç on yılını hızlıca ama detayıyla tarayan bir metin. Fakat özellikle son yirmi yıla damgasını vuran politik, kültürel ve sosyal dönüşüm birkaç gönderme –şehrin göbeğinde haldır haldır gezen hafriyat kamyonları, emniyet müdürünün aileyi ağırladığı lokantanın mekan tasarımı gibi- dışında özellikle metnin haricinde tutulmuş gibi görünüyor. Bu bilinçli bir kaçınma mı? Osman’ın apolitikliğine halel getirmek istemediğinizi hissediyorum ama bir de sizden dinlemek isterim. Bu politik/muhalif olma meselesini önce Osman özelinde konuşalım. 12 Eylül Türkiye’de politize gençliğin yaşadığı en büyük yenilgidir, yenilgiden öte sistematik bir yok ediliştir. Bugün yaşadığımız büyük çürüme 12 Eylül’ü izleyen sosyopolitik, ekonomik ve kültürel yapılanmayla başlar. Entelektüellerin aşağılandığı, örgütlenme yollarının tıkandığı, Türkiye’nin kapitalizm için rahatça sömürülecek bir pazar haline getirildiği, yeni tüketim anlayışının insani bağları ve erdemleri çözüp yok ettiği bu bozuk düzeni yaratan uygulamaların kökeni 12 Eylüldür. Ben 12 Eylül’de 16 yaşındaydım, 17 yaşında üniversiteye başladım, arkadaşlarımın çoğu o zamanın tanımıyla burjuva veya küçük burjuva ailelere mensup gençlerdi. Benim gibi orta sınıftan gelenler de vardı, Osman gibi hatırı sayılır bir zenginliğe sahip olanlar da. Biz dönem ve yaşımız gereği apolitize edilmiş bir kuşaktık. Bıçakla kesilmişçesine değişen bir dönemde yaşıyorduk. 12 Eylül öncesine ait politik korku hikayeleri hızla uzağımızda kalmıştı. Osman benim de ait olduğum bu kuşağa mensup. 12 Eylül’de 15 yaşında, yaşı ve mensubu olduğu sınıf gereği politik dertlerinin olmaması gerekiyor. Romanda Osman’ın hayatının ele aldığım dönemi, 1990-2020 yılları arası. 1990-2000 arası on yıl Türkiye‘nin tüketimle tanışmanın verdiği coşkudan kendini kaybettiği yıllardır. Tüketebildiğin kadar varsın anlayışının yerleştiği, değerler sıralamasında zenginliğin doğruluk, dürüstlük vb. değerlere açık ara fark attığı, dünyayla entegre olma fikrinin gençliğin aklını başından aldığı, 80 öncesinde hayalini bile kuramadığımız müzik gruplarının Türkiye’de konserler verdiği, sinema filmlerinin en azından İstanbul’da dünyayla eşzamanlı gösterime girdiği bir dönemdi. Gençliğin hatta toplumun küçük bir kısmı politik bir tavır içindeydi. Politikanın tartışma konuları da değişmişti öte yandan; emek, sömürü, işçi sınıfı gibi kavramların yerini hayat tarzı, gericilik, liberalizm vb. almıştı. Böyle bir ortamda Osman gibi bir adamın politik bir bakışının olması karakterin gerçekliğine aykırı. Günü yaşayan Osman bu nedenle 2001’de yaşanacak olan büyük krizi öngören finansçı komşusunun arkasından “Niye tadımızı kaçırıyorsun kardeşim? Millet ne güzel eğleniyor işte, niye batıyor sana? Sana ne ayrıca, herkesin kendi parası,” diye söyleniyor. Osman küçük çemberinin dışındaki dünyaya bakışı sınırlı bir adam. 2000-2020 arasındaki hayatına bakacak olursak, Türkiye’de çürümenin kokusunun arşa ulaştığı, hızla şiddetlenen kutuplaşma nedeniyle ortada tartışılacak bir politik zeminin bile kalmadığı yirmi yıl. Osman 2008’de aslında son derece politik bir figür nedeniyle, emniyet müdürü yüzünden hayatının en büyük darbesini yiyor. Hayatının özünü inkarın oluşturduğu bir adamın bu süreçte yapabileceği tek şey hayatta kalmaya çalışmaktır. Zaten olmayan politik bilincin ortaya çıkmasını bekleyemeyiz. Bu nedenle Osman karakteri değişimin ancak biçimsel özelliklerini görebilir ve yapabileceği tek şey de buna hayret etmektir. Osman gibi bir karakterin apolitik olması kaçınılmaz, politik bir bakışı olsa Osman karakteri olmaz. Romanın büyük ölçüde Osman’ın günlüklerinden oluştuğunu da unutmayalım. Gelelim edebiyat-politika-yazar ilişkisine. Türkiye gibi şiddetle kutuplaştırılmış ve sürekli nefret söylemi üreten ülkelerde, okurların çoğu sevdikleri yazarları kendilerinin olduğu kutupta aktif görmek isterler. Derinlikli bir bakış, objektif bir değerlendirme beklemezler, kendi sözlerinin yankısını veya duymak istediklerini duymak isterler. Yazarın bunu yapması çok kolaydır, gerekli olmasa da metnine ekleyeceği temsilci bir karakter, birkaç tirat bile, okurun, yazarın politik duruşunu anlaması için yeterli olabilir. Bunun niteliksel değil, niceliksel bir bakış olduğunu, fazla kolaycı ve skorcu bir anlayışı ortaya koyduğunu düşünüyorum. Oysa iktidar meselesi ezeli, ebedi ve evrenseldir, edebiyatın ve insanlığın en temel konusudur, has edebiyatın iktidar meselesine bakışı bütüncül, evrensel ve zamanlar üstü olmalıdır. Bugünün politik meseleleri on yıl öncesinin politik meseleleri değil, kırk yıl öncesinin hiç değil. Politikayı oluşturan unsurlar ise gördüğümüzden çok daha geniş bir alanı kapsar, genellikle bize özel değildir, bize benzeyen ülkelerde de benzer şekilde yaşanır ve tarihsel kökleri çok derinlere gider. Olabildiğince uzun yaşamasını istediğimiz bir roman yazmayı amaçlıyorsak, kısa dönemli politikanın yüzeysel anlatıcısı değil, evrensel bir mesele olarak iktidarın hayatın her alanındaki işleme biçimlerinin anlayıcısı olmak durumundayız. Romanın işlevlerinden biri de toplumu anlamaya çalışmaktır ve hararetle anlatmaktan önce gelir. - Kendinizden sonraki edebiyatı da takip ediyor musunuz? Dünyada ve Türkiye’de. Kimler heyecanlandırıyor sizi? Takip ediyorum. Türk edebiyatını büyük bir sevinç ve gururla üstelik. Beni gelecek konusunda en çok umutlandıran şey genç kuşak edebiyat. Bu kadar kutuplaştırılmış, medyasız, örgütsüz, entelektüelleri aşağılanan, hapse atılan, akademileri can çekişen, bilimi sözlüğünden çıkarmış, düşünceyi değersizleştirmiş, parayı ve gücü en büyük değer haline getirmiş bir ülkede ve çağda hala edebiyat yapılıyorsa, gencecik yazarların kitapları üçer beşer baskı yapabiliyorsa gelecek için kuvvetli bir umut var demektir. Genç yazarları olabildiğince okumaya çalışıyorum, hepsine yetişmem mümkün değil, okuyamadıklarım veya adlarını anmayı unuttuklarım beni bağışlasınlar. Melisa Kesmez, Pelin Buzluk, Yalçın Tosun, Mevsim Yenice, Aslı Tohumcu, Sine Ergün, Ömür İklim Demir, Gamze Arslan, Defne Suman, Nermin Yıldırım, Neslihan Önderoğlu, Fadime Uslu, Berna Durmaz, editörüm Mustafa Çevikdoğan, 1992 doğumlu Selim Bektaş ve siz ilk aklıma gelenler. Adını şu anda hatırlayamadığım daha pek çok iyi yazardan söz etmemiz mümkün. Dünya edebiyatına yetişmek ne yazık ki mümkün değil. Benden çok öncekileri bile okumaya yetişemiyorum. Çok sevdiğim birkaç isimden söz etmeden geçmeyeyim. 1963’te, Doğu Almanya’da doğan Jenny Erpenbeck, dünyanın genç yazarlar kuşağından 1975’li Şilili Alejandro Zambra, 1970’li Koreli Han Kang, 1988’li İngiliz Sophie Mackintosh yeni kitaplarını hararetle beklediğim yazarlar. 1971’li, Hollandalı Arnon Grünberg’i Tirza adlı romanına hayran olarak okumuştum ama sonraki kitapları Tirza kadar memnun etmedi beni. Şu anda aklıma gelen isimler bunlar. - Kendi yazdıklarınızla aranız nasıldır? Açıp bakar mısınız hiç eskilere, önceki kitaplarınıza? Ben hiç bakamıyorum da. - Bazen bir şey soruyorlar veya bir yazıda bahsi geçiyor, o zaman açıp karıştırdığım oluyor, onun dışında bakmıyorum. Ama her kitabımı yayımlandıktan sonra mutlaka okurum. Kapağına da düzelti kopyası yazarım. - Konuyu usulca kişiselleştirmişken şunu da sorayım. Dünya Bu Kadar’ı yazarken Bir Deliler Evinin Yalan Yanlış Anlatılan Kısa Tarihi’nin aklıma soktuğu fikirden yola çıkmış ve çok heyecanlanmıştım. Hatta bugüne dek, yazarken en çok heyecanlandığım şey o oldu diye itiraf edebilirim. Sizin de kapağını kapattıktan sonra, “Bunu ben yazmalıydım,” ya da “Ben de böyle bir şey yazmalıyım/yazabilirim” dediğiniz eserler var mı? - Çok. Max Frisch’in bütün kitapları mesela, özellikle Stiller, ah keşke böyle bir roman yazabilsem dedirtir bana. Germen ve Doğu Avrupa edebiyatına çok ilgim var, atmosferi beni çok çekiyor. Gençliğimde Kafka’yı okumamla başlamış olabilir. Bruno Schulz’un tek kitabı Tarçın Dükkanları mesela, ara sıra özleyip okuduğum bir kitaptır. Max Frisch ve Thomas Bernard’la tanışmayı da çok isterdim. Thomas Bernard terslerdi herhalde. - Metinlerinizde, sıklıkla, müziğe ve müzisyenliğe dair çok içeriden, yalnızca meşgul olanların bilip anlayacağı detaylarla karşılaşıyoruz. Şarkı söyler ya da bir enstrüman çalar mısınız, çok merak ediyorum. - Cumhuriyet çocuğu olan annem uygar insanların mutlaka bir müzik aleti çalması gerektiğine inanırdı (ben inanmam), bu nedenle ilkokuldayken bütün yaşıtlarım gibi ben de bir yıl boyunca annemin zoruyla mandolin kursuna gittim. O kadar yeteneksizdim ki, muhtemelen sınıftaki uyumu da bozuyordum, sonunda öğretmenin sabrı taştı, ders sırasında beni okulun yanındaki parka göndermeye başladı. Müzik yeteneğim bu düzeydedir, sesleri ayırt edebilen, enstrüman çalabilen insanlara büyük bir hayranlık duyarım. Porte denen beş çizgiye yazılan o işaretler asla öğrenemeyeceğim, öğrenenleri de anlayamadığım bir dil. Sol anahtarı ne işe yarar, si bemol ne demektir hiçbir zaman anlayamadım. Müziğin matematiğini veya sistematiğini asla çözemedim. Müzik türlerinden çok az anlarım, ancak Türk Sanat Müziği’ni bir dinleyici olarak ortalamadan fazla bildiğimi söyleyebilirim. Makamlarını ayırt etmem mümkün değil elbette. Türküleri de kuşağımdakilere göre iyi bilirim, bazılarını çok severim. Aslında pek fazla müzik de dinlemem, bildiğim müzisyenlerin sayısı bir elin parmaklarını geçmez. Ama beklemediğim bir zamanda duyduğum bir müzik beni derinden etkiler, dinlemeye başlarım. İlginç olan sevdiğim müzisyenlerin genellikle film müziği yapıyor olmaları, yani bir hikayeyi bestelemeleri. Eleni Karaindrou örneğin, çok sevdiğim yönetmen Angelopoulos’un filmlerinin müzisyeni ya da yine çok sevdiğim Kieslowski’nin değişmez müzisyeni Zbigniew Preisner, Hours filminin müziklerini yapan Philip Glass, ünlü In the Mood for Love filminin müzisyeni Şigeru Umebayaşi. Bunun bir tesadüf olduğunu sanmıyorum, müziklerinde hikayeyi anlayan veya hissettiren bir şey olsa gerek. Müziği bu kadar bilmeyip yazdıklarımda ısrarla müzik unsurları kullanmam benim de pek anlayamadığım bir durum, sanırım müziğin yarattığı etkiye ihtiyaç duyuyorum. Geçenlerde yakın arkadaşım Murat Gülsoy’la konuştuk bunu, onun yazdıklarında da mutlaka bir resim ya da bir ressam söz konusu oluyor. - Son sorum, sizce yazarlar emekli olurlar mı? Yoksa bu ömür boyu muvazzaf bulunduğumuz şerefli bir vazife midir? Benim şöyle tam takım, güzel bir marangoz atölyem olsa yazmak aklıma bile gelmezmiş gibi hissediyorum. Sizin var mı emeklilik düşünceniz? Ya da böyle bir şey mümkün müdür? - Yazmayı meslek olarak görmediğim için bu konuda bir emeklilik planım da yok. Vazife olarak da görmüyorum, ölene kadar yazacağım, asla vazgeçmem de demiyorum. Bir gün gelir okumaktan aldığım haz yeterli gelir ya da yazma ihtiyacı duymaz olurum, bilemiyorum. Ama şu andaki duygumu Sait Faik’in pek çok yazarın yazma nedenini açıklayan cümlesiyle tanımlayabilirim: Yazmazsam deli olurum. Öte yandan yaşlanıp katılaşmaktan, yazdıklarımı katılaştırmaktan, hayata kemikleşmiş bakışlarla bakmaktan ve bu katı, kemiksi bakışla yazmaktan çok korkuyorum. Bu nedenle sık sık yazı anlamında tutuculaşıyor olabilir miyim diye kendimi sorgulama ihtiyacı hissediyorum.
- Umut bahsi
Mahir Ünsal Eriş "Umutla un, ekmek olur. Umutla tohum, meyve olur. Sesler şarkıya, geceler sabaha, kışlar bahara döner. Çünkü umudun hiç olmayacakmış gibi görünen şeyleri oldurabilme kudretini uyandıran bir sihri vardır." Mahir Ünsal Eriş, umudun hem karanlık hem aydınlık yüzüne bakıyor. Umudu neye benzetebiliriz diye düşünüyorum, aklıma Ay geliyor. Çünkü Ay’ın bir yüzü her zaman karanlıktır, bize dönük olan yüzü ise hep aydınlık. Umut da böyledir. Aydınlık tarafından baktığımızda umut, her yeni günden yeni bir hayat beklentisi içinde oluşumuzun temel yakıtıdır. Umutla insan gidilmez denen yollara kalkışır, yapılmaz denen işleri becerir, gelmez denilen günleri getirir. Umutla un, ekmek olur. Umutla tohum, meyve olur. Sesler şarkıya, geceler sabaha, kışlar bahara döner. Çünkü umudun hiç olmayacakmış gibi görünen şeyleri oldurabilme kudretini uyandıran bir sihri vardır. Ölüm döşeğindeki hastayı yarına çıkacağına inandırır. Kurumuş ağaçtan tomurcuk umdurur, uzun piyango bileti kuyruklarında sıra bekletir, bir gülen yüz, bir sıcacık el, bir ıslak dudağa kandırır. Umut her zaman aydınlığı vadeder. Oysa hayat her zaman aydınlık vadetmez. Umut hayatın dışından, -ister adına gökler deyin ister cennet- dünyaya sallandırılmış bir halattır. Hep bu çukurdan çıkış yolunu gösterdiği duygusu uyandırır. Fakat umudun, tıpkı Ay gibi, bir de karanlık yüzü vardır. Bizle asla göz göze gelmeyi sevmeyen, gizli, kötücül ve hastalıklı tarafı. Çünkü umut insanı hasta etmeye yeter güçte bir büyüdür. Olmayacak şeylerin peşine takılmanızı sağlar. İki cihan bir araya gelse denk düşüp de gerçekleşmeyecek şeyleri, “Ya olursa,” diye ümit ede ede hasta olmanıza yol açar. Umut, aslında bir gerçeklik kaybıdır. Dünyanın olduğu gibi değil de olmasını istediğimiz gibi algılanmasını dayatarak bizi hayatın en keskin hakikatlerine doğru iter. Parça parça oluşumuzu büyük bir keyif ve iştahla izler. Ölüm döşeğindeki hastanın yarına çıkıp çıkmayacağı umudun değil şansın, talihin ya da fiziksel koşulların elindedir. Kurumuş ağaç tomurcuk vermeyecektir, çünkü zaten tomurcuk verme becerisini kaybetmiş ağaca “kurumuş ağaç” denir. Biletinize büyük ikramiye çıkmayacaktır. Çünkü o bileti sizinle birlikte yüz binlerce insan almış, ihtimalleri azalta azalta dikkate alınmaz düzeye indirmiştir. Çekiliş günü geldiğinde kendinizi yine “bari amorti” denk getirmeye çalışırken bulacak, ertesi sabah da tıpış tıpış işe gideceksiniz. O gülen yüz, o sıcacık el, o ıslak dudak geldiği gibi bir gün kaybolup gidecek, sizi ruhunuzdaki hasarla bırakacaktır. Umut, olup olmayacağı belirsiz hiçbir şeyin olacağını garanti etmez. Olmayacağı kesin bir şeyin olmasını ise asla sağlamaz. Dediğim gibi, umut bir gerçeklik kaybıdır ve dozu aşıldığında sizi aptal durumuna düşürmekten başka bir işe yaramaz. *** Umut ve beklenti aynı şey değildir. Beklenti, adı üstünde, somut bir hareket noktasını temel alır. Bir şeyin zaten olması gerektiğine ve buradan hareketle gerçekleşeceğine duyulan inancın adıdır. Oysa umut farazidir. Hayali bir ton içerir. O yüzden umuttan doğan hayal kırıklığı, beklentinin karşılanmamasıyla oluşan hayal kırıklığının yanında epey hafif kalır. Türkçedeki “umut” sözcüğü, “dilemek” anlamına gelen “um-“ kökünden gelir. Hatta Farsça kökenli olan “ümit” (Farsça söylenişi ‘omîd’) sözcüğünün de Türkçedeki umuttan türediği söylenir. Bu mümkün, çünkü eskiler “Turan’ın altı İran,” derler. İki dil arasında alışveriş çoktur. Oysaki Avrupa dillerinin hemen hepsinde, (İngilizce hariç, orada “geleceğe duyulan güven anlamındaki “hopa” sözcüğünden gelişmiş) “umut”, “beklemek” kökünden türer. Fransızcasıyla l’éspoir, İtalyancasıyla la speranza, İspanyolcasıyla la esperanza, sözcükleri Latincede beklemek anlamına sperare fiilinden gelirler. Ama bu beklemek öyle Büyük Dost’un önünde arkadaşını beklemek gibi değil de, beklenti içerisinde olmak, olacağına güvenerek beklemek gibi daha çok. İlginç ama Türkçedeki beklenti/umut ayrımı başka dillerdeki muadillerine kıyasla daha hassas. *** Lisede falan, henüz Nietzsche’yi yeni keşfetmiş ve ergen dimağımızın hınç ve kopuş dolu çığlıklarına onda nefis karşılıklar bulmuşken defterlerimize yazdığımız bir sözü vardı. İnsanca, Pek İnsanca kitabında “Umut,” diyordu Nietzsche, “hakikatte bütün kötülüklerin içindeki en büyük kötüdür. Çünkü insanın çektiği azabı uzatır.” Kısmen onunla bu fikri, hala bu yaşımda bile, paylaştığımı zaten ilk bölümde etraflıca anlatmaya çalıştım. Fakat Bay Nietzsche’nin (Allah’ım ne zor yazılıyor bu adamın adı, her seferinde) hiç duymadığı, bizimse güzel dilimizde sık sık dile getirdiğimiz bir söz var. “Umut fakirin ekmeği!” Bu haliyle umudun, yoksulların bir gün güzel ve huzur içinde, ezilmeden, mahrum olmadan sürecekleri bir hayatı vadettiği düşünülebilir. Ama işe biraz daha Nietzsche’nin (bak yine yazdım!) penceresinden bakacak olursak, umut denen olgunun yoksulun yoksulluğunu benimseyerek, denk düşecek –umulan- bir mucizeyle nasıl olsa kurtulacağı bu çaresizliğe katlanmasını, tevekkülü terk etmeyerek kaderine razı olmasını öğrettiğini düşünmek de mümkün. Oysa yoksulları kurtaracak olan şey umut değil dirençtir. Ürettikleri değeri ancak vitrinlerden seyrediyor olmaya isyan edip bu düzenin altını üstüne getirmektir. Fakirin ekmeği olan umut, bence budur. *** Ölmeyelim isteriz, rahat, huzurlu, dert çekmeden, sağlıkla yaşayalım, dilediğimizi yiyip içelim, gönlümüzce giyinelim, merak ettiğimiz her şeyi, her yeri görebilelim isteriz. Sevdiklerimiz yanımızda olsun, sevdiğimiz gibi kalsınlar, bizi sevmekten hiç bıkıp usanmasınlar isteriz. Bu istekler bizi hayata bağlayan motivasyon kaynaklarıdır. Fakat hayatın bize sundukları ya da emek ve kudretimizle sahip olabileceklerimiz bunların çok azıdır. Hayat asla isteklerimizin tamamını bize vermez. Nasıl desem, hayatın bize verdikleri biraz “öğrenim kredisi” gibidir. Üç ayda bir zar zor yatar, üç kuruş bir şey yatar, o yatana kadar zaten yapılan borç çoktan alınacak miktarı geçmiş olur ve işin sonunda devlet hepsini (faiziyle) geri ister. İşte hayattan istediklerimizle onun bize sundukları arasındaki bu boşluğu “umut” doldurur. Bu ikisinin arasındaki makas ne kadar açılırsa umut o kadar azalır. Makas kapandıkça umut yerini beklentiye terk eder. Umut, hayatın en büyük hilesidir. NOT: Umut bahsi adlı bu yazı, KAFA Dergisi'nin Ağustos 2018 tarihli sayısında yayınlanmıştı. Bunu bizimle paylaştıkları için KAFA Dergisi'ne teşekkür ederiz.
- Tolstoy ve Dostoyevski tanışıyorlar mıydı?
"Gelelim asıl soruya, dünya edebiyatının iki muhteşem yazarı, Dostoyevski ve Tolstoy, aynı dönemde yaşadıklarına göre, tanışıyorlar mıydı? Hiç, şöyle oturup da edebiyattan, birbirlerinin eserlerinden konuşmuşlar, günümüz edebiyatçıları gibi zamane yazarlarının dedikodusunu yapmışlar mıydı?" Mahir Ünsal Eriş, dünya edebiyatına damga vuran iki büyük yazarın nasıl da bir türlü bir araya gelemediklerinin gerçek hikayesini anlatıyor! Mahir Ünsal Eriş Dünya Kupası nedeniyle milyonlarca insanın gözünün Rusya’da olduğu şu günlerde* ben de sözü Rusya’ya getirmek istiyorum. Ama futboldan ya da Dünya Kupası’ndan değil de biraz edebiyattan bahsedeceğim. Aslında daha doğrusu edebiyatın magazin kısmından. Rus edebiyatından ziyade, yarattıkları değerlerle dünya edebiyatının en büyük yazarları arasına girmiş iki isim var. Fyodor Mihayloviç Dostoyevski ve Lev Nikolayeviç Tolstoy. Bu iki muhteşem yazarın etrafında okurların Dostoyevski’ciler ve Tolstoy’cular olmak üzere ikiye ayrıldıklarını, takım tutarcasına saflaştıklarını biliyoruz. Teşbihim kabahat sayılmazsa, lafı futbolla açtığım için söylüyorum, Ronaldo’cular ve Messi’ciler gibi. İnsan, ister istemez birine daha yakın hissediyor kendini. Tanrı’nın bu çağda Rusya’ya edebiyat konusunda biraz cömert davrandığını da kabul etmek gerek. Tolstoy ve Dostoyevski’nin aynı çağda yaşamış olması bir yana, bugün Rus edebiyatı dediğimizde aklımıza gelen Çehov, Turgenyev, Gonçarov, Gogol, Puşkin, Lermontov gibi isimler hep, üç aşağı beş yukarı, bu dönemde yaşamışlar. Peki, gelelim asıl soruya, dünya edebiyatının iki muhteşem yazarı, Dostoyevski ve Tolstoy, aynı dönemde yaşadıklarına göre, tanışıyorlar mıydı? Hiç, şöyle oturup da edebiyattan, birbirlerinin eserlerinden konuşmuşlar, günümüz edebiyatçıları gibi zamane yazarlarının dedikodusunu yapmışlar mıydı? Kısa cevap: maalesef hayır. Tolstoy, ümit veren bir genç yazar olarak 1855 yılında Petersburg’a geldiğinde bir sürü başka yazarla tanışmıştı. Fakat bu dönemde Dostoyevski sürgündeydi. Birbirlerinin eserlerini okuyorlar, takip ediyorlardı. Yirmi küsur yıl sonra Tolstoy, baş yapıtı Savaş ve Barış’ı yayımladığında Dostoyevski bu muhteşemliğin karşısında hayranlığını gizleyememiş, dostlarıyla paylaşmaktan çekinmemişti. İkilinin birbirine en yakın şekilde teğet geçişi 1878 yılında oldu. Felsefeci Vladimir Solovyev’in bir konuşması sırasında her ikisi de dinleyiciler arasındaydı. Fakat o gün de tanışmaları mümkün olmadı. Kaynayan kalabalığın arasında bir araya gelemediler. Bundan iki yıl sonra Dostoyevski, Puşkin anıtının açılışı için düzenlenecek törene katılmak üzere Moskova’ya geldiğinde, törenden önce Tolstoy’u Yasnaya Polyana’da ziyaret etmek istedi. Fakat ortak ahbabı, Tolstoy’un kendini kalabalıklardan çekerek münzevi bir hayat sürmeye başladığını, pek öyle ziyaretçi kabul edecek bir havada olmadığını söyleyince bundan vazgeçti. Hayat imkanları ertelemek için çok kısa! Aynı yıl, Tolstoy, bir türlü denk gelemediği çağdaşının Ölüler Evinden Anılar adlı kitabını okuyunca bundan çok etkilenerek, zamanın meşhur eleştirmeni Nikolay Strahov’a yazdığı bir mektupta Dostoyevski için, “Puşkin de dahil olmak üzere, yeni edebiyatımızın en iyisi,” der. İki büyük yazarın da birbirlerinin edebiyatına duydukları hayranlık istikrarlı bir şekilde yükselmeye devam etti. Fakat hayatın imkanları ertelemek için çok kısa olduğunu göstermek istercesine Dostoyevski 1881 yılında ölünce hesap ne yazık ki yarım kaldı. Böylece dünya edebiyatının bu en büyük iki Rus yazarı hiçbir zaman tanışamamış oldular. Tolstoy’un, Dostoyevski’nin ölümüne çok üzüldüğü söylenir. Yazdığı bir başka mektupta, “Bu adamı hiç görmedim, hiç de bir ilişkimiz olmadı. Ama, şimdi o aniden ölüverince, bana en yakın, varlığına ihtiyaç duyacağım en kıymetli insanın o olduğunu idrak ettim. Onu dostum sayıyorum ve bir gün muhakkak görüşeceğimizden eminim,” demiştir. Dostoyevski’nin eşi Anna Snitkina’nın Tolstoy ve eşiyle arkadaşlık ettiği, Dostoyevski’nin ölümünden sonra defalarca görüştükleri bir araya geldikleri kaydediliyor. Bu ziyaretlerde Tolstoy’un, Anna Snitkina’ya, Dostoyevski’yle tanışmamış olmaktan duyduğu büyük pişmanlığı sıklıkla dile getirdiği de söylenenler arasında. Roman mefhumunun, yazarlığın ne kadar yukarılara taşınabileceği ile ilgili dünyanın algısını yeniden biçimlendiren bu iki muazzam Rus yazarının, Rus edebiyatının en bereketli çağında yaşayıp da hiç bir araya gelememiş, asla tanışamamış olması elbette dramatik. Ama birbirleri üzerinde bizim hiç bilemediğimiz etkiler bıraktıkları da yadsınamaz. Edebiyat tarihçileri, Tolstoy’un, Yasnaya Polyana’daki son günlerinde, hayatında okuduğu son kitabın Karamazov Kardeşler olduğunu söylüyorlar. Bu da tanışmak sayılır belki. *Cumhuriyet Gazetesinin 23 Haziran 2018 tarihli “Cuma6tesi” ekinde yayımlanmıştır.
- Ölüden geriye kalan uzunca bir gün
"Yokluğu anlatmak, kanımca, hep daha güç, varlığı, varı anlatmaktan. İşte o boşluğu, kenarında durup, ürpertecek bir serinkanlılıkla, duygularına teslim olmadan anlatmış bir kitaptan bahsedeceğim size azıcık." Mahir Ünsal Eriş Gözden Kaçanlar'da bu hafta Flamanca'nın dikkat çeken yazarlarından Diane Broeckhoven'ın yayınlandığı yıl yüz binden fazla satan novellası Bay Jules ile Bir Gün'ü anlatıyor. Mahir Ünsal Eriş Ölüm, geride kalanların sorunudur. Ölen için hesap kapanır. Ama biz geride kalanlar, şimdiye kadar geride kalmak şansına sahip olmuş olanlar için ölüm sürer. En başta bir kaygı olarak yerini sıcak tutmayı bilir. İşin diğer bir yanı da, uzun süren bir hastalığın sonunda bile gelse "beklenmedik" sayılan ölümün ardında bıraktığı büyük boşluktur. Ağrıyan dişin çekilmesinden sonra oluşan, dilin hep yokladığı o boşluk. Yokluk. Yokluğu anlatmak, kanımca, hep daha güç, varlığı, varı anlatmaktan. İşte o boşluğu, kenarında durup, ürpertecek bir serinkanlılıkla, duygularına teslim olmadan anlatmış bir kitaptan bahsedeceğim size azıcık. Türkçenin okuru için epey yabancı sayılabilecek bir dil olan Flamancanın dikkat çeken, çevrildiği dillerde de büyük takdir gören yazarlarından biri Diane Broeckhoven. Bu ürkütücü boşluğu ince ince işlediği Bay Jules ile Bir Gün de bildiğim kadarıyla Türkçedeki ilk kitabı. 2001'de basıldığında, yüz binden fazla kopya satan kitap, uzun yıllar gençlik kitapları yazmış bir yazarın yetişkinler için yazdığı ilk romanlardan biri. Dilimize gelmesi biraz uzun sürmüş. Dileğim, devamının daha çabuk gelmesi, kayıp zamanın böylece telafisi; en azından. Kitaba dönecek olursam size öncelikle Bay Jules'den bahsetmeliyim. Yetmişlerini süren, belli ki düzene, intizama kelimenin en kuzey Avrupalı manasıyla düşkün, huysuz, emekli bir adamcağız. Adamcağız deyişimden masumiyet anlamı çıkmasın ama, ölüp gidivermiş olmasına kıyamadığımdan böyle söylüyorum. Bir de Alice. Ani beliren korkunç boşluğun, soğukkanlı anlatıcısı. Yatağın kalan, sıcak duran tarafı. Ölümün aniliği, bu kadar ansızın ve her şeye rağmen beklenmedik oluşu nasıl da keskin bir hakikat! Bir sabah, her sabahki gibi, kahve kokusuyla uyanıyorsun, yatağın içinde birikmiş uyku sıcaklığında beş-on dakika daha geçirmenin gevrekliğiyle saatle pazarlık ediyorsun. Her sabahki gibi. Ama aslında hiçbir şey, her zaman göründüğü gibisinden değil. O sabah evde bir ölü var. Hem de bu ölü, henüz makineye koyduğu kahvesi kaynamakta olan, elli küsur senelik eşin. Yatağın öbür yanındaki duymaya alıştığın sıcaklık. Adından da anlaşılacağı üzere Bay Jules ile Bir Gün, işte o günü anlatıyor sızım sızım. Aniden, koltukta otururken geliveren ölümle sağlaması yapılan uzun bir ömrü anlatıyor aslında. Çünkü ölüm, geride kalanın sorunudur. Biri gittiğinde, onlarca şeyin muhasebesini yapmak, olan biteni bir bir sıraya dizip affedilecekleri affetmek kalana düşer. Geriye kalan hayatı onun yokluğuna göre yeniden düzenleyebilmenin ilk kuralı budur. Alice, Bay Jules'ün artık solumadığını görünce bu uzun muhasebeye girişiyor işte. Evliliğin günbegün körelttiği inceliklerden dem vurarak başlayan yüzleşme hızla yüzeyden derine iniyor. Hatırlanmamacasına unutulmuş evlilik sırlarına ulaşıyor, oradan daha büyüklerine varıyor, kara bir hayalet gibi evliliğin içinden geçen aldatmalara, bilmezden gelmelerin verdiği sızının aynı şiddetle kendini hatırlatmasına. Öyle uzun sürüyor ki bu muhasebe, Alice öyle çok güreşiyor ki muhatabı donuk hesabıyla, yarım asırlık kocasının hemen alışıverdiği ölü soğukluğunu bile yadırgamamaya başlıyor bir süre sonra. Bir tam gün boyunca kimselere söyleyemiyor kocasının öldüğünü. Oğluna bile. İşin içinde bir cenazenin tek bir kişiye ait olamayacağını bilmek de var elbette. Söylese, ölü de olsa yanında duran kocasını, alıverecekler elinden. Birden katalogdan tabut seçtiren adamlar, karalar giyinip üzgün yüzlerini takınıp gelmiş yabancılar dolacak eve. Kıyamıyor. Kolay değil. Biraz batılı, Avrupalı geliyor kulağa. Ama anlaşılmaz değil. Bir gün geçiriyor ölü kocası Bay Jules ile Bayan Alice. Fakat hayat, bir Kuzey Avrupa ülkesinde bile, öyle planlandığı gibi tıkır tıkır seyretmiyor. Alice'in bütün hesaplaşmalarını yapmak, kocasıyla son bir gün geçirmek derdiyle içine düştüğü bu hastalıklı durum, elbette ki sekteye uğruyor. Hayat çoğunlukla planlandığı gibi gitmez. Ve Alice, salonda Jules'ün ölü yüzü cansızlığın o mavi-yeşil rengine dönerken kendini mutfakta, komşunun otizmli oğluyla esmer şekerli krep yaparken buluyor. Malum, hayat devam ediyor. Kar durmuyor, karın acıkıyor, komşuluklar, sosyallikler sürüyor. Ama Alice'in hikayesi tam da burada kırılıyor işte. David'in, anneannesinin kalçası kırıldığı için annesinin komşusuna emanet ettiği otizmli delikanlının eve gelişiyle. Bütün bunları anlatırken, en duygusal, en coşumlu anlarda bile yetmişli yaşların ve içine büyüdüğü iklimin getirdiği soğukkanlılığını hiç yitirmiyor Alice. Hikayesini de bu kadar içimizde bir yerlere sokan belki bu. Ölümü de, geride kalmanın mermersi soğukluğunu da, uzun bir evliliğin Z raporu gibi hatırından dökülüveren onca iç sızısını da aynı serinlikle anlatıyor. Elbette bunda Deniz Koç'un şapka çıkartılacak leziz çevirisinin de payı büyüktür, ancak Broeckhoven'ın ifadedeki maharetinin de altını çizmemek olmaz. Yalın ve ferah cümlelerle, kadınca bir duyarlılığı anlatısının zeminine yayarak, kolaylıkla görselleştirilebilen güçlü ayrıntıları izleyerek anlatyor Diane Broeckhoven bu lanetli günü. Flamanca okuyamadığım için bunun, yapıtlarının tümü için geçerli olup olmadığını kestiremiyorum elbette. Ama diğer yapıtlarını da Türkçede bir an önce görmek için merak ve iştah uyandırdığını inkar edemem. Diane Broeckhoven'ın Avrupa'da da geniş yankı uyandırmış uzun-öyküsü/kısa-romanı Bay Jules ile Bir Gün zor bir günü, insanı -ölümü konuşuyor olmasına rağmen- bir an olsun kasvete düşürmeden anlatmanın kısa bir dersi gibi. Bayan Alice'in uyandığı ölüm beyazı sabahın, soğuyarak kararan bir geceye dönüşünde ona eşlik etmek hiç kolay değil çünkü. İnsanı sarmalayan dili ve duygusuyla Broeckhoven bunda okuycusunu dışarıda bırakmamayı gayet iyi başarıyor. Lazım da aslında böylesi. Çünkü ölüm, geride kalanların sorunudur. Şimdilik bizim sorunumuz. BAY JULES ile BİR GÜN Diane Broeckhoven Çeviren: Deniz Koç Kollektif Kitap, İstanbul 2014 78 s.
- 17. Yüzyılda Roma'da Bir Kadın Ressam: Artemisia Gentileschi
Fatmagül Okten Mert Sanat tarihi yazımında kadının özgürlüğünü incelediğimizde etrafı eril çitler ile çevrili cinsiyet eşitsizliğini çok net görebiliriz. Kadının sanat dünyasında kendi kimliği ile sürekliliğini sağlayabilmesi verdiği mücadeleler ile ancak 1960 yılları sonrasında gerçekleşmiştir. Ancak mevcut zamana gelene kadar da tarihe adını yazdırmış, mücadelesi ile hem kendi döneminin kadınlarına hem de kendisinden sonra gelen kadınlara ışık tutmuş isimler olarak tarihte var oldular. Onlardan biri 17.y.y da Roma’da yaşayan, yüzyılın dikkat çeken kadın ressamlarından biri olan Artemisia Gentileschi’dir. Artemisia,1593 yılında Roma’da dünyaya gelir. Babası ressam Orozio Gentileschi’dir. Küçük yaşta annesini kaybeder ve mecburen çocukluğunu yaşayamadan ailesinin bakımı ile ilgilenmek zorunda kalır. Bir süre sonra babasının resim atölyesine gidip gelmeye başlar. Burada resme ilgi duyan Artemisia’nın ilgisi babası tarafından fark edilir. Fırçasının özgünlüğünü gören Orozio, onu arkadaşı ressam Agostino Tassi’nin atölyesine gönderir. Kadınların okullara kabul edilmediği eril egemen dünyada hiç kuşkusuz ona yaratılan imkân dahilinde resim eğitimi alabileceği için mutlu olmuş olmalı Artemisia. Çünkü kadın- erkek arasındaki en büyük eşitsizliklerden biri de eğitimdi. Atölye’ye gidip gelmeye başlayan Artemisia, orada hayatı boyunca silinmeyecek korkunç bir olay yaşar. Hocası olan ressam Tassi’nin tecavüzüne uğrar ve bu durum bir süre daha devam eder çünkü Tassi, onunla evlenmek istediğini söyler. Artemisia’nın ona inanmaktan başka çaresi yoktur. Bir süre daha bu durum böyle devam eder ta ki Tassi, evlenmek istemediğini söyleyene kadar. Bu süreçten sonra Artemisia’nın babası Orozio, Tassi’ye dava açar. Mahkeme sonuçlandığında, Tassi’ye 5 yıl Roma’dan uzaklaştırılma cezası verilir. Fakat Tassi, gerçekten Roma’dan uzaklaştı mı, yoksa Roma’da kaldı mı; bunu tam olarak hiç kimse bilemedi. Ama bildiğimiz bir şey var ki Artemisia başına gelenlerden sonra yaşamdan uzaklaştırıldı. Ressamın başına gelenleri anlayabilmek için 17.yy’a Gentileschi’lerin evine gidelim birlikte, bu evin pencereleri tüm gün kapalı, kalın perdelerin hiç açılmadığı, kapkaranlık bir dünya ve, tüm bunların arkasında karanlığın içinde bir kadın. Başına gelenlerden sorumlu tutulup karanlığın içine hapsedildi Artemisia. Tarihin kadına biçtiği rol tekerrür ediyordu. Ama o, tarihten sıyrılıp gelen kadınlarından biriydi. Kapatıldığı karanlığın içine bir mum yaktı. Tuvali ile fırçası ile dünyasını aydınlattı. O mum ışığından yayılan özgürlüğü daha sonra tüm sanat tarihine yayılacaktı. Babası onun resimle hayata tutunduğunu görünce Artemisia’yı o karanlıktan çıkarmaya karar verdi. Ancak bu bireysel bir özgürlüğe giden yol ile olmadı. Bir evlilik ile çıkabilirdi o evden ve babası onu, Floransalı ressam Piero Antonio Satiattesi ile evlendirdi. Fakat bu evlilik onun için sıradan bir evlilik hayatı değil, mesleki bir iş birliği oldu aslında. İçine çekildiği karanlıktan fırçası ile çıkan bu kadın, Floransa’ya yerleştikten sonra sanat çevresinin ilgisini çekmeye ve birçok kişi tarafından tanınmaya başladı. Özgünlüğünü destekleyen isimlerden biri de Floransalı Medici ailesiydi. Yaşadığı dönemde bu destek bir ressam için oldukça önemliydi. Sonunda verdiği kişisel mücadelesi, yeteneği, kararlı duruşu ile büyük bir yol kat eden ressam Artemisia, Floransa’da Arte Designe‘a kabul edilen ilk kadın ressam oldu. Sanatsal yeteneğinin en görkemli, en bilinen örneği olan Judith, Holofernes’in başını keserken isimli eserini 1611-12 yıllarında yapmıştır. Esere konu olan hikâye apokrif İncillerden birinde yer almaktadır. Asurlular, Yahudilerin yaşadıkları toprakları işgal eder. Halkını korumak isteyen cesur bir kadın olan Judith, hizmetlisi Abra ile bir şekilde Asur ordusunun içine sızmayı başarır. Halkına ihanet ediyormuş gibi görünerek Asur komutanı Holofernesin güvenini kazanır. Bir gece bir ziyafet sonrası sarhoş olan Holofernes’in çadırına girer ve yardımcısı Abra’nında yardımı ile Holofernesin kılıcını alıp başını keser. Ve kesik başı alıp çıkar. Bu olaydan sonra korkuya kapılan Asur ordusu Yahudi topraklarından ayrılır. Artemisia, tıpkı Caravaggio gibi bizi olayın yaşandığı ana götürür. Işık ve gölge etkisi ile bizlere o cinayet anını yaşatır. İki kararlı, kendinden emin kadın, topraklarını işgal eden bir halkın komutanını öldürürlerken ki görüntüsü izleyiciyi de sarsar. Artemisia’nın resmindeki kadınlar güçlüdür, tıpkı kendi gibi. Bu eserdeki Judith de tüm kadınların kararlı duruşunun temsilidir. Artemisa’nın yaktığı o mum ışığı karanlığın içinde kadınların yolunu aydınlatan mumlardan biridir. Tuvalde topraklarını işgal eden bir ordu komutanının karşısında iki güçlü kararlı kadın var. İşte Artemisa Gentileschi de eril güçler tarafından işgal edilmeye çalışılan kadın yaşamının da tam olarak böyle kararlı bir şekilde karşısındadır. Hala yanıyor o ışık tüm gücü ve kararlılığı ile....
- 3500 Yıl Önce Yaşanan Veba Salgını ve Düşündürdükleri
Günümüzden 3500 yıl önce Anadolu’da 20 yıl boyunca sürecek olan bir veba salgını yaşanır. Burası Hatti diyarı olarak da bilinen Hitit Uygarlığının yaşadığı topraklar. M.Ö 1300’ler Anadolu topraklarında, beylikler halinde yönetime başlayıp zamanla büyük krallık olarak anılan, sınırlarını sürekli genişleten, yaşadıkları yüzyıllarda birtakım konularda hoşgörü ve adalet anlayışları ile örnek olan bir halk olan Hitit’ler yaşıyordu. Hitit tarihini incelediğimizde bulunan tabletlerde yaşam biçimleri hakkında birçok bilgiye ulaşmamız mümkündür. Ve bu tabletler sayesinde öğrenebildiğimiz önemli bilgilerden biri de uzun yıllar boyunca onları sosyal ve siyasal anlamda onları gerileten veba salgınıdır. M.Ö 1345-1315 İmparatorluğun en güçlü krallarından biri, başarıları ile sınırlarını genişleten hükümdarı II. Murşili’nin, Hitit ülkesinde 20 yıl sürecek olan veba salgını ile ilgili olan duası bizi 3500 yıl önceye götürür. Babası I. Suppiluliuma’nın bir sefer dönüşü Mısır’dan getirmiş olduğu esirler ile yayıldığı düşünülen veba 20 yıl boyunca Hitit krallığını çaresiz bırakır. I Suppiluliuma., Hitit devlet yönetiminde babası ile bizzat söz sahibi idi. Ancak babasının ölümü üzerine taht kardeşi genç Tuthaliya’ya kalır. Bir süre sessiz kalan I. Suppiluliuma daha sonra destekçileri ile kardeşini öldürüp tahta geçer. İşte bu yüzden II. Murşili, veba salgını ile, tanrıların, babasının günahını tüm Hitit diyarına kestiğini düşünür. Babasını ve abisini vebadan kaybeden II. Murşili, tanrılara sığınmaktan başka çaresinin olmadığına inanıyordu ve gün yüzüne çıkarılan tabletlerden birinde tanrılara şöyle sesleniyordu: ‘’Ey tanrılar, sizler Tuthaliya’nın dökülen kanının öcünü almak istiyorsunuz. Ancak Tuthaliya’yı öldürenler bu günahlarının cezasını çektiler. Hatti yurdu da bu kan günahının cezasını çekti. O şimdi, benim üstüme de geldiği için ben de bu günahın kefaretini ailemle birlikte kurban ve tövbe yolu ile ödeyeceğim. Tanrılarımın gönlü yine rahat olsun. Ey tanrılar bana karşı yine iyi olunuz. Sizin katınıza çıkmak, size yakarmak istiyorum, ne olur beni dinleyin. Ben kötülük yapmadım ve önceden kusur işleyenlerden, kötülük yapanlardan kimse kalmadı; hepsi öldü. Ancak böyle olmakla birlikte, babamın günahları bana da sirayet ettiği için, size, tanrılara ülke için vebadan dolayı günahlarımı ödeyeceğim. Sizin rahibiniz ve hizmetkarınız olduğum için bana karşı iyi duygular besleyin ve kalbimden bu sıkıntıyı kovunuz, ruhumdan bu korkuyu alınız.’’ Tanrıları kızdırdıkları için bunların başlarına geldiğini düşünen II. Murşili, kahinleri, büyücüleri devreye soktu. Bunun babasının bir günahı olduğunu düşündüğü için tanrılara kurbanlar verdi. Birçok ritüel yapıldı ancak veba bitler ve pireler ile daha da çok yayılmaya başladı. Sadece tanrılara tutunabildiler. 3500 yıl önce yapacakları pek bir şey de yok gibiydi. Salgından kurtulmak için birçok yol denediler. Bir yandan Bitkiler ile tedavi etmeye çalışıyor bir yandan da büyüler ile durdurmayı deniyorlardı. Şehirlerde karantina uyguluyor ve bu şekilde bazı bölgeleri arındırıyorlardı. Temizlik kuralları gitgide katılaşıyor bazı dönemlerde ölü gömme gelenekleri yerini ölü yakma geleneğine bırakıyordu. Salgın hayatlarını o kadar değiştirip dönüştürmüştü ki zorluklarına rağmen veba ile yaşamayı öğrenmişlerdi. Hatta vebayı düşmanlarını yenebilmek için savaş sırasında kullandıkları bilinmektedir. Yaptıkları şey "yükleme büyüsü" idi. Bir koyun süslenir ve üzerine salgın hastalık yüklenip düşman ülkesine yollanır. Bazı tarihçiler, arkeologlar bunun tarihteki ilk biyolojik savaş olabileceğini düşünmektedir. Günümüzdeki günah keçisi kavramının da tarihsel anlamı bu ritüel ile bağdaştırılır. Tarihte birçok salgın hastalık ile mücadele edilmiştir. Süresi ise yaşanılan çağ, toplum, gelişmişlik düzeyi ile bağlantılıdır. Ama genel olarak hissettirdiği duygu çaresizliktir. Arkeolojik veriler ışığında anlaşılıyor ki ancak 20 yıl sonra salgından kurtulabilmişlerdir. 3500 yıl önce yaşananları belki de günümüzde yaşanan pandemi döneminde daha kolay anlayabiliyoruz. Bulunduğumuz çağ ve modern tıp gerçeğiyle değerlendirdiğimizde bambaşka bir boyutta yaşanan bu salgına yazının bu kısmından sonra başka bir gözle bakabiliriz. Yazının başlarında Hititlerin fırtına tanrısı Teşup’u kızdırdıklarını düşündüklerinden bahsetmiştim. Diyelim ki Anadolu çok tanrılı inanca sığınmaya devam ediyor. 2019 yılında tüm Dünya’yı etkisi altına alan covid-19 salgını ile bizler hangi tanrı ve tanrıçaları kızdırmış olabiliriz. Bu topraklarda yeşermiş Hitit mitleri üzerinden bir okuma yapacak olursak acaba günden güne talan ettiğimiz doğayı temsil eden tanrı ve tanrıçaları mı? Kuruttuğumuz ırmaklar, dereler ile su tanrılarından biri olan Ea‘yı mı? Ormanları, kırları betonlaştırarak, kesilen binlerce ağaçlarla yeryüzünü toprağa, ağaca hasret bırakarak yeryüzü tanrısı Kisar’ı mı? Toprağı mahsulsüz, çiftçiyi çaresiz bırakarak tarım tanrısı Telipinu’yu mu? İçini boşalttığımız Adalet anlayışı ile Hitit mitolojisinde adaletin sağlayıcısı olarakta geçen Güneş tanrıçası Arinna’yı mı? Her gün başka bir kadın cinayetine uyandığımız bir coğrafya da kızdırdığımız tanrıçaların isimlerini yazarsak yazıyı bitiremem sanırım...
- Katı Olmayan Şeyler – Nilüfer Altunkaya
Yalnızca çocukların bildikleri bir lisan var. Yalın, sahici, ürkütücü bir lisan. Her şeyi olduğu gibi söyleyen, yamasız, süssüz, hatta çıplak. Sadece konuşmuyorlar üstelik onunla, bakıp görmeyi, dinleyip anlamayı da beceriyorlar. Bazısı büyür büyümez unutuyor bu lisanı, bazısı hiç çıkarmıyor aklından. Nilüfer Altunkaya, Katı Olmayan Şeyler kitabıyla yalnızca çocukların konuştuğu tertemiz bir lisan sunuyor bize. Olanı allayıp pullamadan, saf gerçekliğiyle gösteriyor okura. Kimi zaman arka sokağımızdan geçiyor, kimi zaman da uzak bir gelecekten sesleniyor bize. “Yaz geceleri insanın aklını başından alıyor. Yaz mevsiminin tenimde soluk alıp veren, her şeyi kuşatan, boşlukları dolduran bir gecesini daha yaşıyor olmak. Sadece bu. Görünmez olmak istiyorum. Zaten gölge gibiyim. Kendimin gölgesi. Tek bir kişi olmaya çalışan ruhumdaki kalabalığın gölgesi. İşte bütün bunlar çok zor.” KATI OLMAYAN ŞEYLER Nilüfer Altunkaya İthaki Yayınları, 80 s. İstanbul, 2021.
- Büyük Bir Aşk Hikâyesi – Susanna Tamaro
Susanna Tamaro bu romanında okuru hayat, aşk, sevgi, keder, kader, yas ve kayıp gibi insanlığın en temel hediyeleri ve kaygıları hakkında birlikte düşünmeye davet ederken kadın erkek ilişkisinin, ebeveyn çocuk ilişkisinin, ışık ile karanlığın, gerçek ve belirsizliğin sınırlarında geziniyor. Denizlerin, rüzgârların ve yağmurların bir araya getirdiği; zamanın savurduğu ve birleştirdiği iki insan: biri denizlere âşık, düzenli bir hayata sahip, sakin Andrea; ötekisi dağlara tutkun, hayata ve dünyaya karşı merakını hiç kaybetmemiş, yüksek idealler ve mükemmeliyet arayışındaki Edith. Andrea mükemmel hayat bozyapındaki eksik parçacığın huzursuzluğuyla kavrulur, Edith ise fırtınalı bir denizle cebelleşirken güvenli bir limana sığınma fikrini ısrarla reddeder. Gelgelelim hayatın her zamanki şaşırtıcılığıyla bir araya getirdiği bu iki insan için artık hiçbir şey eskisi gibi olmayacaktır. Zira hayat zaten bazen sakin okyanuslara açılmak, rüzgâra direnmek ya da kimi zaman onunla beraber esmeye karar vermek, bir kasırgada çalkalanmak, bazen sisi bir örtü gibi üzerine örtmek, suya tutsak kalmak veya yollarda ruhundaki düğümleri çözmek değil midir? Zaman, Sonsuzluk'un bir kırıntısından başka bir şey değil ve biz bakışlarımızı bu kırıntıdan kaldırmazsak ölümden korkmayan bir hayatın yoğunluğunu asla yaşayamayız. BÜYÜK BİR AŞK HİKÂYESİ Susanna Tamaro Çevirmen: Eren Cendey Can Yayınları, 216 s. İstanbul, 2021.















