"Devrimler yalnızca sokaklarda değil, insanın içinde de gerçekleşir"

2 dakika önce

8 dakikada okunur

Mehmet Tolga Görgülü ile 1848 Devrimi’nin arifesindeki Fransa ile kendi hayatının eşiğinde duran bir insanın hikâyesini buluşturan romanı, Hayat Manastırı özelinde söyleştik:

"Tarihsel bir roman yazarken kurmacanın özgürlüğü, tarihin yerine başka bir tarih koymak anlamına gelmemeli."

1848 Devrimi’nin arifesindeki Fransa ile kendi hayatının eşiğinde duran bir insanın hikâyesini buluşturan Hayat Manastırı, özgürlük, aidiyet ve insanın kendisine biçilen hayatın dışına çıkıp çıkamayacağı sorularının izini sürüyor. Mehmet Tolga Görgülü ile romanın tarihsel dünyasını, Sylvain’in dönüşümünü, Hayat Manastırı’nın taşıdığı anlamı ve gerçek tarihle kurmaca arasındaki sınırı konuştuk.

Hayat Manastırı, 1848 Devrimi’nin hemen öncesindeki Fransa’da geçiyor. Sizi hem coğrafi hem de tarihsel olarak bu döneme götüren neydi? Romanın çıkış noktası tarih miydi, yoksa Sylvain’in hikâyesi mi?

Açıkçası en başından beri bir devrim romanı yazmak istiyordum. Beni 1848 Fransa’sına götüren şey de yalnızca tarihsel olayların kendisi değildi, o dönemin taşıdığı büyük belirsizlik ve kırılma duygusuydu. Siyasal düzenin, toplumsal sınıfların ve insanların geleceğe dair beklentilerinin ciddi biçimde sarsıldığı bir eşikten söz ediyoruz. Böyle dönemler, bireylerin hayatlarını ve seçimlerini de ister istemez etkiliyor. Nitekim devrimler yalnızca sokaklarda değil, insanın içinde de gerçekleşir.

Sylvain’in hikâyesini böyle bir tarihsel kırılmanın içine yerleştirmek bana çok güçlü bir anlatı imkânı sundu. Bu nedenle romanın çıkış noktasının yalnızca tarih ya da yalnızca Sylvain olduğunu söylemek zor. İkisi bir noktada birbirini buldu.

19. yüzyıl Fransa’sında geçen bir roman yazmak ciddi bir araştırma sürecini de beraberinde getiriyor. Dönemin siyasal atmosferinden gündelik yaşama, coğrafyadan toplumsal ilişkilere kadar ayrıntılı bir dünya kuruyorsunuz. Hayat Manastırı için nasıl bir hazırlık ve araştırma süreci yürüttünüz? Tarihsel dokuyu oluştururken özellikle hangi alanlara yoğunlaştınız?

Bunun kolay olduğunu söyleyemem. Ancak bugün geçmiş dönemlere ilişkin oldukça geniş bir kaynak havuzuna erişebiliyoruz. Öncelikle Alexis de Tocqueville’in 1848 Devrimi’ne ve dönemin siyasal atmosferine ilişkin yazıları, o yılların siyasi ve toplumsal yapısını anlamam açısından son derece değerliydi. Elbette bu tek başına yeterli değildi.

Romanda önemli bir seyahat hattı var. Karakterler hayalî bir başlangıç noktasından yola çıkıyor, gerçek şehirler ve güzergâhlar üzerinden Paris’e ulaşıyor; hikâyenin önemli bir bölümü de Paris’te geçiyor. Bu nedenle araştırmalarımda özellikle dönemin siyasal atmosferine, şehirler ve ulaşım güzergâhlarına, Paris’in kentsel dokusuna, gündelik yaşama ve farklı toplumsal sınıflar arasındaki ilişkilere yoğunlaştım. Yalnızca tarihsel olayların doğru aktarılması değil, karakterlerin içinde hareket ettiği dünyanın inandırıcı olması da benim için önemliydi.

Atmosferik anlatıyı öne çıkaran bir roman yazmak istediğim için yalnızca tarih kitaplarına dayanmak bana yeterli gelmedi. Bir dönem Fransa’da vakit geçirerek mekânları gözlemleme ve araştırmalarımı derinleştirme imkânım oldu. Bunun yanında döneme ait şehir haritalarından, Fransızca arşiv ve kaynaklardan, aristokrat aileler ve dönemin toplumsal yapısı üzerine hazırlanmış çalışmalardan da oldukça yararlandım. Özellikle karakterlerin toplumsal konumlarını belirlerken, yol güzergâhlarını oluştururken ve Paris’te geçen sahneleri tasarlarken bu kaynaklar çok işime yaradı.

Bütün bu araştırma sürecinin ardından anlatının edebî tarafını kurmak daha doğal ilerledi. 19. yüzyıl Avrupa edebiyatına ilişkin yıllar içinde oluşan okuma birikimimin de dönemin dilini, ritmini ve atmosferini zihnimde biçimlendirmemde önemli bir etkisi olduğunu düşünüyorum.

Romanın daha başında şu soruyla karşılaşıyoruz: “Duvarların ardına çekilmek… Bu bir kaçış mı, yoksa bir tür özgürlük mü?” Aslında bu soru romanın temel meselesini de taşıyor gibi. Sizin için Hayat Manastırı neyi temsil ediyor?

Hayat Manastırı, aslında yıllar boyunca içimde biriktirdiğim, idealize edilmiş bir yaşam alanının karşılığı. Kitabı yazmaya başladığımda hikâyenin bugünkü hâline geleceğini düşünmüyordum. İlk tasarımım, neredeyse bütünüyle manastırın içinde geçen, dış dünyadan belli ölçüde kopmuş, daha ütopik bir evren kurmaktı. Hikâye de başlangıçta bu doğrultuda ilerliyordu.

Fakat daha önceki kitaplarımda da yaşadığım gibi, bir noktadan sonra hikâye kendi yönünü bulmaya başladı. Karakterler, olaylar ve romanın dünyası benim başlangıçta kurduğum sınırların dışına çıktı. Ben de onları belirlediğim bir sona doğru zorlamak yerine, hikâyenin açtığı yolu izlemeyi tercih ettim.

Bu süreçte manastırın anlamı da benim için değişti. Başlangıçta yalnızca dış dünyanın gürültüsünden uzaklaşılabilecek ideal bir sığınak gibiydi; zamanla insanın kendisiyle karşılaşmak zorunda kaldığı bir yere dönüştü. Dolayısıyla romandaki o soru, duvarların ardına çekilmenin kaçış mı yoksa özgürlük mü olduğu, benim için de giderek daha önemli hâle geldi.

Sanırım kitabın sonunda ben de karakterlerle birlikte belli ölçüde değiştim. Yazarken onların geçirdiği dönüşüme eşlik ettim; bazı düşüncelerimi yeniden sorguladım, bazılarına başka bir yerden bakmaya başladım. Bu anlamda Hayat Manastırı benim için bir mekân olmanın ötesinde insanın kendisiyle karşılaşmasının ve dönüşümünün başladığı eşiği temsil ediyor.

Sylvain’i romanın başında dünyayla bağları büyük ölçüde kopmuş, yazamayan ve hiçbir yere ait hissedemeyen biri olarak görüyoruz. Onun yolculuğunu bir “kendini bulma” hikâyesi olarak mı görüyorsunuz, yoksa mesele bundan daha karmaşık mı?

Bence mesele biraz daha karmaşık. İnsanın kendini araması çok eski zamanlardan beri tartışılıyor. Bana göre bunu yalnızca içsel bir yolculuk olarak görmek yerine, psikolojik ve düşünsel katmanları olan bir süreç olarak ele almak gerekir. Ben insanın kendisini tam anlamıyla “bulabileceğine” pek inanmıyorum. Çünkü kendini bulmak, bir bakıma nihai bir sınıra ulaşmak anlamına gelir. Oysa insanın sınırları çoğu zaman düşündüğümüzden çok daha geniştir.

İnsan kendini aradıkça gelişir, geliştikçe de o sınırlar genişler. Bu yüzden kendini bulmaktan çok, kendini sürekli yeniden keşfetmekten söz etmek bana daha doğru geliyor. Sylvain’in yolculuğunu da bu açıdan görüyorum. Romanın başında dünyayla bağları zayıflamış, yazma yetisini kaybetmiş ve hiçbir yere ait hissedemeyen biri olarak karşımıza çıkıyor. Fakat yaşadıkları ona hazır bir cevap sunmuyor; aksine kendisiyle, geçmişiyle ve hayata dair kabulleriyle yeniden yüzleşmesini sağlıyor.

Belki de romanın sonunda öğrendiği şey tam olarak bu: İnsan kendisini bir kez bulup orada kalmıyor. Aradıkça dönüşüyor, dönüştükçe de kendine dair yeni alanlar açıyor. Sylvain’in yolculuğu benim için bu yüzden bir “kendini bulma” hikâyesinden çok, kendini yeniden kurma ve değişmeye açık kalma hikâyesi.

1848 yaklaşırken Fransa’da toplumsal düzen çözülüyor; aynı anda Sylvain’in kendi içindeki düzen de parçalanıyor. Dışarıdaki devrim ile karakterin iç dünyasındaki dönüşüm arasında bilinçli bir paralellik kurdunuz mu?

Evet, burada bilinçli bir paralellik ve denge var. Bu dengeyi kurarken, bir yönüyle Dostoyevski’nin bireyin iç çatışmalarını ele alış biçimine, diğer yönüyle Stendhal’in bireyi büyük tarihsel hareketlerin içine yerleştiren anlatısına yakın duran bir yapı oluştuğunu söyleyebilirim. Romanın ilk hareket noktası 1847 Fransa’sı değil, Sylvain’in kendisine, dünyaya ve aidiyet fikrine yabancılaşması. Daha en başta “Dışarıda bir dünya var, benden uzak. Ben içerideyim ama buraya da ait değilim” düşüncesiyle Sylvain kendi evrenini kuruyor. Ardından askerlik imgesi, şiddet, öfke ve yalnızlık geliyor. Yani roman, okura önce 1848’e yaklaşan Fransa’yı anlatmak yerine dünyayla bağı büyük ölçüde kopmuş bir insanı gösteriyor.

Bununla birlikte 1848 atmosferini yalnızca “arka planda devrim yaklaşıyor” diyebileceğimiz tarihsel bir fon olarak kullanmaktan özellikle kaçındım. Dostoyevski’den beslenen yönüyle, dönemin ideolojik meselelerini doğrudan açıklamak yerine bunları karakterlerin çatışmaları ve tartışmaları üzerinden görünür kılmaya çalıştım. Stendhal’den gelen etkiyi ise bireyin giderek daha büyük bir tarihsel ve toplumsal hareketin içine çekilmesinde görmek mümkün.

Roman ilerledikçe toplumsal ve tarihsel gerçeklere anlatıda daha fazla yer vermeye gayret ettim. İlerleyen bölümlerde karakterlerin gözünden gördüğümüz Paris büyürken, bireyi büyük tarihsel hareketin içinde giderek küçültmeye çalıştım. Bunun romanın çok boyutlu anlatımını da desteklediğini düşünüyorum. Fakat sonunda yeniden bireye döndüm. Çünkü başladığımız noktaya dönüp onu yeniden sorgulamamız gerekiyordu. Böylece birey bir kez daha büyüdü. Devrim dışarıda bütün şiddetiyle sürerken Sylvain içeride kendi hesaplaşmasıyla yüzleşmek zorunda kaldı.

Dolayısıyla evet, dışarıdaki devrimle Sylvain’in iç dünyasındaki dönüşüm arasında bir paralellik var fakat bu, baştan sona aynı ağırlıkta ilerleyen bir paralellik değil. Bireyin ve tarihin romandaki ağırlıkları sürekli yer değiştiriyor ve aslında birbirlerini besliyorlar.

Romanda gerçek tarihsel kişiler ve olaylarla kurmaca karakterler iç içe geçiyor. Araştırma sürecinde ulaştığınız tarihsel gerçekliği kurmacaya taşırken kendinize nasıl bir özgürlük alanı açtınız? Bir romancı olarak tarihi değiştirmemek ile kurmacanın gerektirdiği müdahaleyi yapmak arasındaki sınırı nasıl belirlediniz?

Benim için temel sınır, tarihsel gerçekliğin omurgasını değiştirmemekti. Gerçek kişiler, olaylar ve dönemin siyasal koşulları söz konusu olduğunda mümkün olduğunca belgelenmiş gerçekliğe bağlı kalmaya çalıştım. Çünkü tarihsel bir roman yazarken kurmacanın özgürlüğü, tarihin yerine başka bir tarih koymak anlamına gelmemeli. Okurun gerçek ile kurmacayı birbirine karıştırabileceği alanlarda özellikle dikkatli olmak gerektiğini düşünüyorum. Buna karşılık tarihin bize bıraktığı oldukça geniş boşluklar var. Belgeler bir olayın ne zaman gerçekleştiğini, kimlerin orada bulunduğunu ya da hangi kararların alındığını söyleyebilir fakat insanların o sırada ne hissettiklerini, bir odada nasıl konuştuklarını, sokaktan geçerken ne gördüklerini ya da sıradan insanların büyük tarihsel kırılmaları nasıl yaşadıklarını çoğu zaman söylemez. Benim kurmaca alanım daha çok burada başladı. Sylvain ve diğer kurmaca karakterleri tarihsel gerçekliğin içine yerleştirirken, onların yaşayabilecekleri olayların dönemin koşulları içinde mümkün ve inandırıcı olmasına dikkat ettim.

Bu nedenle kendime şöyle bir sınır koyduğumu söyleyebilirim: Tarihin bildiğimiz kısmını değiştirmemek, bilmediğimiz kısmında ise kurmacaya alan açmak. Gerçek tarihsel kişileri de romanın ihtiyaçlarına göre bütünüyle yeniden üretmek yerine, bildiğimiz düşünceleri, tutumları ve tarihsel konumlarıyla uyumlu bir çerçevede kullanmaya çalıştım. Sonuçta bu bir tarih kitabı değil, bir roman. Tarihsel gerçekliğin yalnızca dekor olarak kullanılmasını istemedim. Kurmacanın tarih içinde özgürce hareket etmesini fakat aynı zamanda o tarihin sınırlarını ihlal etmemesini amaçladım.

Hayat Manastırı yalnızca bir sığınak değil; farklı geçmişlerden gelen insanların, fikirlerin ve hatta farklı dünya tasarılarının karşılaştığı bir yer. Omnia sunt communia (Her şey ortaktır) sözü de burada karşımıza çıkıyor. Manastırı bir tür alternatif toplum modeli olarak mı düşündünüz?

Manastır, alternatif bir toplum modeli olmaktan ziyade mevcut toplumun bir antitezi olarak öne çıkıyor. Fakat bu konumu, onu henüz gerçek anlamda bir alternatife dönüştürmüyor. Yine de böyle bir ihtimale, böyle bir umuda işaret ediyor. Roman boyunca aslında bu umut da sürekli sorgulanıyor.

Çünkü böyle bir alternatif gerçekten mümkün olsaydı, insanlar oraya özgürleşmiş ve geçmişlerinden bütünüyle arınmış bireyler olarak mı gelirdi? Yoksa hırslarını, arzularını, korkularını ve eski dünyanın alışkanlıklarını da beraberlerinde mi getirirlerdi? Bence asıl mesele burada başlıyor. Yeni bir toplum tasarlamak mümkün olabilir ama o toplumu oluşturacak insanın ne ölçüde değişebileceği çok daha zor bir soru. Romanda bu soruya kesin bir cevap vermek yerine, onu daha çok alt metinde bıraktım.

Romanda sınıfsal farklar oldukça görünür: aristokrat salonları, mülkiyet ilişkileri, yoksulluk, borç, köylüler, siyasal ayrıcalıklar… Bireysel özgürlük ile toplumsal eşitsizlik arasındaki ilişki romanı yazarken ne ölçüde belirleyiciydi?

Oldukça belirleyiciydi. Çünkü sınıfsal farklılıklar insanların yaşam koşullarını, imkânlarını ve hareket alanlarını ciddi biçimde değiştiriyor. Buna rağmen birey düzeyine indiğimizde herkesin kendi ihtiyaçları, arzuları ve sıkıntıları doğrultusunda hareket ettiğini görüyoruz. Bu farklı ihtiyaçlar ve çıkarlar birbirine temas ettikçe de ortaya, tek tek insanların yaşadıklarından çok daha karmaşık ve çoğu zaman çatışmalı bir toplumsal yapı çıkıyor.

Sylvain’in önce rıhtımdaki hayat kadınıyla, ardından Dubois’yla karşılaşmasında da bunun izleri var. İki karakter bütünüyle farklı toplumsal dünyalara ait ama ikisi de kendi koşulları içinde bir şey elde etmeye, bir ihtiyacını karşılamaya çalışıyor. Burada Sylvain’in deneyiminden yola çıkarak dönemin sınıfsal yapısını anlatının doğal bir parçası hâline getirmeye çalıştım.

Özgürlük meselesinde de sınıfsal konumu tek belirleyici olarak görmedim. İmkânlar ve ayrıcalıklar insanın hareket alanını değiştirebilir ama bence özgürlük bundan daha kişisel ve karmaşık bir mesele. Çünkü insan bazen bütün imkânlara sahip olduğu hâlde kendi korkularının, geçmişinin ya da kendisine biçilen kimliğin içinde hapsolabiliyor.

Romanın bazı bölümlerinde Sylvain’in defterine geçiyoruz, bazı bölümlerde ise üçüncü tekil anlatıcıyla ilerliyoruz. Bu iki anlatım biçimini birlikte kullanmaya neden ihtiyaç duydunuz? Defter bölümleri okurun Sylvain’le ilişkisini nasıl değiştirsin istediniz?

Defter bölümlerine özellikle önem veriyorum. Bence bu bölümlerin romanda iki temel işlevi var. Birincisi, okura anlatının akışı içinde kısa bir duraksama ve düşünme alanı açmaları. İkincisi ise Sylvain’in iç dünyasına daha doğrudan yaklaşmamızı sağlamaları. Üçüncü tekil anlatıcıyla ilerleyen bölümlerde onu daha çok dışarıdan izlerken, defterde sesine ve zihnindeki değişime çok daha yakından temas ediyoruz. Böylece karakterdeki dönüşümü de daha belirgin biçimde takip etmek mümkün oluyor.

Özellikle romanın sonlarına doğru, temponun yükseldiği bölümlerden hemen önce gelen defter kısmı benim en sevdiğim bölümlerden biri. Orada Sylvain’in ruhsal sıkışmışlığını mekân üzerinden de hissettirmek istedim. Aynı zamanda bu bölüm, hemen ardından gelecek olayların akışına geçmeden önce anlatıya kısa bir nefes alanı açıyor. Bu nedenle defter bölümlerini yalnızca karakterin iç sesini duyduğumuz parçalar olarak değil, romanın ritmini düzenleyen yapısal unsurlar olarak da görüyorum.

Hayat Manastırı’nı bitiren bir okurun zihninde hangi sorunun kalmasını istersiniz? Özgürlük, aidiyet, geçmişle hesaplaşma ya da insanın kendisi olabilmesi… Romanın merkezindeki soruyu bugün tek bir cümleyle ifade etmeniz gerekse ne söylerdiniz?

Sanırım okurun zihninde bir tek cevap değil, bir soru kalmasını isterim. Çünkü roman boyunca özgürlük, aidiyet ve geçmişle hesaplaşma birbirinden ayrılmıyor; biri değiştiğinde diğerinin anlamı da değişiyor. Sylvain’in yolculuğunda da mesele sonunda nereye vardığından çok kendi hayatı üzerinde ne ölçüde söz sahibi olabildiğine dönüşüyor. Bunu tek bir cümleyle ifade etmem gerekirse şöyle söylerdim: