top of page
  • YouTube
  • IG
  • twitter
  • Facebook

Search Results

Bu sitede ara

Boş arama ile 5406 sonuç bulundu

  • Aşk, evlilik ve cinsellik üzerine bir roman: Kreutzer Sonat

    Gökhan Serdar Özaktaş, Lev Tolstoy'un ilk olarak 1889’da yayımlanan ve bir dönem yasaklanan eseri, Kreutzer Sonat üzerine yazdı: "Tolstoy, karısını bir kıskançlık sonucunda öldüren ve yargılamada beraat eden (aldatılmış ve onuru kırılmış bir koca olduğu için) bir katil üzerinden aşk, cinsellik ve evlilik konularındaki ahlaki düşüncelerini aktarır." Gökhan Serdar Özaktaş "Töre romanı mıdır bu? Dünyaya karşı bir yergi midir? İtiraf mıdır? Kanaat ve inanç açıklaması mıdır? Kreutzer Sonat bunların hepsidir." – Henri Troyat 1870’lerin sonunda Kont Lev Tolstoy (1828-1910) edebî hayatının doruğundaydı; 1869’da Savaş ve Barış’ı, 1877’de Anna Karenina’yı yayımladı. Andrzej Walicki Rus Düşünce Tarihi adlı kitabında Tolstoy’un tam da bu sıralarda hayatının dönüm noktasını oluşturan bir bunalıma girdiğini yazar: “Bir depresyon ve intihar düşüncelerinden sonra kendisini, üyelerinden biri olduğu seçkinlerin değerler sistemine tümüyle sırt çevirmesinin gerektiği saptamasına gittikçe daha fazla kaptırmaya başladı” (Walicki, 2013: 486). Bu bunalımın ardından kendini tamamen dinî bir yaşama ve öğretiye adayan Tolstoy’a göre, Hristiyanlığın özü İsa’nın ahlak öğretilerindeydi. İsa’nın bir insan ama insanlığın Konfüçyüs, Lao-Çe, Budha ve Sokrates gibi büyük ahlakçılarının ve öğretmenlerinin en büyüğü olduğunu düşünüyordu (Walicki, 2013: 499). Tolstoy’daki bu dindarlaşma, onun sanat anlayışında da kendini gösterir. Sanatı, dinin ve ahlakın öğretilmesinde bir araç olarak görmeye ve kullanmaya başlar. Bir ahlakçı olarak Tolstoy’un durumunu Berna Moran şu şekilde açıklar: “Edebiyatın öğretici, eğitici olması gerektiği fikrine birçok düşünür, yazar ve eleştiricide rastlarız. Ama Tolstoy gibi edebiyatın ve genellikle sanatın her şeyden önce dine ya da ahlaka bir araç olduğu ve bu işlevine (yani toplumun üzerindeki etkilerine) göre değerlendirileceği iddiasını bütün açıklık ve çıplaklığı ile savunanların sayısı azdır” (Moran, 2013: 126). "O günden beri şehvet düşkünüyüm." İlk olarak 1889’da yayımlanan Kreutzer Sonat evlilik, aşk ve cinsellik üzerine yazılmış bir romandır. İncil’den alıntılarla başlayan roman bir tren yolculuğunda başlayıp biter. Roman trendeki isimsiz yolcunun anlatımıyla başlar. İsimsiz anlatıcı çevresindeki insanların dış görünüşlerinden bahsedip yolculuk esnasında onları tanıdığı kadarıyla okuyucuya tanıtır. Bir süre sonra bu yolcular arasında aşk, evlilik ve boşanma konuları hakkında bir tartışma başlar. Yolcular arasında yaşlıca bir kadın aşkı ve aşk evliliğini savunurken kır saçlı bir adam kadının aşkı savunmasına şiddetle karşı çıkar. Aşkın cinsel bir arzudan başka bir şey olmadığını, evliliğin de bu cinsel arzuyu tatmin etmek için yapıldığını söyler. Bütün yolcular kır saçlı adamın bu düşüncesine karşı çıkar. Sonrasında kır saçlı adam kendini tanıtır ve herkesin gazetelerden tanıdığı, karısını öldüren Pozdnışev olduğunu söyler. Tartışma bitip herkes kendi köşesine çekilince Pozdnışev başından geçen ve bir cinayetle sonuçlanan aşk ve evlilik hayatını isimsiz anlatıcıya anlatmaya başlar. Tolstoy, karısını bir kıskançlık sonucunda öldüren ve yargılamada beraat eden (aldatılmış ve onuru kırılmış bir koca olduğu için) bir katil üzerinden aşk, cinsellik ve evlilik konularındaki ahlaki düşüncelerini aktarır. Pozdnışev varlıklı bir ailenin bireyi olarak yetişmiş, 15 yaşında ilk cinsel deneyimini çevresinde olduğu şekilde genelevde kazanmıştır. O zamanlar cinselliğin insan sağlığı için önemli olduğu hem Pozdnışev’in çevresi tarafından hem de doktorlar tarafından savunulmaktadır. Tolstoy ise Pozdnışev üzerinden bunun kabul edilebilir bir şey olmadığını, ahlaksızlık olduğunu söyler. Karşı cinsle ilk ilişkisini cinsel arzu üzerine kuran bir erkeğin artık normal biri olamayacağını, ahlaksız biri olacağını savunur Tolstoy. Pozdnışev de kadınlarla cinsel ilişkiye girdikten sonra artık normal biri olmaktan çıkar: “Evet efendim, kadınlara karşı doğal, basit duygularım ebediyen yok olmuştu. O günden beri içimde kadınlara karşı saf duygulara yer olmadı, olması da mümkün değildi. Şehvet düşkünü dedikleri cinsten biri oldum” (2018: 20). Erkeklerin kadınlarda ilk dikkat ettiği şeyin, onların cinsel cazibesi olduğunu Pozdnışev üzerinden aktaran Tolstoy; bu durumu kadınların da kabul ettiğini ve ona göre davrandıklarını, cinsel istek ve tahrik üzerinden kurulan ilişkinin adının aşk konulduğunu söyler: “Aslında en yüce, bizim adlandırdığımız adıyla en şiirsel aşkın ahlaki erdemlere değil, fiziksel yakınlığa, ayrıca saç biçimine, elbisenin rengine, modeline bağlı olduğunu yalnızca biz erkekler bilmeyiz, bilmek istemediğimiz için bilmeyiz, oysa kadınlar çok iyi bilirler (…) Bütün o iğrenç jarseler, kalça kısmı kabarık etekler, çıplak omuzlar, kollar, neredeyse tamamı açık göğüsler de bunun içindir” (2018: 25). Yüksek sınıftan kadınların evlenmek için erkeklerin cinsel dürtülerini tahrik ettiğini belirten Pozdnışev, “(…) büyük bir utanmazlık içinde bulunan yüksek sınıflarımızın yaşamına bakacak olursak, koskoca bir genelevden başka bir şey görmeyiz (…) Kesin bir saptama yapacak olursak, kısa süreliğine fahişelik eden kadınların genellikle küçümsendiklerini, uzun süreli fahişelerin ise saygı gördüklerini söylememiz gerekir” (2018: 26) diyerek içinde bulunduğu cemiyetteki aşk ya da evlilik amacıyla kadın-erkek ilişkilerinin oluştuğu ortamları ahlakçı bir yaklaşımla eleştirir. Romanın devamında Pozdnışev, “İşte beni de bu jarseler, bukleler ve kabarık kalçalar avlamıştı” der (2018: 27). Hangi aşk? Tolstoy aşk denince manevi aşkı anlar ve cinsel aşkı iğrenç bulur; lâkin çevresinde, özellikle de eleştirdiği yüksek sınıfta manevi aşka yer yoktur. Çünkü bu sınıfın erkekleri daha gençliklerinin başında karşı cinsle münasebetlerini cinsellik üzerinden kurarlar. Tolstoy’a göre ahlaka ve insanlığa aykırı olan bu durum bir gereklilikmiş gibi normal karşılanır. Bu şekilde yetişen erkeklerin ve o cemiyette yer alan kadınların aşkı sadece cinsel aşk olarak gördüklerini söyler. İlişkileri cinsel arzu ve tahrik üzerinedir. Dolayısıyla kadın ile erkek arasındaki ilişki sadece cinsel tatmin üzerinden yürüyünce evlilik kurumunun da bir kutsallığı kalmaz. Pozdnışev romanın devamında evlenir ve karısıyla balayına çıkar. Tolstoy, Pozdnışev’in aracılığıyla balayının iğrenç bir şey olduğunu söyler. Çiftler balayında birbirlerine karşı cinsel doyuma ulaştıklarında artık gerçek ilişkileri de ortaya çıkmaya başlar. Pozdnışev, karısının sadece cinsel cazibesine kapılıp evlenmişti. Karısı için ise başka türlü bir evlilik şekli yoktu. Yaşadıkları cemiyette evlilikler bu şekilde oluyordu. Oysa şimdi birbirlerine karşı cinsel anlamda doymuşlardı ve iki yabancı, hatta birbirlerinden nefret eden iki yabancı haline gelmişlerdi. Pozdnışev içinde bulundukları durumu şu sözlerle ifade eder: “Cinselliğin doyurulmasıyla aşk tükenmişti ve birbirimizin karşısında aslında gerçek duygularımızla, gerçek ilişkimizle kalmıştık, yani biri diğeri vasıtasıyla olabildiğince fazla doyum sağlamak isteyen, birbirine tamamen yabancı iki bencildik. Aramızda geçen olayı kavga diye adlandırıyordum, ama kavga değildi bu, cinselliğin sona ermesinden dolayı ortaya çıkan birbirimize karşı gerçek ilişkimizdi sadece” (2018: 41). Tolstoy, aşk ve evlilik konusundaki düşüncelerini çocuklarına da öğütlemiş, onların karşı cinsle olan ilişkilerini takip etmiştir. Tolstoy hakkında kapsamlı bir biyografi yazan Henri Troyat, Tolstoy’un evlilik çağına gelen oğlu İlya ile arasında geçen bir diyalogu aktarır: “İlya üniversite eğitimini düşe kalka tamamladıktan sonra yoksul bir genç kız olan Sofya Filosofov’a âşık olmuş ve onunla evlenmeyi kafaya koymuştu. Lev Tolstoy aklındaki bir meseleyi yirmi iki yaşındaki oğlunun önüne koymakta uzun süre tereddüt etmişti. Nihayet bir akşam genç adamın odasına girerek, bir paravanın arkasına geçmiş ve boğuk bir sesle şöyle demişti: ‘Şimdi kimse bizi duyamaz ve birbirimizi görmediğimiz için utanmayacağız. Söyle bakalım, bir kadınla ilişkin oldu mu hiç?’ Hayır, diye cevap verdi İlya. Bunun üzerinde paravanın gerisinde Lev Tolstoy sevinçten hıçkırıklara boğulmuştu” (Troyat, 2010: 639). Cinsel aşkı kesinlikle tasvip etmeyen Tolstoy, evlilik konusuna dindar bir ahlakçı olarak yaklaşır. Evlilikle ilgili, oğluna yazdığı bir mektupta şunları söyler: “Hayatımızın amacı evlilikte mutluluk değil, ama dünyaya daha fazla aşk ve hakikat getirme isteği olmalıdır. Çiftler bu görevde birbirlerine yardım etmek için evlenirler. En egoist ve en iğrenç yaşam, hayatın tadını çıkarmak için evlenen iki insanın yaşamıdır. En yüce yönelim, hayatını Tanrı’nın hizmetine sunmuş olan ve bunu daha iyi başarabilmek için bir kadınla evlenen bir erkeğin yönelimidir” (Troyat, 2010: 640). Tolstoy’un kendi hayatında savunduğu ahlaki değerleri romanlarında da savunduğunu ve edebiyatı, insanlara ahlaki değerleri aşılamada bir araç olarak kullandığını görüyoruz. Oğluna yazdığı mektupta, “En egoist ve en iğrenç yaşam, hayatın tadını çıkarmak için evlenen iki insanın yaşamıdır” diyen Tolstoy, Kreutzer Sonat romanında da hayatın tadını çıkarmak için evlenen insanların hayatlarının nasıl bir felakete sürüklendiğini gösterir. Pozdnışev’in evlilik hayatı da her geçen gün kaçınılmaz felakete doğru sürüklenir. Çocukları olmasına rağmen evlilik hayatları düzelmez ve karı-koca arasında bir sevgi bağı oluşmaz. Pozdnışev’in karısı çocuk doğurmayı bırakıp doktorların da tavsiyesiyle kendini toparlayıp eski cazibesini kazanmaya başlayınca kocası için potansiyel bir tehlike haline gelir. Zira Pozdnışev, karısının kendisini aldatabileceğini düşünmektedir: “Nihayet yardımsever doktorların tavsiyeleri sayesinde çocuksuz da olunabileceğini öğrenmişti. Sevinmişti, bu tavsiyeleri denemiş ve bildiği tek şey olan aşk için dirilmişti. Yalnız pisliğe bulaşmış, kıskanç ve öfkeli bir kocayla aşk falan olmazdı artık. Bambaşka, tertemiz, yepyeni bir aşk hayal etmeye başlamıştı, en azından bana öyle geliyordu” (2018: 65). Pozdnışev evlilik hayatının her gün yeni bir kavga ya da tartışmayla geçtiğini, birbirlerine karşı her geçen gün artan bir nefret içinde olduklarını anlatır. Romanın devamında bir müzisyen olan Truhaçevskiy hayatlarına dâhil olur. Truhaçevskiy, Pozdnışev’in babasının eski bir arkadaşının oğludur. Onu karısıyla tanıştırır. Karısı da müziğe ilgi duyup piyano çaldığından ikisi arasında üzerine konuşulacak ortak bir konu vardır. Onlar konuşurken Pozdnışev dikkatle izler. Aklından geçenler ise içini kemirir: “O, karıma bütün ahlaksız erkeklerin güzel kadınlara baktığı gibi bakarken sadece konuşulan konu kendisini ilgilendiriyormuş gibi yapıyordu, oysa bu konu artık onu hiç ilgilendirmiyordu. Karım ilgisiz görünmeye çalışıyordu, ama benim yüzüme yayılan, onun da iyi bildiği kıskanç bir adamın sahte gülümsemesi ve Truhaçevskiy’in şehvetli bakışı herhalde karımı tahrik ediyordu.” (2018: 74). Pozdnışev bütün bunları düşünmesine rağmen Truhaçevskiy’i eve davet eder ve karısıyla birlikte müzik çalmalarını ister. Aşk eğlencesi Pozdnışev ve karısı arasında evlendiklerinden beri cinsellik dışında tek ortak nokta yoktu. Oysa Truhaçevskiy ile kadın arasında cinsellik dışında bir ortak nokta vardı. Pazar günü kararlaştırıldığı üzere konuklar davet edilir ve Truhaçevskiy kemanın, Pozdnışev’in karısı ise piyanonun başına geçer. Birlikte Beethoven’in Kreutzer Sonat’ını çalmaya başlarlar. Müziğin etkisiyle Pozdnışev adeta hipnotize olur. Gecenin ardından Truhaçevskiy’le temelli olarak vedalaşırlar. İki gün sonra Pozdnışev bir iş için ilçeye gider. Birkaç gün orada kalacaktır. Ancak içinde kıskaçlık duyguları harekete geçer. Truhaçevskiy’le karısını düşünür. Bu düşünceden kurtulmak için mücadele etse de başarılı olamaz ve hemen eve dönmeye karar verir. Uzun bir tren yolculuğundan sonra gece yarısında eve varır. O sırada Truhaçevskiy’in evde olduğunu öğrenince ne yapacağını bilemez, bir süre evde oyalandıktan sonra eline bir Şam hançeri alarak onların bulunduğu odaya girer. O anda ikisinin de yüzünde beliren korku Pozdnışev’e acı dolu bir sevinç verir. Karısının yüzünde ise korku ifadesinin yanında aşk eğlencesinin bozulmasından duyulan bir hoşnutsuzluk görür: “Sadece korku ifadesi olsaydı belki de bunlar yaşanmazdı; fakat yüzünün ifadesinde aşk eğlencesinin, o adamla yaşadığı mutluluğun bozulmasından duyduğu üzüntü, hoşnutsuzluk da vardı, ya da en azından ilk anda bana öyle göründü” (2018: 100). Pozdnışev elindeki hançerle ilk hamleyi Truhaçevskiy’e yapar ancak karısı ona engel olmaya çalışır. Bunun üzerine bir süre boğuşmadan sonra Pozdnışev hançeri karısının kaburgasının altına saplar. Pozdnışev, karısının cansız vücudunu görünce yaptığından pişman olur ancak iş işten geçmiştir. Henri Troyat, Lev Tolstoy adlı kapsamlı biyografisinde “Lev Tolstoy’la bir vagonda yol arkadaşına kıskançlıktan karısını nasıl öldürdüğünü anlatan Kroyçer Sonat’ın kahramanı Pozdnışev arasında görünürde hiçbir benzerlik yoktur. Ama roman kişisinin geliştirdiği teoriler, yazarın görüşlerini öyle tamı tamına yansıtır ki cinayet haricinde her şey otobiyografik bir görünüm arz eder” der (Troyat, 2010: 653). Tolstoy bu eseri yayımladığında her kesimden çeşitli itirazlar yükseldi. İmparator III. Aleksandır romanı büyüleyici buldu, İmparatoriçe buna gücendi. Nihayetinde İçişleri Bakanı, Kilise çevrelerinin teşvikiyle, Kroyçer Sonat’ın gerek ayrı broşür olarak gerek Bütün Eserler koleksiyonunda yayımlanmasını yasakladı (Troyat, 2010: 657). Roman en çok da Tolstoy’un karısı Sonya’yı yaraladı. Tolstoy kendisine gelen itirazlar sebebiyle romana bir son söz yazarken Sonya günlüğüne şunları yazıyordu: “Yine hamile kalmak beni çok korkutuyor. Herkes bu utanılası şeyi öğrenecek ve Moskova sosyetesi içinde ağızdan ağza dolaşan kötü niyetli alaylara yol açacak: İşte Kroyçer Sonat’ın gerçek son sözü” (Troyat, 2010: 658). Tolstoy romanda cinsel ilişkiyi iğrenç gösterdiğinden ve evliliği de yasallaşmış fuhuş gibi yansıttığından karısı Sonya’nın korkularına hak vermek gerekir. Tolstoy’un Sanat Nedir adlı eseri sansür kurulu tarafından kırpılmış olarak 1898 başında yayımlandığında bir sürü protestoyla karşılaştı. Sanatçıların çoğu, sanat ve pedagojiyi, yetenekle iyi duyguları birbirine karıştıran, Rusya’nın en ünlü yazarının bu açıklamalarından üzüntü duydu. Çevirilerin giderek arttığı yurt dışında ise hoşnutsuzluk daha da büyüktü: Lev Tolstoy’a dönek, sanat ve özgür düşünce düşmanı muamelesi yapılıyordu (Troyat, 2010: 725). Tolstoy bu eserinde dünyaca ünlü birçok yapıtı sanat eseri olarak kabul etmiyor, sanatı belli değerlerin okuyucuya aktarılması olarak görüyor, sanatçıyı ise bir eğitici olarak kabul ediyordu. Tolstoy’a göre, “Gerçek sanatı taklidinden ayıran en kuşku götürmez özellik, ondaki aktarılma özelliğidir” (Tolstoy, 2017: 167). Sanatın amacı ve okura aktarılan içerik içinse şunları söyler: “Sanat, son kuşak insanların, kendilerinden önceki insanlarla, kendi çağlarındaki öncü, ilerici insanların yaşadıkları duyguları yaşamalarını olanaklı kılar. Ve bilginin evrimi nasıl gerçekleşiyorsa, yani daha gerçek ve daha gerekli bilgi, yanlış ve gereksiz bilgiyi nasıl dışlıyor ve onun yerini alıyorsa, duyguların evrimi de sanat yoluyla gerçekleşiyor, yani daha düşük düzeyli, daha az iyi ve insanların gönenci için daha az gerekli duygular dışlanarak, yerlerine daha iyi, insanlığın gönenci için daha gerekli duygular geçiyor. Sanatın amacı budur.” Dolayısıyla Tolstoy’a göre sanat, söz konusu amaca hizmet ettiği nispette iyidir. İnsanların esenliği ve refahı için kabul görecek duyguların belirleyicisi ise din bilincidir. (Tolstoy, 2017: 173). Din bilinci beraberinde belli ahlaki değerleri de getirir. Tolstoy, Kreutzer Sonat romanına karşı gelen tepkiler üzerine Kreutzer Sonat’a Sonsöz başlığı altında bir yazı kaleme alır. Bu yazıda romanının amacını anlatır. Yazının başında insanların kendilerini cinsel serbestliğe kaptırarak ahlaksızlaştıklarını belirten Tolstoy’a göre evlilikten önce de sonra da aşka ve aşkla bağlantılı cinsel ilişkiye şiirsel ve insanı yücelten bir durum olarak değil, insanı hayvan derecesine indiren bir durum olarak bakılmalıdır: “Çünkü âşık olduğu insanla evlenerek ya da evlilik dışı birleşme amacına ulaşmak, ne kadar şiirleştirilirse şiirleştirilsin, tıpkı birçoklarına en büyük nimet olarak görülen tatlı ve bol yiyeceğe sahip olmak gibi insana yakışmayan bir amaçtır” (Tolstoy, 2018: 113). Tolstoy, Kreutzer Sonat romanında ahlaki değerlere uygun bir evliliği değil de, ahlaki değerlere uymayan bir aşkı ve evliliği göstererek okuyucuya ders vermeyi amaçlar. Toplumda cinsel aşkın yüceleştirilmesini kabul etmeyen Tolstoy, cinsel aşkını evliliğe taşıyan ve böylece felakete uğrayan kahramanı üzerinden insanların dikkatini çeker. Pozdnışev ve karısı tam da Tolstoy’un karşı çıktığı, ahlaksız bulduğu bir ilişki yaşarlar. Bu ilişki cinsel doyumun ardından iki taraf için de bir işkenceye dönüşür ve nihayetinde bir felaketle sonuçlanır. Tolstoy, aşk, evlilik ve cinsellik konusundaki görüşlerini, ahlaki yargılarını ve dinî inancını bir kurgu üzerinden aktararak edebiyat aracılığıyla amacına (aşk, evlilik ve cinsellik konusunda insanlarda ahlaki bir bilinç oluşturma) ulaşmaya çalışır. Kaynakça Moran, B. (2013). Edebiyat Kuramları ve Eleştiri. İstanbul: İletişim Yay. Tolstoy, L.N. (2017). Sanat Nedir. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yay. Tolstoy, L.N. (2018). Kreutzer Sonat. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yay. Troyat, H. (2010). Lev Tolstoy. İstanbul: İletişim Yay. Walicki, A. (2013). Rus Düşünce Tarihi. İstanbul: İletişim Yay.

  • Karakterleri tanıdığımızı düşünüyoruz belki ama anlayabiliyor muyuz?

    İlker Karakaş’ın erkek karakteri Kim Bu İnsanlar’daki öykülerde yeni ilişkiler içinde ortaya çıkıyor. Bu kez aile sorunları içinde bazen bir denge bulmaya, bazen olup bitenleri anlamaya çalışan konumunda. Alkolle karmaşık ilişkisinin kararsızlıkları onu hiç bırakmıyor. "Evde pencere kenarında oturuyorum. Eski ahşap çerçeveli pencere yaşamla aramdaki tek bağ. Yalnızlığımın dışarıya bakmakla azalacağını düşünüyorum. Gerçekte öyle olmadığını bilsem de. Bütün gün yaptığım tek şey öylece dar sokağa bakmak. Arabaların girmediği taş kaldırımlı küçük sokak be- nim bütün hayatımı kaplıyor. Girişte bir bakkal, onun yanında lokanta, sonra bir lokanta daha. Lokantaların karşısında bir dizi ev sıralanıyor. İşletme sahipleri kaldırıma masa atıyor. Sokağın yarısı iki lokantanın işgaline uğramış. Akşam güneş batarken doluyor masalar. Daha çok iş çıkışı eve gitmeden iki tek atmak isteyenler çöküyor masalara." İlker Karakaş Bodrum’da, 1968’de doğdu. 1998’de İzmir Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ni bitirdi. Bodrum’da avukatlık yapıyor, yazıyor. İlk öyküsü 1997’de Adam Öykü’de, Hennoz (2007), Tahterevalli (2011), Kasaba Avukatı (2014) ve Çıkmaz Sokak (2018) adlı öykü kitapları Notos Kitap’ta yayımlandı. İnsan Korkularıyla Yaşar ilk romanı. KİM BU İNSANLAR İlker Karakaş Notos Kitap, 2023 Tür: Öykü 104 s.

  • Kutsal canavarların anılarında yer almayı hak etmeyen şeyler

    Bu “hatırlıyorum”lar tam olarak anı, özellikle de kişisel anı değiller; bunlar günlük hayattan küçük parçalar, filanca yılda aynı yaştaki tüm insanların gördüğü, yaşadığı, paylaştığı ve sonra kaybolan, unutulan şeyler; ezberlemeye değmeyen, tarihe geçmeyi, devlet adamlarının, dağcıların, kutsal canavarların anılarında yer almayı hak etmeyen şeyler. Ama kimi zaman, birkaç yıl sonra, bozulmamış ve ufacık halleriyle, tesadüfen ya da bir akşam arkadaş arasında onları aradığımız için geri dönerler; okulda öğrendiğimiz bir şey olabilirler, bir şampiyon, bir şarkıcı ya da çığır açan bir yıldız adayı, herkesin ağzında dolanan bir melodi, bir soygun ya da günlük gazetelerin manşetine çıkan bir felaket, çok satan bir kitap, bir skandal, bir slogan, bir alışkanlık, bir ifade, bir giysi ya da onu giyme biçimi, bir el hareketi ya da daha değersiz, önemsiz, tamamen banal, mucizevi bir şekilde önemsizliğinden koparılmış, bir an geri kazanılmış, birkaç saniye için hissedilemeyen küçük bir nostalji uyandırmış şeyler. Georges Perec (1936-1982), Polonyalı bir Yahudi ailenin çocuğu olarak Paris'te doğdu. Babasını 1940'da cephede, annesini ise 1942'de Auschwitzn toplama kampında kaybetti. Sorbonne Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nden mezun olduktan sonta, 1960'lı yıllarda Paris'te Centre national de la Recherche Scientifique'te araştırmacı olarak çalışan Perec'in medya, yazmak, moda, rüyalar, okumak ve oyunlar gibi farklı konuları ele aldığı ilk yazıları Les Lettres Nouvelles, N.R.F., Partisans, Traverses, Esprit ve Cause Commune dergilerinde yayımlandı. İlk Romanı Les Choses'la Renaudot Ödülü'nü kazandı ve deneysel bir edebiyat grubu olan, üyeleri arasında Raymond Queneau ile İtalo Calvino'nun da yer aldığı, Oulipo edebiyat grubuna (Ouvroir de litterature potentielles) katıldı. Yaşamı yazı yoluyla sorgulamaya yönelik arzusu, kısa yaşamına sığan verimliliğin başlıca kaynağı oldu. Çeşitli edebi alanlarda günlük yaşam, sosyoloji, hikâye ve kelime oyunlarıyla şekillenen çalışmalar yaptı. Romanları arasında Les Choses (1965) (Şeyler, Metis, 1998); Un Homme qui dort (1966) (Uyuyan Adam, Metis 1990); La Dispartion (1969) (Kayboluş, Ayrıntı 2006); les Revenentes (1972); W ou la Souvenir d'Enfance (1975) (W ya da bir Çocukluk Hatırası, Metis, 2001); La Vie Mode d'Emploi (1978) (Yaşam Kullanma Kılavuzu, YKY, 1997), şiir çalışmaları arasında Ulcerations (1974); La Cloture (1976); la Poche Parmentier (1974), günlük yaşam sosyolojisi ile ilgili yapıtları arasında ise La Boutique Obscure (1973); Especes d'Espace, (1974); Tentavive pour l'epuisement d'un lieu parisien, (1975); J eme souviens (1978); Recits d'Ellis Island (1980) sayılabilir. HATIRLIYORUM Georges Perec Everest Yayınları, 2023 Çeviri: Ayberk Erkay Tür: Roman 136 s.

  • Öykü: Şüphe

    "Esasen işin ucunda insan varsa, olmaz diye bir şeyin olmayacağını insanın kendisi de bizzat bilir." Pınar Kocabey Şüphe kurt gibidir. İnsanı kemirir. Bir kere düştü mü içine yoktur geri dönüşü. İyice emin olup, kurtulmak lazımdır vesselam. Şüphe niye oluşur, onun da cevabı tam belli değildir. Bazen bilinmeyenden bazen de tam tersi iyi bilmekten doğabilir. Esasen işin ucunda insan varsa, olmaz diye bir şeyin olmayacağını insanın kendisi de bizzat bilir de o yüzdendir belki de. “Bilirim bilirim” dedi Mihri, duvarın öbür tarafından kafasını uzatan kadına. Başındaki leçeği geriye attırdı, elindeki kirli su dolu güğümü kapının önüne boşalttı: “Haberim vardır, çaya indilerdi esvapları suya çekmeye. Hele başka bir laf diyesin, seni sağ olası bacılık!” Çay dediği bir alımlı su. Yüksek söğütlerin arasından cam gibi akıyor azar azar. Taşlar, otlar, yosunlar tek tek seçiliyor içinde. Taaa ötede kudretli Karahan suyuyla birleşiyor. Suyun karşı yanı Ermeni’ye hudut. Köyün bir ucundan bir ucuna düzgünce hizalanmış uzun dik camlı, bol pencereli, ağaç karkaslı Malakan yapımı taş evlerin her biri hayat denen büyükçe bahçelerin içine konuşlanmış. Hayatlarda kazlar, tavuklar, bunları kovalayan eli çubuklu, burnu sümüklü, sarı güllerin yapraklarını aşırıp yiyen kıkırdak çocuklar cirit atıyor. Kışın soğuktan, yazın sıcaktan yüzü yanmış kavruk suratlı aslı beyaz tenli kadınlar kimi İzmir’li kimi İstanbul’lu dünürlerinin gönüllerini hoş etmek üzere hazırladıkları peynir paketlerine koyacakları, onların yarpuz ve et otu dediği elbiselerinin eteklerine topladıkları keskin kokulu naneleri, reyhanları ayıklıyor, ahırlarda sabah akşam inek sağıyorlar. Kurak yazı evvela çiseleyerek delmeye uğraşan yağmur aniden hızlanınca, buğulanan toprağın dumanı köyün hemen başucunda yükselen Yanık tepenin eteklerindeki tarlaları görünmez etti. Harman yerinin tadı kaçtı. Ahali hayvanlarını toplayıp inlerine çekilme telaşına düştü. Konu komşu bir olup yağmurdan kamaşan gözleriyle göğüsleri ine kalka buldukları naylonları hayatların ortasına istiflenmiş çetin kışların destekçisi olan tezek yığınlarının üzerlerine çektiler. Toprağı çamura çeviren yağmur bereket ki doluya vurmamıştı. “Ekinler mahvolsaydı işimiz işti” diye söylendi Mihri. “Gözle dur sonra Zeki Bey sütü, peyniri kaçtan alacak diye.” Buralarda insanın nefesini donduran, içini çivi gibi delen soğukların yazı da pek bir kısa sürer. Yağmur yağdı mı rakım yüksek olduğu için dolu tehlikesi her daim vardır. Herkes yazı tetikte geçirir, en önemli sohbet konusu ekinlerin durumudur. Ancak bu kısa ve ılıman yazda, yeşilin bin bir tonu ile bezeli dağları süsleyen rengarenk çiçeklerden belki de dünyanın en lezzetli balları çıkar, tabi hile hurda katılmazsa. Hayvanların iki parmak kalınlığındaki kaymaklı sütlerinden tadına doyulmaz sapsarı, delikli gravyer peynirleri üretilir. Yağmurun peşine ışıyan güneşle beraber sincap gibi kafasını evinin kapısından uzatan kendini dışarıya atıyor. Yeniden meydana çıkan insanlar iş başında. Mihri’nin, komşunun diline kilit vurmak ne mümkün. Artık meraklı kadın gene ne dediyse, vaktinde bir Ermeni baskınından kaçarken yolda çalının altına saklayıp dönüşte ölüsünü buldukları Mihrali amucasının adını taktıkları bu adı gibi cabbar kadın sertçe cevabı yapıştırıyor: “O daha taze gelindir Esme bacı, hemen ahıra sokmak yakışık almaz!” Arkasını döndü ahıra bitişik tandır damına girdi. Yağmurdan evvel kaladığı tandırın başında irileşmiş gövdesinin altına, yaşına göre oldukça düzgün ve ince bacaklarıyla bağdaşını kurdu. Ciğer gibi pembe lekeli, terli yüzünde oynaşan kıvılcımlar gözlerini alıyordu. Kısık gözlerini iyice kıstı, yuvarlak, uzun yastıklara yaydığı hamuru eğilip korlu çukurun kızgın duvarlarına pat pat yapıştırırken boşta sallanan çenesi silik kaşlarıyla beraber kendi kendine inip kalkmaya başladı. İçine çöreklenmeye çalışan şüpheye geçit vermek istemiyordu zihni ama elinde değildi. Çukurun dibinde sıçrayan kıvılcımlar gibi patlayıp yok oluyor fakat hemen bir yenisi geliyordu acabaların. Aklından bin bir türlü şey geçiyordu. “İşte” dedi kendi kendine, “Bildiğini bırakıp bilmediğine el uzatırsan. Kör Ziya kimdi ki akrabası ne olsun. Alacaktık Temir’in (Timur) Senem’i olacak bitecekti. Varsın kekeş olsundu. Bizim gedenin başını mı yaktık acep?” Anında kabarcıklanan lavaşları ucu kancalı demir çubukla tandırın öbür tarafında serili bezin üstüne bir bir fırlattı. Havada ard arda uçuşan lavaşların kokusu aralık kapıdan çizgi halinde karanlığa sızan gün ışığında ateşin kokusuyla kaynaştı. “Yok canım dedi” kolunun altında ekmek teknesi, dudakları kendi kendine çırpınıp dururken. “Nerden gidecek kız tee oralara, benzetmiştir gede. Hem lafı getiren kim? Esme. Senem’i almadık ya oturdu içlerine, hayınlık peşinde. Sen de şimdi cin fikirlik etme Mihri. Neye hayınlık etsin ki? Temir’in neyi neciği. Emmisinin torunu. Öyle de işte hayınlığın neçesi mi olur? Hem Esme’de laf çok, bilmez misin? Off bilirim bilmesine de bu Gülistan ne demeye durmadan ortadan kayboluyor. Nerdesin? Ziyo dayıda. Ne var Ziyo’da, poh mu var? Onun o küçük gelin var ya çok fenadır, bizimkini yoldan çıkarır vallah. Akşama kadar dırdırda. Ayağını kesmeli oradan amma... Varayım Kars’a ineyim bulayım o oteli desem, nerden bulurum nasıl ederim? Denir mi hiç aleme buralarda atabarı oynayan ince karayağız bir oğlan var mı diye? Gel de Sedoş’u arama şimdi, sağ olacaktı ki. Ne vardı cigarayı ziftlenecek o kadar.” Bir bacağını sürüye sürüye yürüyen uzun boylu kupkuru adam hayatın başında belirdi, köşeli kasketini çıkarıp, seslendi: “Ay Mihri, ne edersin, halın keyfin nasıl? Noldu öyle ağzın çabalayıp durur kız? Nerde bizim yeğen?” “Bak hele Ziyo kişiye, bir de beni yamsılar. Atar taşı yararım kafanı ona göre.” “Yok yok aman Mihri hanım, tövbeler tövbesi” Yabancısı olmadığı eve teklifsizce giren adam bütün sene kalkmayan sobanın yanındaki sedire kuruldu. “Kendi uşaklarını umursamayan herif yeğen derdine düşmüş. İkide bir burada. Gelinler yemek vermiyor herhal” diye geçirdi aklından kadın. Senelerce ağrıyan başını yaz kış otuz kat sararak tedavi etmeye çalışan karısı Akkız günün birinde küt diye düşüp ölünce gelinlerinin eline kalan seksenlik adama acıdı genede: “Açmısın Ziyo, verem mi ekmek peynir?” “Yediydim amma, cigara içimi aldı, öyle fazla değil dişimin kovuğuna bir sokum yeter. Gülistan’a desen ya, sen ne zahmet edersin?” “Gülistanmış, Gülistan evi eşiği şaşırmış, ikinin biri sizde be herif, birde nerde diye sorar” diye mırıldandı kadın. “Hey gidi Sedoş, az hoşbeşimiz olmadı şu söbenin başında.” Adam muşamba üstüne halı kaplı toprak zemine ayağını vurdu. Işıksız, donuk gözü çukurunda boş boş döndü.” Genç idik ikimizde, Rus bir yer döşemiş bu eve Allah seni inandırsın aha şu yekelikte kütükten. Hepsini söktüydük rahmetliyle. Yak yak iki kış bitmediydi. Hey gidi günler” “Hee eyi poh yemişiniz. Pencerelerin nakışını, koca balkonu söktüğünüzü, damın sacını iç ettiğinizi de hiç demezsin” Adam elindeki azığı ağzını şapırdata şapırdata bitirdi. Üstüne bir bardak su içti. Mihri düşünceli, kafasını duman sarmış, pervane gibi dönüp duruyor, bir odaya giriyor, bir mutfağa gidiyor çorbayı karıştırıyor. Off bu Ziyo kişide çöktü kaldı, yedin içtin gitsene be mundar. Ne beklersin ola? Napsa ne etse? Bu Esme’nin oğlan hangi otelde garsonluk eder, sorsa soruştursa, işin bir peşine düşse mi? Yok sormam Esme’ye bir şey, laf çıkarır baş edemem. Hem ya yalansa? “Ay Ziyo hele bak ne diyeceğim?” Adam merakla: “De bakalım” “Bizim bu Esme’nin gede var ya Yavuz. Kars’ta otelde mi çalışırmış bilir misin?” “Hee, merkezde eski Rus postanesi vardı ya, otele çevirmişler, orda garsonluk ederdi amma, hala gider mi bilmem. Hayırdır?” “Hiç, pek bi şişinir de, dedim ne iş yapar ki bunun oğlan?” Yarabbi şükür deyip ayaklanan adamın arkasından seslendi Mihri: “Varınca yolla gelsin Gülistan’ı. Eri dönmeden evde olsun, karışmam.” Toprak damlı evin akıtan yerlerini kontrol edip, altına koyduğu kovaları kaldırdı, mutfaktaki kullanılmayan taş fırına öteberi yerleştirdi, daha evvel kesip kuruttuğu hamurları akşama haşlarım çorbanın yanına diye düşündü. “Sarı yağ da eritirim üstüne, harman zamanı güç versin bizim gedeye." Aksam basmaya başladı ama Gülistan hala ortada yok. “Bu böyle olmayacak” dedi, “Var bu kızın bir vızılağı. Üç aylık gelindir, ev aklına gelmez. Bari Kenan işitmese.” Boynuna doladığı iple çorabını dokurken ağzına bir sakız attı, bir gözü de pencerede. Kenan geldi gelecek. Kalktı, mutfağa gitti. Hamurun suyunu koyarken kıkır kıkır sesler derinde. Çok şükür, evi aklına anca gelmiş. İki kız bir olmuş gülüşüp dururlar. Kapının önünde kepçeyle dikilen kadını görünce birden bir ciddiyet aldı yüzlerini. Mihri hem kızgın, hem şüpheli, hem daha çocuktur bunlar diyor fena davranmak istemiyor ama şu düğümü bir çözse. İki kız kısa bir sessizlikten sonra daha da gülüşüyorlar. Ya sabır, tövbe tövbeee.... Gülistan’ın küçük kara gözleri fıldır fıldır, yanında ki kıza işaret ediyor. “Ana sana bir diyeceğimiz var.” Saçının örgüsünü parmaklarının arasına almış oynayıp duruyor. Belinde tokalı kemeri sarı sarı parlıyor. Öteki kız arkasında, bozacının şahidi şıracı. “Akşamın bu vakti olmuş, benim bir diyeceğim yoktur da sizin vardır öylemi? Toprak başıma!” “Dur hele ana, bir telesme.” “Ana Ziyo dayı var ya?” “Eee?” “Sözü uzatmıyım, eğer he dersen sana elçi yollamak ister.” Bir anda şaşkınlıktan gözleri patlayan Mihri’de fişenk attı. Yüzündeki pembe lekeler kırmızıya dönmüş, barut gibi: “Bak hele köpoğluna, keneften bir adam çıkmış adına da Ziyo demişler, it oğlu it seni! Yürü kız eve, maytap mı geçersiniz yoksa benle!” Gülistan kuyruğunu kıstırmış sofrayı hazırlıyor. Bir koy verse ağzından kıkırtı düştü düşecek ama kendine hakim. Mihri kepçeyle hamuru karıştırırken kinlenmiş, gözünün ucuyla kızı süzüyor. Dişlerinin arasından: “Demek sabahtan aksama bunu çevirirdiniz kafanızda ha! Görürsün sen kız, bakayım bir daha o otele gider misin, elbet bir punduna getirip düşerim peşine, görürsün. Ziyo’yu da alırım yanıma.” Leçeğini ağzına kapadı, gizlice kıkırdadı.

  • Mahir Ünsal Eriş, Babil Kulesi Kitabı'nı anlatıyor.

    Mahir Ünsal Eriş, Gümüşlük Akademisi'nde Babil Kulesi Kitabı'nı anlatıyor. Şule Tüzül'ün yürütücülüğünde gerçekleşecek söyleşi instagramdan canlı yayınlanacak. Mahir Ünsal Eriş, Gümüşlük Akademisi'nde kurgu dışı ilk çalışması olan Babil Kulesi Kitabı'nı ve dil macerasını anlatıyor. 29 Ağustos Salı akşamı 20.30'da, Şule Tüzül'ün yürütücülüğünde gerçekleşecek söyleşi aynı zamanda Gümüşlük Akademisi'nin resmi Instagram hesabından da canlı yayınlanacak. Eski Ahit’te yer alan Babil Kulesi anlatısını bilir misiniz? Hani insanlığın Tanrı’ya ve biraz da “tanrılığa” erişmek için upuzun bir kule inşa etmeye koyularak yaratıcıyı kızdırdığı hikâye… En nihayetinde Rab, kentin yapımını durdurmak ve bu ortaklaşa çabayı sonlandırmak için nihai planını uygulamaya koyar ve der ki: “Gelin, aşağı inip dillerini karıştıralım ki, birbirlerini anlamasınlar.” Bu anlatıya göre bambaşka diller ve kelimelerin öyküsü işte böyle başlar. Hayatının önemli bir kısmını farklı diller öğrenip bir yandan da onları anlamaya vakfeden Mahir Ünsal Eriş, kaleme aldığı ilk kurgu dışı eser olan bu kitapla okurlar için beklenmedik bir yeni evren yaratıyor. Gündelik hayatımızda hiç çaba sarf etmeden, öylece söyleyiverdiğimiz kelimeler gibi farklı dillerin var oluş öyküleri de önümüze serilirken yapmamız gereken tek şey var: Eriş gibi bir edebiyatçının kaleme aldığı bu olağanüstü araştırmanın tadını çıkarmak!

  • Neden Yazıyorum?

    Orwell, 1936-1947 yılları arasında farklı mecralar için kaleme aldığı yazılarda, kitapçılık yılları anılarından radyoda edebiyat programı yaptığı günlere, dünya edebiyatının önde gelen isimlerine dair incelemelerinden sansürle gölgelenmiş roman ve şiir türleri üzerine gözlemlerine kadar, okura dönemin politik atmosferiyle bütünleşen bir edebî panorama sunuyor. “Çok erken yaşlardan itibaren, belki beş ya da altı yaşımdan beri, büyüdüğümde yazar olmam gerektiğini biliyordum. On yedi ile yirmi dört yaşları arasında bu fikirden vazgeçmeye çalıştım, ama bunu gerçek doğama aykırı davrandığımın ve er ya da geç sakinleşip kitap yazmam gerektiğinin bilinciyle yaptım.” George Orwell, totaliterlik karşıtı, sözünü sakınmayan toplumsal eleştirileriyle edebiyat sahnesine adım attığı günden beri adından daima söz edilen, gözlemleri hiçbir dönemde güncelliğini yitirmemiş cesur bir kalem. George Orwell 1903’te Hindistan’ın Bengal eyaletinin Montihari kentinde doğdu. Ailesiyle birlikte İngiltere’ye döndükten sonra, öğrenimini Eton College’de tamamladı. Gerçek adı Eric Arthur Blair olan Orwell, 1922-1927 yılları arasında Hindistan İmparatorluk Polisi olarak görev yaptı. Ancak imparatorluk yönetiminin içyüzünü görünce istifa etti. 1950’de yayımladığı Shooting an Elephant (Bir Fili Vurmak) adlı kitabı, sömürge memurlarının davranışlarını eleştiren makalelerin derlemesidir. İkinci Dünya Savaşı’nın sonlarına doğru yazdığı Hayvan Çiftliği, Stalin rejimine karşı sert bir taşlamadır. Orwell’in en çok tanınan yapıtlarından Bin Dokuz Yüz Seksen Dört, bilimkurgu türünün klasik örneklerinden biri olmanın yanı sıra, modern dünyayı protesto eden bir romandır. Burma Günleri ise, Orwell’in Burma’daki (bugünkü Myanmar) İngiliz sömürgeciliğini dile getirdiği ilk kitabıdır. Orwell 1950’de Londra’da öldü. NEDEN YAZIYORUM George Orwell Timaş Yayınları, 2023 Çeviri: Kübra Bodur Tür: Deneme 256 s.

  • Sabahın ağzındaki en güzel sözcüktür günaydın

    "Tüye de söylenir, kuşa da. Yeryüzü sözlüğüne aittir günaydın. İmeceye çağrıdır. Kendini beğenmişlere göre değildir. Herkesindir!" diyor Akgün Akova ve Günaydın Deme Sanatı kitabıyla başladığı ışıklı yolculuğu Sabahın Sözcükleri ile sürdürüyor. “Sabahın ağzındaki en güzel sözcüktür günaydın. Gecede yitip gitmediğimizin tanığıdır. Bir gerekçedir şafağın kapısını aralayan ışığa teşekkür etmek için. Yüzler asılmış, akıllar karışmış, uykular kaçmışsa eğer, ilaç yerine geçer üstelik. Yalnızlık kuyusunun dibinden kurtulmamız için harflerden yapılmış bir merdivendir günaydın. Kopmuş bağları onarma isteği, dostluk kurmanın eşiği, sevgi sözcüklerinin beşiğidir. ‘Haydi yeniden başlayalım!’ demenin özcesidir. Yanına kendini tamamlayacak sözcükleri de çağırır. ‘Nasılsın?’ı, ‘Hayırlı işler’i, ‘Hoş geldiniz’i… Günaydın, çocuğudur aydınlığın. İnsanı aşar. Damlaya da söylenir, denize de. Kediye de söylenir, kirpiye de. Ağaca da söylenir, ormana da. Akgün Akova, Türk şair. Şiir dışında fotoğrafçılıkla da ilgilenen Akova'nın deneme, fotoğraf, gezi alanlarında da kitapları vardır. Seyahat editörlüğü, doğa fotoğrafçılığı ve gezi yazarlığı da yapan şair, hem üniversitelerde hem de özel eğitim kurumlarında "yaratıcılık" dersleri de vermektedir. SABAHIN SÖZCÜKLERİ Akgün Akova Karakarga Yayınları, 2023 232 s.

  • Tellekt'ten Yeni Bir Dizi: Türkiye'de Sanatın Tarihi

    Türkiye'de Sanatın Tarihi dizisi, Türkiye'de sanatı şekillendiren ve sanatın kurumsallaşması tartışmasına temel olan konularıyla çok görüşlü bir sanat tarihi yazımına katkıda bulunacak. Dizinin ilk kitabı olan Müze, bu kapsamda, sanat müzesine dair teorik ve eleştirel bakış açılarını farklı bağlamlarda tarihsel bir çerçevede tartışıyor. Kitap, sadece profesyonellere değil, amatörlere, sanatı yatırım aracı olarak gören ve bilgi sahibi olmak isteyen koleksiyonerlere, sanatın iletişim gücünü keşfetmiş sponsor ve kurumlara, sayısı giderek artan müze ve müze çalışanlarına, özetle çok geniş bir hedef kitleye ulaşmayı amaçlıyor. Türkiye'de Sanatın Tarihi dizisinin ortaya çıkış serüveni, "Sanat ve tarihi üzerine çerçeveden dışarı taşacak, söylemde değişiklik yaratacak, kendi alanının ve metodolojinin arkeolojisini üstlenecek bir yayın mümkün olabilir mi?" sorusuyla başladı. Tarih ve yazma sözcüklerinin geçtiği her metin aslında baştan kesin yargıları, söylemleştirilmiş olguları barındırır. Türkiye'de Sanatın Tarihi dizisinin çatısını oluşturduğumuz süreçteki ana düşüncemiz nesnel olmayan/olamayan bu iki kavramı sorgulama isteğiydi. En temel kaygımız daha önce yazılmış metinlere farklı bakış açıları getirecek, kişisel yorumların ve açıklamaların dile gelmesine olanak sağlayacak, çoğul söylemlere açık bir yayın dizisi gerçekleştirmekti. Bir kitap dizisiyle, örneğin, kutuplaşma ya da kişisel düğüm noktalarına değil, alanla mesafeyi koruyabilecek yaklaşımlara özgür ortam oluşturabilir miydik? Ya da ortak noktaları sanat üzerine düşünmek ve çalışmak olan yazarları kolektif, bağımsız bir yayında bir araya getirebilir miydik? Bu dizinin ortaya çıkış serüvenini başlatan bu sorulardı; bu sorulara yanıt arama çabasıysa en büyük motivasyon kaynağımız... TÜRKİYE'DE SANATIN TARİHİ MÜZE Derleyenler: Ayşe H. Köksal, Esra Aliçavuşoğlu Tellekt Yayınları, 2023 Tür: Sanat 360 s.

  • Kadın kahramanlar, kahraman kadınlar.

    Çağdaş İrlanda yazınının en ilgi çekici kalemlerinden Lucy Caldwell, Yakınlıklar’da yer alan öykülerde hayatın içinden alelade anları ele alıyor ve kahramanlarını kuşatan dünyayı içeriden resmediyor. Yerini, yurdunu veya rolünü arayan, hamilelikle ya da çocuklarıyla sınanan veya yaşamını sorgulayan, farklı yaşamların olasılıklarıyla avunan kadınlar, Belfast doğumlu Caldwell’in ustalıklı anlatımıyla sayfalarda canlanıyor, arzu ve arayışlarıyla ete kemiğe bürünüyor. Monica Lewinsky’den Caroline Norton ve Sinéad O’Connor’a, herkesçe bilinse de saklanan sırlardan sır olmaya mahkûm yaşanmışlıklara, yalnızlıktan sonsuzluğa uzanan Yakınlıklar, kadın deneyimlerini merkeze alan, yalınlığıyla çarpıcı, özgünlüğüyle dikkat çeken bir koleksiyon. “Sana bu kelimeleri ve bütün kelimeleri veriyorum.” Lucy Caldwell 1981’de Belfast’ta doğdu. Cambridge Üniversitesi Edebiyat Bölümü’nden birincilikle mezun oldu. Londra Üniversitesi Goldsmiths College’da yaratıcı yazarlık, Royal Court Genç Yazarlar Programı’nda oyun yazarlığı eğitimi aldı. Öğrenciliğinde yazdığı romanı Where They Were Missed (Faber, 2005) ile Dylan Thomas ödülü kısa listesine alınması ve 2007’de yayımladığı oyunu Leaves (Faber) ile George Devine, Susan Smith Blackburn ve BBC Stewart Parker Ödülü’ne layık görülmesiyle dikkat çekti. National Theatre’ın kadrolu yazarlığını yaptı. Öyküleri ve radyo oyunları BBC Radyo için seslendirildi. Beş romanı, iki öykü derlemesi, çeşitli radyo ve sahne oyunlarıyla Rooney İrlanda Edebiyatı Ödülü, Dylan Thomas Ödülü, Imison Ödülü, Susan Smith Blackburn oyun yazarlığı ödülü gibi pek çok prestijli ödüle layık görülen yazar 2012’de ulusal edebiyata katkıları dolayısıyla Kuzey İrlanda Sanat Konseyi’nin Önemli Sanatçı Ödülü’nü aldı. Lucy Caldwell, toplumsal sorunlara duyarlılığı, karmaşık meseleleri deneyimlerin çeşitliliği üzerinden geniş bir perspektifle ele alabilmesi, özgün dili ve kurgu yaklaşımıyla farklı edebi formlarda verdiği ustalıklı eserler nedeniyle çağdaş İrlanda edebiyatının en önemli seslerinden biri kabul edilmektedir. Yakınlıklar’da farklı yaşlarda kadınların deneyimleri üzerinden kadınlık, doğum kontrol hakkı, kürtaj yasakları, aile gibi günümüzün en hassas meselelerini ele aldığı öykülerinin çarpıcı anlatımı ve ustalıklı kurgusuyla övgü toplamış ve bu kitapta da yer alan “Bütün İnsanlar Ahlaksız ve Kötüymüş” öyküsüyle 2021 BBC Ulusal Öykü Ödülü’ne layık görülmüştür. 2018’de Kraliyet Edebiyat Derneği üyeliği kazanmıştır. Faber Akademisi’nde öykü yazarlığı dersi vermektedir. YAKINLIKLAR Lucy Caldwell Siren Yayınları, 2023 Çeviri: Tülin Er 144 s.

  • Bir büyüme romanı

    Peyman Ünalsın Gökhan ve N. Banu Gümüştüs, Aslı Tohumcu’nun, doğum esnasında bir başka çocuğun sırasını çalan Adnan’ın büyüme hikâyesini anlattığı Ölü Reşat romanı üzerine yazdı. Lafı uzatmak pahasına edilen o son sözü, hele ki o son cümleyi biz okurlarına ithaf eden Aslı Tohumcu, işte o “son sözle”, bu romanın yazılma sebebini açık ve net şekilde ortaya bırakıveriyor. Romanın ilham kaynağı kıymetli babacığı. Onun anlattığı hikâyeleri dinlerken kurgu fikri bir şimşek gibi beyninde çakıyor. Edgar Ellen Poe’nun yarattığı gerçekle düş arasında gidip gelen, okurken tüylerimizi ürperten karanlık atmosferli yazınına yaklaşıyor Tohumcu ve fakat aynı zamanda muzip kalemiyle onu canlı renklere boyayarak Ölü Reşat’ı yaratıyor. Roman babadan esinle ortaya çıkıyor ama anneciğinin desteğini de atlamıyor Tohumcu. Zira destek olmazsa taze fidan yan yatar, biçimsiz uzar. Çocuğunu tanımak, baktığını görmek, yeteneklerini analiz edebilmek bir ebeveynin çocuklarına en güzel armağanıdır bence. Dümeni ne yöne kırması gerektiğini bilemeyen çocuk gurcata lambasıyla* [*teknelerde denizi aydınlatan lamba] ebeveynin aydınlattığı istikamette siste ilerler gibi kullanır tekneyi, itina ile. Sis dağıldığında asılır gaza. Ne fırtınalar ne dalgalar engel olur. Açılır enginlere. Peki, Ölü Reşat bize ne anlatıyor? Bir bildungsroman* [*büyüme romanı] diyebiliriz. Uzam Bursa, zaman 1940’lar. Ana karakterimiz Adnan, babası Hafız Mehmet’in kulağına üflediği Reşat göbek adını alarak hayat denizine yelken açıyor. Reşat sadece bir isim olarak kalsa iyi, Adnan’ın ömür billah kambur gibi taşıdığı celladına dönüşüyor. Reşat doğum sırasını alan Adnan’ı hakkın rahmetine kavuşturmaya ant içiyor bir roman boyu… Kitap bölümlere değil, “tekmil”lere ayrılıyor. Birinci, ikinci, üçüncü tekmil diye giderken karşınıza “Yangın Tekmili”, “Kafa boşaltsın, yorgunluk alsın diye bir tekmil”, “Ahiret yolculuğu tekmili” çıkıveriyor. Düz yolda giderken bir anda sek sek kutularında zıplamak gibi. Zıplamak dediysem, kurgusal anlamda oradan oraya savruluyorsunuz anlamında değil. Aksine lineer zamanda ara ara mâziye göz atarak emin adımlarla ilerliyorsunuz. Nesnelerin birliğini göz önünde bulundurursak roman, örgesi bakımından bütünsellik içerisinde kâh duygulandırarak kâh gülümseterek akıyor. Bununla birlikte yazarımız tarafından adı yalın tekmil bırakılmayanlar başka bir ritim katıyor okumaya. Romanda Bursa’yı; alışkanlıkları ve yaşayış şekilleriyle ahalisini tanıyoruz. Yazarın yarattığı tipik falan değil, bildiğin nevi şahsına münhasır karakterler. Şehrin dokusu tam da eski hâliyle gözümün önünde canlanıyor; gösterişli camileri, çarşıları, servi ağaçları, eski evleri ile bir imparatorluk şehri. Bugünkü Bursa ile pek alâkası olmayan mistik bir masal şehri. Tiril tiril ipeklerin uçuştuğu Kozahan’da çınar ağacının altında kahvesini yudumlayan ve karşısında oturan kızlarına, uzak diyarların uçan halı üzerinde ta Bursa’ya ulaşan aşk hikâyelerini kendi hurafeleriyle çeşnilendirerek anlatan akça pakça tombul teyzeleri izliyorum. Muzip bir yapıt. Tohumcu’nun kızıl saçlarından ve muzır çocuk bakışlarından fazlasıyla nasibini almış mizahi bölümler okurken güldürüyor. Sonra bir tekmilde birden, ninelerin karanlık gecelerde torunlarını etrafına toplayıp anlattığı tekinsiz hikâyeler zuhur ediveriyor. Bir ürpertidir gidiyor. Romanlarında toplumsal çözümlemelere mutlaka yer veren Aslı Tohumcu; Ölü Reşat’ta emperyalizm karşıtı, davasıyla kahraman addettiğimiz Deniz Gezmiş’e bir selâm çakıyor. “Kafa boşaltsın, yorgunluk alsın diye bir tekmil” bölümünde dünyadan haberleri içeren gazete kupürlerine yer veriyor; şiddet gören kadınlar, tuhaf intiharlar, memleketimden insan manzaraları… Biraz hicivli, biraz ironik kupürlerle; bize Türkiye’nin siyasi, sosyolojik ve hatta psikolojik denge doğrusunu işaret ediyor. N. Banu Gümüştüs ekledi: Aslı Tohumcu’nun Ölü Reşat’ı ilk defa 2014’te basılmış; 2023, İletişim Yayınları’nca yeniden basılma yılı. Yaz aylarının başı… Bu sıcak atmosferde gözlerden yaş akarcasına gülmenin, gülebilmenin ardında Aslı Tohumcu’nun sesine aşina olmanız; anlayışı, bakışı ve elbette göstermek istediği her ayrıntıyı şu ya da bu şekilde içselleştirebilmeniz yatıyor. Mekân şehir(ler); karakterler de ‘göbek bağı’ mesafesinde kişiler olunca, bu kurgu metni okumak daha bir keyifli hâl alıveriyor. Tekmil tekmil ilerlerken bazen nefessiz kalmanız mümkün. ‘Yok daha neler, bu da mı?...’ derken ve karnınızı tutarken buluyorsunuz kendinizi. Sonra cümleler bir tokat şeklini alıveriyor ve önünüze çıkan ilk duvara çarpıyor sizi… Bir kısa tarih resmî geçidi, isteseniz de istemeseniz de tir tir titretiyor, içiniz dışınıza çıkıyor işte. Tüm önyargılardan arınmayı, yazıyı hayatın tam da içinden ve kıyısından ‘dokunmadık kalmasın!’ düşüncesiyle ve böyle bir durumda asla didaktik olamadan okura sunma cesaretini üzerine zorlanmadan ‘cuk’ oturtan bir yazarlık ‘onuru’ yaşam biçimi haline gelmiş Aslı Tohumcu’nun… Hayat ikilikten beslenir. Doğum -ölüm; iyi- kötü; gece- gündüz…. Peki “gölge” … Çocuğa konulan isim(ler) neyi gölgeler?... Hayatta attığımız her adımda gölgemiz neyi gölgeler?... ‘İki isimli olmak’ ‘göbek adına da sahip olmak’ üzerine hiç düşünmemiş ve fakat bazı ortamlarda “neden benim iki ismim var?” dırdırına kendini kaptırmış biri olarak böyle bir kurgu metinde adlarımın üzerinden ne hikâyeleri de göremediğimi fark ettim doğrusu. Yaşadığın zamana tanıklık ettiğini, üzerinden zaman geçince ve sen biraz “aklı erdi” halinle aynada karşılaşınca anlıyorsun. Anı defteri ya da “günlük” tutmuşsan ne âlâ, ayrıntılar biraz daha net… Ee tutmamışsan; işte arşiv… Yani ey yazı sen nelere kâdirsin… Metnin içine, hem de kurgu almış başını seni de sürüklerken, arşivlerden satırlar giriverince “evet” diyorsun bunu ben de biliyorum… “evet, evet ben de yaşadım ucundan, kıyısından bunu” sonra dalıp gidiyorsun. Didikliyorsun kendini, anılarını, anlatılanları, okuduklarını sıraya diziyorsun. Sonrası gölgesiz olmasın diye güneşe yatırıyorsun adını, sanını, yaşadıklarını… Kıvamında zeytinyağlı fasulye gibidir bazı metinler; az su ile, bol soğanlı, kısık ateşte pişen ve çimdik hesabı konan şekerin tadını gizlemesini bildiği ve mutlaka dinlenmiş… Anılar, kulaktan kâğıda süzülmüş hikâyeler ve elbette okunanlar böylece ve öylece bekler sizi bu sayfalar arasında. Edebiyat ve yazmak… Elbette bu yazılanları da nefesimiz yettiğince okumak büyütüyor bizi… Bilmem farkında mısınız? Yazarlar çok cesur insanlar, bize güveniyorlar koşulsuz… Okuyacağımıza inançları bu kadar tam olmasa yazamazlar. Beğenip beğenmememiz öncelikli sorunları değil. Okumak ve düşünmek ve bir adım, sadece bir adım atabilmek diğer yazılmışlara doğru. Hepsi bu. Ölü Reşat Aslı Tohumcu İletişim Yayınları, 2023 152 s.

  • Dört genç eski model bir araba gerçek bir macera

    Amor Towles, Lincoln Otobanı adlı romanında, farklı bakış açılarından anlattığı on gün aracılığıyla karakterlerin değişen hayatlarına ışık tutarken bir yandan da diğer romanlarından aşina olduğumuz katmanlı örgüsüyle okurlara zengin bir karakter, tema ve atmosfer seçkisi sunuyor. 1954 yılının Haziran ayında on sekiz yaşındaki Emmett Watson ıslahevinde geçirdiği bir yılın ardından nihayet eve döner. Evde onu kardeşi beklemektedir. Anneleri yıllar önce evi terk etmiş, babaları ise yakın bir zamanda vefat etmiştir. Emmett’ın planı sekiz yaşındaki kardeşini de alıp batıya doğru, yeni bir hayata başlayabilecekleri bir yere gitmektir. Emmett’ın planlamadığı bir şey vardır. Onu eve getiren arabanın bagajında iki arkadaşı da gelmiştir. Hep birlikte bambaşka bir plan yaparlar. Emmett başta kabul etmese de sonunda teslim olur. Ve dört genç eski model bir arabayla gerçek bir maceraya çıkar. Amor Towles Boston’da doğdu. İlk romanı Rules of Civility 2011 yılında yayımlandı. Yazarın ikinci romanı Moskova’da Bir Beyefendi uzun süre New York Times’ın çok satanlar listesinde kaldı. Towles Manhattan’da eşi ve iki çocuğuyla yaşıyor. LINCOLN OTOBANI Amor Towles Hep Kitap, 2023 Çeviri: Özlem Yüksel 572 s.

  • Bir sandal nerede hiç çaba harcamadan kayar gider?

    Marc Elder'in 1913 Goncourt Ödüllü kitabı Deniz Halkı, Türkçede. Anaforların, çalkantıların, ışığın ya da sesin değil, gölgelerle ağırlaşmış denizin üzerinde ve başının üzerinde yükselen şamandıraya yanaşırken insan, onu asla aşamayacağına dair acı verici bir izlenime kapılır. Bununla birlikte kimi zaman, sandalın geçtiği yerde deniz ışıldar; küçük, kristal mavi tümsekler içinde eteklerini havalandırır, ışığı avuçlayan küreklerin çevresinde oynaşıp duran, parlayıp sönen, üzerine karanlık bir şavk vuran ve renkleri havada yitip giden opal taşların, firuzelerin, gökyakutların olduğu değerli bir kayalık silsilesinin ardında uzanır. DENİZ HALKI Marc Elder Üçnokta Yayınları, 2023 Çeviri: Cana Akdal 232 s.

bottom of page