Search Results
Bu sitede ara
Boş arama ile 5404 sonuç bulundu
- Yaratıcılık Ritüelleri 70 / Hande Çiğdemoğlu: "Hayatın, sokağın günlük akışı içinde gizlenmiş hikâyeler görüyorum."
"Her gece ertesi gün yapacağım yazınsal işleri belirliyorum. O gün herhangi bir sebepten dolayı planım sekteye uğrarsa çok huzursuz ve huysuz oluyorum. " Yazarların yazma deneyimlerine odaklanan Yaratıcılık Ritüelleri'nde Semrin Şahin'in bu haftaki konuğu Hande Çiğdemoğlu Yaratıcı sanatlarda akışta kalmanın, kendimizi yaratma anının içinde tutarak, sürüklenmeden kalabilmenin ne kadar zor olduğu bilinen bir gerçek. Bizi “an” a döndürecek bazı küçük totemler, seremoniler, bazı ritüellerin olmasının yaptığımız çalışma üzerinde odağımızı canlı tuttuğuna dair çalışmalar mevcut. Bu anlamda birçok yazarın günlük yazma alışkanlıkları olduğunu da biliyoruz. Yazmaya başlamadan önce yaptığınız ritüeller var mı? Çalışmak için konfor aramıyorum. Daha doğru ifade etmek gerekirse bulma ihtimalinin az olması, bunu kendi seçimimmiş gibi gösteriyor. Bu durumda fiziken her koşulda yazabilme becerim oldukça gelişti. Evde, iş yerinde, kafede, otomobilde, kumsalda, parkta, açık alanlarda… Ama elbette tercihim bir çalışma masası. Totem denmez belki ama hangi masada çalışıyorsam onu kendime göre düzenliyorum. Kirliyse temizliyorum. Hız ve konfor anlamında bilgisayarda çalışmayı tercih ediyorum ancak masamda mutlaka kalem ve defter de oluyor. Kahve ve ne yazık ki sigara ise vazgeçilmezim. Bu yüzden özellikle kış aylarında zorlanıyorum. Dr. Seuss olarak bilinen yazar ve illüstratör Theodor Seuss Geisel, geniş bir şapka koleksiyonuna sahiptir. İlham gelmediğinde, dolabının başına gider, koleksiyonundan seçtiği bir şapkayı takar ve fikir bulmayı beklermiş. Ne hikmetse mutlaka parlak bir fikirle şapkayı başından çıkarırmış. Siz yaratım tıkanması yaşıyor musunuz ve bu tıkanmayı aşmak için neler yapıyorsunuz? Yazın yolculuğum “yazmak için değil yazacak şeyi olduğu için yazmak” düsturuyla başladı, öyle de devam ediyor. Bu anlamda dünyaya yazar gözüyle bakmak yani etrafınızda olan biteni yazar hassasiyeti ile izlemek insanı besliyor. Toplumsal alt metinli insan hikâyeleri anlatıyorum. Büyük kırılmalardan çok sessiz ve derin yaralanmaları yani görünmeyen hikâyelerin peşindeyim. Bunun için sokağa çıkmak, insanlarla iletişim halinde olmak yetiyor. Hayatın, sokağın günlük akışı içinde gizlenmiş hikâyeler görüyorum. Bu anlamda zihnimde anlatmak istediğim pek çok hikâye, değinmek istediğim pek çok mesele oluyor. Ancak bazen bunu yazıya dökmek zorlaşıyor. Alıştığım akıcılıkta ya da derinlikte aktaramadığım anlarla karşılaşıyorum. Bu sahiden moral bozucu. İnsanı oyundan düşüren ve “ben artık yazamıyor muyum, peki ya bu hikâyeler ne olacak?” kaygısına sürükleyen bir durum. Böyle zamanlarda okumayı tercih ediyorum. Bir yazarı iyi yazılmış metinler kadar iştahlandıran, motive eden başka bir şey olamaz zannımca. Eğer elimde kuvvetli bir eser yoksa Hemingway, Jack London, Yaşar Kemal gibi yazarların romanlarından birkaç sayfa okuyorum. Bazı durumlarda ise aynı metnin üzerinde çalışmaya ara verip başka şeyler yazıyorum. Eğer bir metin ilerlemiyorsa henüz olgunlaşmamış diğer deyişle zamanı gelmemiş demektir. Yaratıcı çalışmalar yaparken hiç engellerle (iş ortamı, zamansal sorunlar, yazdıklarınızın görünür olmaması gibi engellerle) karşılaştınız mı? Bu engellerle nasıl mücadele ettiniz? Tam aksine sizi destekleyen ve yolunuzu açan kişiler oldu mu? Bu işe başlarken yolun uzun ve meşakkatli olduğunu biliyordum. Ama tahminimden zorlu dönemeçlerden geçtiğim de doğru. İkinci oğlumun dünyaya geldiği dönem benim profesyonel anlamda kariyerimin yönünü değiştirdiğim bir dönem. Aktif iş hayatını bırakıp tamamen edebiyata yönelmek hayatımdaki en cesur kararlardan biriydi. Pek çok şeyden feragat ederek yeni bir yola çıktım. Önümde belirsiz bir gelecek vardı. Aynı zamanda iki çocuk annesiydim ve evde pasif bir çalışma şekli bana göre değildi. Gerçi o dönemde farklı ticari işler de yaptım ama asıl mesaim edebiyat üzerineydi. Mesleğimi seçmiş, bu yolda ilerlemek için ne gerekiyorsa yapmaya karar vermiştim. Bu işin tutku, çalışkanlık, sabır, dayanıklılık ve disiplin gerektiren bir iş olduğunu yaşayarak öğrendim. Aradan on yıla yakın bir zaman geçti. Her dönemde birtakım zorluklar yaşadım ama bir şeye tutkuyla bağlıysanız zorlukların aşılabilir olduğunu da kabulleniyorsunuz. Sorunuza daha spesifik bir yanıt vermem gerekirse, yazarlığın sosyal çevreniz tarafından bir meslek olarak kabul edilmemesi en büyük sorun diyebilirim. Evde çalışmak konfor gibi görünse de odak dağıtıcı bir ortam. Fiziken evde olmak sizi ulaşılabilir ve uygun kılıyor. Diğer yandan yazdıklarınızın okura yeterli düzeyde ulaşıp ulaşmadığı kaygısını her zaman taşıyorum. Yazarın eserini okura ulaştırma görevini bir türlü içselleştiremedim. İçinde bulunduğumuz dünyanın bunu gerektirdiğini görüyorum ama görünür olmanın ve tanıtımın elzemliğini hâlâ yadırgıyorum. Yazmaya başladığınız dönemdeki duygularınızla şimdi hissettikleriniz aynı mı? Bu süreçte yazarlığınızda nasıl yol aldınız? Yazmaya okumayı öğrendikten sonra başladım. Kalemin beyaz bir kağıtla karşılaşması beni çok heyecanlandırıyordu. (Hâlâ da öyle) Tüm derdini, hayalini yazarak anlatan bir çocuktum. Üniversite yıllarında da bu, böyle devam etti. Günlükler, mektuplar, şiirler, hikâyeler… Kişisel bir blog açmam ve yazılarımı o dönemlerde yeni başlayan online platformlarda paylaşmaya başlamam, yazmanın kişisel bir meseleden fazlası olduğunu gösterdi. Sonrası ise tamamen bir seçim ve bilinçli bir çalışma. Sürekli kendimi geliştirmeye çalışarak ilerledim. Sadece bu alanda değil günlük yaşantımda da hedefleri önemserim. Bunun insanı disipline ettiğini ve zorluklarla mücadele etmesini kolaylaştırdığını düşünürüm. İlk zamanların güvensizliği sahiden çok zordu. Zamanla yazılarım yayımlanmaya başladı. Aldığım ödüllerin de motivasyonumda rolü olduğunu söylemeliyim. İlk kitabım çıkana kadar gazete ve dergilerde çokça yayınım oldu. Öyküler, düşünce yazıları, kitap inceleme, müzik ve sinema yazıları gibi. Okurlardan kabul gördükçe doğru yolda ilerlediğimi anladım. Kitabım çıktıktan sonra da süreli yayınlarda ve farklı mecralarda yazmaya devam ettim. Bu anlamda üretken olmayı ve sistematik çalışmayı çok önemsiyorum. Ancak hâlâ bir metni çalışmaya başlarken “yazamayacağım” kaygısı taşıyorum. Önceki yazdıklarımı ekseriyetle beğenmiyorum. Ama artık pek çok kalbe ve zihne dokunduğumu, benden yeni hikâyeler beklendiğini biliyorum. Bu da beni daha çok çalışmaya itiyor. Diğer yandan genel edebi tavrım sebebiyle bu işin kişisel bir dışavurum değil önemli bir sorumluluk ve mecburiyet olduğunu düşünüyorum. Bu düşünce, yola çıktığım zamanlardan bu yana daha çok olgunlaştı. Yazar Julia Cameron “Sanatçının Yolu” adlı kitabında yazarların güçlerini toplamaları için sabah sayfalarından söz eder. Sabah uyanır uyanmaz yazmayı tavsiye eder. Siz sabah mı yoksa gece mi yazıyorsunuz? Yazma rutininiz nedir? Yazarken elinizin altında tuttuğunuz kitaplar var mı? Oldum olası gece çalışmayı seven bir öğrenciydim. Yazın yolculuğum da bu şekilde devam etti. Bundan 4-5 sene evveline kadar en verimli saatlerim yine geceye aitti. Herkesin uyuduğu, dünyanın sessizleştiği anlar odaklanmamı kolaylaştırıyordu. Ancak yaşadığım kaygı durum bozukluğu sebebiyle geceleri kaybettiğim bir dönem oldu. Üstelik yaşım ilerledikçe uykusuzluğa mukavemetim de azaldı. Şu anda işimin yoğunluğuna göre günün her saati çalışıyorum ama artık en verimli saatler gece değil sabah saatleri oluyor. Zihnimin henüz kirlenmediği, yorulmadığı ve bulanmadığı sabah saatlerini kaçırmamaya özen gösteriyorum. Her gece ertesi gün yapacağım yazınsal işleri belirliyorum. O gün herhangi bir sebepten dolayı planım sekteye uğrarsa çok huzursuz ve huysuz oluyorum. Ben yaratmış olsaydım dediğiniz bir yapıt (tablo , öykü, şiir, beste vs…) var mı? Nedeniyle birlikte bu yapıtın sizin için anlamını açıklar mısınız? Ben yaratmış olsaydım diyerek yaklaştığım bir yapıt yok. Ama Martin Eden’in sonunu Jack London ile birlikte yazmayı, Gülten Akın’ın noktayı koyduğunda şiirini ilk kez görmeyi, Yaşar Kemal’in kalemini kağıtla buluşturduğunda bir cümleyi nasıl yarattığına şahit olmak isterdim.
- Bay Limoni’nin hayatı birinin balkondan fırlattığı limon çekirdeğiyle değişir
Gonca Mine Çelik'in kaleme aldığı Bay Limoni , hayata neşeyle ve şarkıyla bağlanmanın hikayesini anlatırken çocuklara zorluklarla sanat yoluyla başa çıkmanın bir yolunu gösteriyor. Gonca Mine Çelik'in Bay Limoni kitabı yenilenen resimleriyle artık Dinozor Çocuk'ta. Kafasına düşen bir limon çekirdeğinin kaderini değiştirdiği Bay Limoni, hayata neşeyle ve şarkıyla bağlanmanın hikayesini anlatırken çocuklara zorluklarla sanat yoluyla başa çıkmanın bir yolunu gösteriyor. Üstelik sonunda tatlı mı tatlı bi limonata tarifiyle damaklarda tat bırakıyor. Arka Kapak Yazısı: Aslen müzisyen olan Bay Limoni’nin hayatı, mahallenin afacanlarından birinin balkondan fırlattığı limon çekirdeğiyle değişir. Kafasında yetişen limonlar nedeniyle bir türlü müzik yapamayan Bay Limoni en sonunda kafasındaki limonları satarken bu işi müzikle tatlandırmaya karar verir ve sokaklar bir anda “Limonataaaaa buz gibi limonataaa la la laaaa…” sesleriyle yankılanır. GONCA MİNE ÇELİK 1985 yılında doğdu, Ankara Üniversitesi Okul Öncesi Öğretmenliği ve Tübingen Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesinden mezun oldu. Öğretmenlik, doğa koruma alanında proje koordinatörlüğü ve çiftçilik yaptı. 2015 yılından beri çocuk kitapları yazıp resimliyor, 2022 yılında Tudem Edebiyat Ödülleri Resimli Kitap Yarışmasında birincilik ödülü aldı. Yazıp çizerken ilhamını doğadan alıyor, en sevdiği şey bir eskiz defteri ve boyalarıyla doğada eskizlemek olan yazar İzmir’de eşi ve oğluyla yaşıyor. BAY LİMONİ Gonca Mine Çelik Dinozor Çocuk, 2026
- Gerçeklerini zemin, hayallerini merdiven yapanlara
Umut Kaygısız, Saou Ichikawa’nın Akutagawa ödüllü romanı, Kambur üzerine yazdı: "Kambur, dudaktan kurutulup havaya karışan yalnız, yapayalnız bir kelime. Okumanızı bekleyen bu roman ise dünyalar kadar kalabalık, tıklım tıklım. Yürürken zorlanan, trafikte oflayan, zamandan dert yanan, dinleme sırasına geçmemek için lafını hep uzatanlara açık bırakılmış bir pencere…" “İşte orada. Kambur. Gördünüz mü? Nasıl da… Allah korusun, evlerden ırak. Bakmayın çocuklar, bakmayın” gibi kronikleşmiş, dar görüşlü toplumsal bakış açısının ezberden söylettiği cümleleri yerle bir etmek için gümbür gümbür geliyor Kambur . Sarsıcı, ritmik, varlığının farkında olunmayan bazı duyguları tetikleyici ve dalgalanmaya başlamak için rüzgârın çığlık atmasını bekleyen bir deniz kadar aldatıcı. Saou Ichikawa’nın Akutagawa ödüllü romanı, tabiri caizse orantısız güç kullanarak bizleri düşünmeye ve hissetmeye zorluyor. Engellilerin toplumdaki yeri sadece annelerinin kalbi midir? Bazı baba ve kardeşlerin bile onları doğru konumlandırmakta zorlandığı düşünülürse, bir yabancının gözünde statü kazanmalarının zorluğu su götürmez bir gerçektir. Shaka’nın gerçekleri zemin, hayallerini merdiven yaptığı hayatı Gelelim kahramanımız Shaka’ya. Çok iyi ekonomik imkânlara sahip ancak yüksek bedensel engellerle yaşamı sınırlanmış biri. Solunum cihazına bağlı, hareket kabiliyeti minimum seviyede fakat bu olumsuzlukları imha edecek kadar zengin hayal gücü ve duygusal genişliği sayesinden sınırları zorlayan düşünsel yetiler ve becerilerle donanmış. Ağır kas hastalığıyla dünyaya gelse bile bu handikap yüzünden hayata boyun eğmeyecek kadar cesur birinin hikâyesiyle buluşturuyor bizleri Saou Ichikawa. Sokağa çıkıp çoğunluk gibi sosyalleşemese de bunu kendi yöntemleriyle, yani dijital ekranlar sayesinde gerçekleştiren Shaka, yaşadığı minicik odayı uçsuz bucaksız bir mahalleye, hatta semte dönüştürebilecek kadar korkusuz ve güçlü. Yaşama tutunma çabası değil, tamamen toplumda yer edinme gayreti onunkisini. Ve herkes kadar eşit olmayı sadece maddi düzeyde sağlamakla yetinmiyor, aynı zamanda duygusal ve psikolojik açıdan da eksik kaldığı noktaları telafi etmeyi kafasına koymuş, varlığıyla yüzleşmenin ötesine geçmeyi kolayca başarmış biri. Onu seyreden, okuyan, her gün görmesine rağmen kafasını ve dikkatini başka yere çevirenlerin de hikâyesi bu aslında. Kambur kim? İlk bakışta parmakla gösterilen mi yoksa fark edilmeyen engelleri içinde taşıyıp kalabalıkta kaybolanlar mı? İçinde pek çok soru ve sorunu barındıran bu eşsiz romanın sarsıcı etkisiyle tanışmak için, yalnızca birkaç sayfasını okumak yeterli. Hikâyesine ve gerçekliğe olan yalın bakışına hızla teslim olup başından kalkmakta zorlanacağınız bir roman Kambur . Dil açısından okurunu zorlamanın ya da yoğun edebi lezzetle beslemenin derdinde değil. Yeni nesil edebi ihtiyaçlara uygun bir dili var yazarın. Ben anlatımın samimiyet dozunu iyi ayarlaması sayesinde okuyucunun empati kurmasını kolaylaştırıyor. Bugünün pratik ve direkt sonuca odaklanan düşünce yapısından izler taşıyor cümlelerinde. O yüzden de sokakta, işte, apartmanda, kısacası her yerde karşılaşabileceğimiz ve eskiden ayıp kabul edilen ancak şimdilerde olağan olduğu hususunda el sıkışılan duygusal tepkilerle el sıkışmamızı sağlayan bir anlatma yetisine sahip. Sorunları büyüten şey düşünmemek değil, konuşmamaktır aslında Roman, açtığı soru işaretleri ve yarattığı tartışma alanlarıyla da alışılmışın oldukça dışında. Hiç akla gelmeyen noktalardan vuruyor. Çünkü çoğumuzun Kambur ’un içine hapsolmuş sorunları ıskalamasının sebebi, engelli bireylerle yeterince empati kuramayışından kaynaklı. Esasında kıymetli yazar düşünceleri kadar kalbini de açmış bizlere. Bu açından ortaya bıraktığı sorunlara kafa patlatırken bunu kendi bedenlerimizin içinde yapmamamızı sağlayacak kadar hikâyesinin içine alıyor bizleri. Bu, bir çeşit yönlendirme ya da okuru baskı altına alma değil. Bilakis yazarın kendini olabildiğince savunmasız bırakma hali. Her türlü korunma ve aldatmadan uzak, en şeffaf haliyle karşımızda yeniden var oluyor kıymetli yazar. İlk olarak engellilerin toplum için büyük bir yük olduğunu düşünen çoğunluğa karşı çıkarak kolları sıvıyor. Devletten maaş alıp üretime katkıda bulunmadıkları için ülkenin kamburu oldukları düşüncesi ile yüzleşecek kadar gerçekçi bu noktada. Ancak atlanan detayı kendi hayatından örnek vererek bir düğüm atıyor zihinlerimize. Engelli birinin ebeveynlerini, çocukları hayatta bir başına kaldıklarında zorlanmasınlar diye yıllarca para biriktirir ve sonra çocuk evlenip üreyemeyeceği için, öldüğünde tüm mal varlığı olduğu gibi devlete kalır. Yani toplumda kambur gibi gözüken biri, esasında tüm zenginliğini tanımadığı insanlara gönüllü olarak dağıtan bir cömertten başkası değildir. Gerçekliğe bakıp düşünmemizi talep ettiği ikinci nokta ise, eğitimli ve gelişime açık insanların buluşma noktası olarak kabul edilen edebiyat dünyasının engellilere karşı takındığı samimiyetsiz tavırdır. Genel olarak spor dünyasına yukardan bakma alışkanlığındaki okur-yazar kesiminin meseleye olan sahte içtenliğini tartışmaya açıyor Ichikawa. Öyle ya, hor görülen spor dünyası engellilere toplumda yer açmak için onca turnuva, lig, olimpiyat müsabakaları düzenlerken; edebiyatçıların bu konuda kıllarını bile kıpırdatmamaları nedense görmezden gelinir. Yazarların öykülerinde kahraman ya da konu seçimi olarak buna değinmesi, bir engellinin gözünden bencillik olarak kabul edilir. Kitap sayfalarına dokunmanın tarifsiz hissini ballandıra ballandıra anlatanlarsa, gerçek bir kitaba dokunma ihtimali hiç olmayanları asla düşünmezler. Bu noktada sorunlara çözüm önerisi elbette Kambur ’un cebindedir: Dijitalleşme zorunlu bir eşitlik sağlayacağı için asla es geçilmemelidir. Engellilerin uğradıkları istismar ve rızaları dışında bedenlerine yapılan saldırıların kolayca ört pas edilmesi ise yine okurun gözüne sokulan başka bir toplumsal yara olarak sarsıcı etki yapıyor. Özellikle kahramanımızın yetişkin bedenine hapsolan duygularının, herhangi sağlıklı birinden farklı olmadığını duyumsamamız, meselenin üzerine kafa patlatmak için başlı başına yeterlidir. Fiziksel dezavantajlı insanlardan her türlü çıkarı sağlamaya meyil etmiş kişiler kalabalıkta kolayca eriyip giderken, kendini savunamadığı gibi yaşadıklarını şikâyet dahi edemeyecek durumda olanların duygularıyla yüzleşecek kadar sert miyiz peki? Yoksa bizim kabuklarımız onlardan daha mı kırılgan? Kıymetli yazarın baskülüne korkusuzca çıkabilen her okurun farkındalık eşiği en az bir basamak daha yukarı çıkacak romanın bu kısımlarında. Ve sayfalar ilerledikçe açığa çıkan temel sorunlardan bir tanesi de engellilere uygulanan üreme yasağı. Bu bağlamda isyan bayrağını akla ilk gelen cümlelerle göndere çekmesini beklediğimiz yazar, tam manasıyla sarsıcı bir tokat patlatıyor bizlere. Belki de kitabın en vurucu noktası burası. Gerçeğin mantık yürütme ya da duyguları eğip bükme aşamasına gelmeden bambaşka bir bedende var olma hali: Doğum yapamayacağını bile bile üreme isteği. “Bu eğri büğrü bedende sağlıklı bir fetüsün oluşma halini hissetme arzusu” diye tanımlayabiliriz kabaca. Hamile kaldıktan sonra kürtaj yaptırmayı peşinen kabul eden birinin, belki de annesine en yakın olacağı anı hayal etme isteğiyle tanışıyoruz. Onun gibi düşünmeye meyil ediyoruz kitap boyunca. Anlıyoruz bu rasyonel talebi. Bir canlıyı içinde hissetme hakkı olduğuna itiraz etmek mümkün müdür? İşte bu duygunun gücüyle, doğum yapamayacak olsa dahi fiziksel olarak üreyebilmesi önünde herhangi engel bulunmayan birinin annelikle olan imtihanı öylece duruyor karşımızda. Shaka, bir deneyim olarak görüyor bunu. Ölmeden önce tatmak istediği duyguların en başına anneliği yazan kahramanımızın kaybedecek bir şeyi olmadığını iliklerimize kadar hissetmemizi bundan daha güzel hiçbir şey sağlayamazdı belki de. Açık bırakılmış bir pencere… Rüzgârda ikram eder, yağmur da güneş de. Açtığı kulvarlar, sorduğu sorular birer kar tanesi gibi erimiyor, bilakis buz kütlesine dönüşüp öyle kaskatı biçimde kalıyor. Sonra tekrardan hayallerle gerçeklerin alt üst edildiği bir evrende karanlığı kırmızıya boyuyoruz yazarla birlikte. Sık sık şaşıracağınız ama her sürprizin altında insana dair ilkel ve doyuma ulaşmayı sabırsızlıkla bekleyen bir içgüdü bulacağınız bir öykü bu. Sahneler akıp gidecek ve beş sayfa sonra ne olacağını asla tahmin edemeyeceksiniz. Hep merak edeceksiniz. Shaka nerede duracak veya tekrar ne zaman gaza basacak diye… Kim bilir belki de gerçeklerle değil de hayalleriyle sınanıyordur insanlar. En tecrübesiz oldukları yerden sert bir fiske ısmarlar onlara hayat. Sonra bir daha sınar, bir daha, bir kez daha. Eylemlerin gelip geçici, duyguların zamanın karşısında aciz, düşlerinse ilelebet gücünü koruyabileceği bir dünya ile bizleri tanıştıran bir roman “Kambur”. Yaşayıp geçtiğimiz herhangi bir günün içinde hapsolmuş, bakışlarımızın çok uzağındakileri alıp koyuyor zihnimizin başköşesine. Sonra ne mi oluyoruz? Yürüyoruz birlikte. O kişiyle… Kamburla… Yazarla… Yüzüyle ya da sesiyle değil, ruhuyla yanımızda var olanlarla. Kambur, dudaktan kurutulup havaya karışan yalnız, yapayalnız bir kelime. Okumanızı bekleyen bu roman ise dünyalar kadar kalabalık, tıklım tıklım. Yürürken zorlanan, trafikte oflayan, zamandan dert yanan, dinleme sırasına geçmemek için lafını hep uzatanlara açık bırakılmış bir pencere… Rüzgârda ikram eder, yağmur da güneş de. İşte size Kambur . Keyifli okumalar dilerim. KAMBUR Saou Ichikawa Beyaz Baykuş Yayınları, 2025 Çeviri: Ebru Sarıkaya Tür: Roman 72 s.
- Vineland romanının uyarlaması Altın Küre Ödülleri gecesini salladı
Altın Küre Ödülleri’nde dört dalda ödül alan One Battle After Another ’ın kökeninde, Thomas Pynchon’ın kült romanı Vineland var. Sinemaya taşınan bu hikâye, edebiyatta hâlâ güncelliğini koruyan sert bir politik alegori sunuyor. One Battle After Another, yönetmen Paul Thomas Anderson’ın imzasını taşıyor; başrolde ise Leonardo DiCaprio yer alıyor. Film, En İyi Film – Müzikal/Komedi başta olmak üzere senaryo ve yaratıcı dallarda aldığı ödüllerle Altın Küre jürisinin favorisi olmayı başardı. Anderson’ın politik hicivle aksiyonu bir araya getiren anlatımı, eleştirmenler kadar izleyicilerin de dikkatini çekti. Ancak One Battle After Another ’ı özel kılan yalnızca kazandığı ödüller değil. Film, postmodern edebiyatın en önemli isimlerinden Thomas Pynchon ’ın 1990 tarihli kült romanı Vineland ’den uyarlandı. Soğuk Savaş sonrası Amerika’sını, devlet gücü, bireysel direniş ve hafıza temaları üzerinden irdeleyen Vineland , Pynchon külliyatına giriş için de önemli bir durak kabul ediliyor. Filmin sinemadaki temposuna kapılmadan önce, bu çok katmanlı hikâyenin edebi kaynağına dönmek isteyen okurlar için Vineland , bugünü anlamak adına hâlâ güçlü ve sarsıcı bir okuma sunuyor.
- Devlet Ana: Osmanlı’nın doğuşunda kadın, adalet ve kurucu irade
“Kemal Tahir’e göre edebiyat açlığı gideremez belki ama, insanlara neden aç olduklarını, bu açlığı hangi yoldan, hangi güçle yenebileceklerini gösterir.” Nilüfer Kuzu, Kemal Tahir’in ölümsüz eseri Devlet Ana üzerine yazdı. Konusu Osmanlı İmparatorluğu’nun kuruluş yılları olan Devlet Ana romanında Kemal Tahir’in diğer romanlarında da olduğu gibi, kadın ön plandadır. Kadın savaşçıdır, mücadeleci ve kararlıdır. Romanda Anadolu kadınına özel bir yer atfedilir diyebilirim. Devlet Ana olarak karşımıza çıkan Bacıbey cesurdur, savaşçıdır, güçlü ve dirayetlidir. Ertuğrul Bey’den başkasını dinlemez. Rum bacılarına başkan seçilmiştir: “Rum Bacılarına başkan seçileli ‘Bacıbey’ diye çağırılan Devlet Hatun, uzun boylu, geniş gövdesiyle, sanki Söğüt'ü depreme vererek geliyordu. (...) Ot atmakta, mızrak savurmakta, kılıç tutmakta, binicilikte değme savaşçılardan geri kalmaz, hele korkmazlıkta çoğunu yaya bırakırdı. Kocası Rüstem Pelvan’ın İnegöl toprağına yapılan akında ölmesinden bu yana sertleşmiş, Ertuğrul Bey'den başkasını dinlemez olmuştu.” (s:108-109) Aynı zamanda koruyan, kollayandır. Notüs Gladyüs’ün ihanetine uğrayan Mavro'ya sahip çıkar, onu korur, öldürülen oğlu Demircan’ın yerine koyar, bağrına basar. Mavro’nun ablası Liya, Bacıbey’in oğlu Demircan'ın nişanlısıdır. Bacıbey, töreleri dini yayma üstüne olduğundan oğlunun Liya ile evlenmesine razı gelmez. Liya’nın Müslüman olmasını şart koşmaktadır. Oğlunun ölüsü başında kadınların ağıt yaktıklarını ve dövünerek ağladıklarını görünce, ağıtçılara şu sözleriyle çıkışır: “Kesin! Kes dedim, kesss! Çıplak vurulmuşa ağıt yoktur bizde... Sırtından vurulana ağıt yoktur. Ağıtsız gidecek bu... Salt kanı aranacak! Kendi kanı değil! Babasının kanı...” Demircan’ı öldüren Notüs Galadyüs, “Kancık Vuruş” adlı ilk bölümde Mavro ve Yunus Emre’den Osmanlı Beyliği’ne dair bazı bilgiler alır. Kemal Tahir Şövalyenin karakter özelliklerine dair şunları söyler: “Bir Bizans şövalyesi işleyeceğim romanda... Yaşamış biri olursa daha canlı olur romandaki kişiliği... Larouse’tan arayışımın nedeni, bir kez adının uydurma olmaması içindir. Sonra benim romanın sürdüğü tarih sürecinde yaşamış olmasını sağlamaktır. İmparator piçi, Şövalye olunca soyluluktan ve gizlilikten getirdiği bütün namussuzluğu hayatında sergiler. Benim romanıma da böyle bir Şövalye gerek... Namussuz, kıyıcı, kalleş bir imparator piçi!...” Kemal Tahir, romanının konusunu Osmanlı kuruluş yıllarını seçme nedenini şu sözlerle ifade eder: “Görüyorsun, toplumda büyük bir gevşeklik var… Kolayca dönmesi gereken devlet tekerleği, sakızlı çamurdan geçiyormuş gibi bir tutukluk içinde… İnsanlarda güvensizlik, bir tasa, bir umutsuzluk debelenmesi!... Bütün bunlar benim gözümde, bir doğum öncesi kargaşalığıdır. Yeni romanımla umutsuzluğu silmeye, topluma güven vermeye, ruhlara taze bir nefes üflemeye çalışacağım. Onun için konu olarak Osmanlı’nın kuruluş yıllarını seçtim…” Ona göre “tarihi romancı okuyucusuna tarih öğretir; romancı okuyucusunu tarih üzerinde düşündürür… Tarihi romancının mesajı yoktur, paralel kaygısı yoktur, günün sorunlarına ışık getirmek hevesi yoktur… Buna karşılık romancı, konusunu tarihten de seçse, günümüz insanına bir mesajı vardır, günümüz olaylarına bir paralel koymuştur, sorunlarımıza spot ışığı düşürür.” Romanının hazırlık safhasını İsmet Bozdağ şöyle anlatır: “Masasının üstünde 3000 sayfaya yakın not vardı. Kayı aşiretinin Asya göçünü, 13’üncü yüzyıl Bizansı’nı, Selçuklular’ını, Moğol'unu iyiden iyiye incelemiş, notlar almış, yapılan gravür ve resimleri görmüş… Anadolu Ahilik teşkilâtını araştırmış; o çağ Asya ve Avrupa milletlerinin sosyal ve kültürel yapılarını gözden geçirmiş, saz şairlerinin hayatlarını okumuş ve cönkler karıştırmış ve böylece masasının üstünü kaplayan 3000 sayfaya yakın notlar çıkarmış. Bütün bunlar, yazacağı yeni roman için… Osmanlı’nın cenkçi takımını anlatırken Dede Korkut üslubundan yararlanır. Saray takımını anlatırken Evliya Çelebi’nin iyi düşeceğini düşüncesindeydi. Bunun için yüzlerce sayfa eski metin okumuş… Evliya Çelebi’yi her okuduğunda biraz daha sevmiştir. Kemal Tahir romanı yazma nedenini de şöyle açıklar: “Roman okunduktan sonra Osmanlı İmparatorluğu’nun hangi çekirdekten fışkırmış olduğu ve temel kuralları iyice anlaşılmış olacak. Asyetik Üretim Tarzı sorunu, bir başka açıdan araştırılmış oluyor.” Roman, Kemal Tahir’in “kerim devlet” tezine ulaşmasından dolayı Türk solu tarafından tepkiyle karşılanır. Bir diğer eleştiri ise, Asya Tipi Üretim Tarzı’nın Doğu toplumlarına özgü bir yöntemle uygulanması gerektiği düşüncesinedir. Kemal Tahir'e göre, Doğuda ve Batıda farklı devletlerin ortaya çıkması, toplumların farklı olmasında ileri geliyor. Batı toplumu sınıflıdır. Doğu toplumunda sınıf yoktur. Batı toplumu sınıflı olduğu için orada devlet, sınıflar arasında bir tarafsızlık dengesi kurabildiği veya eşit ölçüde güven verebildiği zaman ayakta kalır. Müesseselere dayalı devletin kaynağı budur. Doğu toplumunda devlet sınıflar olmadığı için, adalete dayanır. “Adalet mülkün temelidir” denmesinin nedeni budur. Kemal Tahir toprak meselesi konusunda da şöyle diyordu: “Benim öfkemi kabartan, bizim Marksistlerimizin, Batı’da neyin niçin yapıldığını bilmeden memleketimizde de aynı şeylerin istemeye kalkmalarıdır. ‘Toprak dağıtılsın’ deniyor. Dağıtılacak toprak, kimin toprağıdır bir kere… Bizimkilere sorarsan ‘ağaların toprağı’ derler hiç duraksamadan. Oysa bizde toprakların büyük bölümü devlettedir. İnandıkları ideolojiye göre, olması gereken bir şeyi ‘dağıtalım’ demek, ya ideolojiden habersiz olmak, ya da niçin yapıldığını bilmemektir.” “Batı’da toprak, soyluların elindeydi. Soyluları zayıf düşürmek hem burjuvanın, hem de işçi kesiminin işine geliyordu. İkisi de ağız birliği ettiler ve soyluların elindeki toprakları köylüye dağıtmanın yolunu buldular. Batı toplumunun dengesi böyle kurulmuştur. Bize gelince, madem en büyük toprak parçası devletin elindedir, devletin, topraklarını önce dağıtıp, sonra da ellerinden alarak kollektifleştireceğine, beklersin, kendi devletini kurduğun zaman kollektifleştirirsin olur biter. Toprağın küçük parçalar halinde bölünmesi, verimi düşürdüğü bilinen bir şeydir. Ayrıca topraksız köylüye toprak vermek de yetmez, ona döner sermaye, donatım gideri vereceksin… Bunun için de büyük bir fon ayırmak gerekli… Bütün bunlar en küçük ayrıntılara kadar hesaplanıp planlamadan, toprak dağılımının ne faydası olabilir?...” Kemal Tahir ATÜT’ün Doğu toplumlarına özgü olması gerektiğini dönemin Rusya’sında Galiyev’in savunduğunu söyler: “Çok önemli bir konu bu! Hele bunun 1917 ve sonraki yıllarda yüzdürülmüş, fakat kenara çekilmiş bir fikir olması, her bakımdan ayrıca önemli… Bu konu üstünde –altını çizerek– duruşumun sebebi, bugün yeniden ciddi bir önem kazanan Asyetik Üretim Biçiminin daha 1917’lerde ortaya atıldığı halde, itibar görmemesidir. Galiyev’in Lenin’e önerisi, Türk ve Müslüman olan bu uluslar üzerinde Marksizm uygulamalarının başka metotlarla yapılmasıdır. Bu başka metotlar, Sultan Galiyev tarafından geliştirilecek ve uygulanacağından, elbette Sovyetler Birliği’nin en büyük parçası ve nüfusun en büyük bölümü üzerinde söz sahibi olacak demekti. Değil Lenin, Marks’ın kendisi bile olsa, böyle bir nüfusun doğmasını istemez, Sovyetler Birliği’nin bu yoldan parçalanmasına razı olamazdı. Ayrıca elde edilecek güçte partinin ve devletin ele geçirilmesi de uzak bir ihtimal değildi. Yani Sultan Galiyev, Sovyetler Birliği’nin tehlikeli adamlarının en başında geliyordu.” Kemal Tahir’e göre, batıdan bir şey alınacak şayet, “batı toplumunun hangi koşullarından ortaya çıktığını bildiğimizden başka, kendi toplumumuzun sosyo-ekonomik ve sosyo-psişik yapılarına aldığımız şeyin ne kadar uyacağını, ne kadar aksayacağını da bileceğiz; onun revizyondan geçireceğiz, kendi toplum yapımıza adeta restore edeceğiz… Bunu yaptığımız zaman, bugün kültür emperyalizmi biçiminde görünen bilgi alışverişi, kültür değişimi, etkileşimi biçimine girer; bugün maymun taklidi gibi görünen bazı devrimlerimiz, bünyenin gelişimini belirlemeye başlar.” Türkiye’de ATÜT tartışmaları 1960’larda başlamıştır. Sencer Divitçioğlu ATÜT konusunda kendilerini harekete geçirenin Kemal Tahir olduğunu söylemişti. Ona göre ilk olarak Selahattin Hilav Mısırlı bir profesörün yazısında bu konuyu okumuş, bunu Kemal Tahir’e söylemiş, Kemal Tahir de konuyu sahiplenmiştir. Kemal Tahir’e göre, “Edebiyatçı, bilimin vardığı yerden sonrasını zorlamak zorundadır. Bunun için de onun kanunlarını, onun geleceğini, nereye doğru gelişeceğini aşağı yukarı kestirmek zorundadır. Yoksa bilimsel olarak belirlenmiş bir şeyi uzun sayfalarla ispatlamak durumuna düşer ki, bu da edebiyatçının ne vazifesidir, ne amacı.” Kılıç ve Kalem Çatışması Devlet Ana’da temel çatışma kılıç ve kalem arasındadır, kılıç ve kalem yaşanılan çıkmazın çözümü için iki araç olarak karşımıza çıkar. Muhammed Fazıl Baş kılıç kalem çatışması çerçevesinde karşımıza çıkan manzarayı şöyle tarif eder: “Bir yanda kılıç ve kalem ortaklığının barış siyaseti (tez), karşısında ise barış siyasetinin yürümediğine işaret ederek akıncı hareketleri önce çıkarmak isteyen Dündar Bey (antitez) bulunmaktadır. Osman Bey ise ne babasından ve müstakbel kayınbabasından aldığı barış siyasetini devam ettirmek ne de pervasızca kendisi aleyhinde kurulan oyuna yenik düşerek kılıcı eline almak niyetindedir. Osman Bey artık bu ikisinin üzerinde kurucu (devlet kurucu) bir vasfa sahip olarak karışımıza çıkar. (sentez)” Kitabın sunduğu kılıç-kalem çatışmasının asıl kahramanı Kerim Çelebi Bacıbey’in küçük oğludur. Küçüklüğünden beri mollalık hayali kurmaktadır. Romanın entelektüel karakteridir. Ağabeyi öldürüldükten sonra, anası kitaplarını ve sazını yakarak ondan mollalığı bırakmasını ister: “ ‘Bırakacaksın mollalığı bu geceden tezi yok!’ Çenesiyle sedire koyduğu savaşçı giyimlerini gösterdi. ‘Şunları giyeceksin! Ağanın kılıcını takacaksın omzuna… Babanın kanını İnegöllülerden aramaya vakit bulamadı ağan… Gidip arayacaksın! Demircan’ın kahpe kanlısını da bulup tepeleyeceksin! (…) Mollalık geçti Kerim Çelebi değil bundan böyle senin adın, Kerimcan’sın bundan böyle…” Devlet Ana kararlıdır. Hayattaki oğlu kalemi bırakacak kılıç kuşanacak bundan böyle savaşçılığa dönecekti. Mollalığı bırakmaya razı olmasa da, cübbesini çıkardı ve savaşçı urbalarını giydi, silahlarını kuşanarak gözyaşları içinde sarığını söküp savaşçı sarığı gibi bağlar. İntikamını aldıktan sonra da görevini tamamlamış olduğundan savaşçı elbisesini çıkararak kılıcını duvara asar ve mollalığa geri döner. Benito Keşiş mağarasında karşısına çıkan kitaplıkla yeniden kitaplığa kavuşmanın sevincini yaşar. Bu kitaplıkta SİYASETNAME’yi görünce mutlu olur. Romanda Şeyh Edebali ve Osman Bey arasında geçen konuşmada Anadolu halkının ne Moğol, ne Frenk düzeni, ne Yunan ne de Roma’nın düzeniyle uyuşmadığı söylenir. Zira Anadolu’nun yapısı ve verimli toprağa sahip olması Anadolu insanını devlet kuruculuğuna zorlar: “Tükenmez insan kaynağıdır, insanın zanaatı da göründüğü gibi köylülük değildir, devlet kuruculuğudur.” (s:175) Yine Osman Bey ve Şeyh Edebali konuşmasında inşasını düşündükleri devlet şöyle anlatılır: “Batıya yöneleceğiz! Talan etmeyeceğiz! Din yaymaya çabalayacağız. Tersine herkesin inancına saygı göstereceğiz! İnsanlar arasında din, soy varlık bakımından hiçbir üstünlük tanımayacağız!” (s. 178) Bir İstihbarat Ağı ORTAK Romanda istihbarat çalışmasına rastlanır. Kamagan Derviş üzerinden kurgulanan ORTAK adlı kumpanya dünyanın her tarafından Moğollara istediği türden istihbarat ağını ulaştırmak için kurulan bir sistemdir: “Batakları, köprüleri, yıkılmış azgın ırmakları atlayıp her boğazda, her dere çukurunda pusu kurmuş eşkıyaları aşarak dilediğini en kısa zamanda öğrenmesi ORTAK’ın korkunç gücünden geliyordu. Pekin Hakanı Kubilay’la Tebriz İlhanı Hülâgû’nun kurduğu, birçok hükümdarın, ünlü prensin, soyluların, Arap Şeyhleri ile Acem hanlarının, Müslüman Türk beylerinin de para koyarak katıldığı, her yerde kısaca ORTAK diye anılan ticaret kumpanyası, bütün Endonezya’nın, Cermanya’ya, Seylan’dan Afrika’nın göbeğine, Kanarya adalarından Moskova pransliğine, Basra’dan geceleri altı ay uzunluğunda Buzlu Dünya’ya kadar yeryüzünü örümcek ağı gibi sarmıştı. (…) ORTAK, devletler üstü yasalarla yürütülüyor, bu yasalara göre anlaşmalar bağlanıp savaşlar açılıyordu.” (s.149) İstihbarat üzerine çalışan Polat Safi’ye göre, Kemal Tahir bu ağı kurgularken Hikmet Kıvılcımlı’dan yararlanmış olması kuvvetle muhtemeldir. Kemal Tahir’e göre edebiyatçı gerçekçi olmalıdır. Edebiyat “açlığı gideremez belki ama, insanlara neden aç olduklarını, bu açlığı hangi yoldan, hangi güçle yenebileceklerini gösterir, onlara davranma, atılma korkusuzluğu verir. Bugünkü dünyada deneyler göstermiştir ki, insanları açlıktan kurtarmak, son hesaplaşmada, üretim araçları üstünden yapılacak mülkiyet operasyonuyla ulaşması pek zor bir amaç değildir.” Kaynakça: İsmet Bozdağ – Kemal Tahir'in Sohbetleri, Bilgi Yayınevi Kemal Tahir – Devlet Ana, İthaki Yayınları Kemal Tahir – Notlar Sanat-Edebiyat 1, İthaki Yayınları Muhammed Fazıl Baş – Bataklık ve Bozkır: Kemal Tahir’in Devlet Ana ve Bozkırdaki Çekirdek Romanındaki Birey İnşası (Makale)
- Yalnızlık yok eder de insanı, kalabalıklara da yenik düşer mi insan?
Ayşen Yenilmez'in romanı Çürümüş Kelimeler, doğanın muhteşem sırlarını, yüzyılların tecrübesiyle oluşturulmuş halk takvimlerinden bazı bilgileri, mavinin ve yeşilin güzelliğini gözler önüne seriyor. Doğal Düşman serisinin birinci kitabı olan Çürümüş Kelimeler, bir kadının kendini arayışında karşılaştığı, birbirini doğal düşman bellemiş insanların yaşama tutunma çabalarını, aşkını, nefretini, pişmanlıklarını, yok oluşlarını ve yeniden doğuşunu anlatan bu roman, doğanın muhteşem sırlarını, yüzyılların tecrübesiyle oluşturulmuş halk takvimlerinden bazı bilgileri, mavinin ve yeşilin güzelliğini gözler önüne seriyor. Annesinin davranışlarını anlamlandırmaya, onu anlamaya çalışırken hastalanan Arize, babasını anlamaya çalışırken de her canlının bir doğal düşmanı olduğu gerçeğiyle tanışır. Tüm bunların ardından hayatla ve kendisiyle tekrar tanışmak için çıktığı yolculukta insanın doğal düşmanını aramaya başlar. İnsanın doğal düşmanı sevdası mıdır? Öfkesi belki ama kahkahası düşman olur mu insana? Yalnızlık yok eder de insanı, kalabalıklara da yenik düşer mi insan? Acaba beklemek mi insanı her şeye düşman yapan? Beklerken yapılanlar mı yoksa insandan beklenenler mi hikâyesini yazdıran? Peki ya yazılan o hikâyede gün yüzüne çıkmayı bekleyen gerçekleri anlatan o kelimeler; insanı insana daha da acısı insanı kendisine düşman eder mi? Bir yandan birçok soruya cevap ararken diğer yandan kayıp babasını bulmaya çalışan Arize, kendisine gelen yaşam davetiyle her kelimenin haklılığını sorgulayarak yarım kalan yanlarını tamamlamaya çalışır. Senin sevilmeye, benim sevmeye Benim affedilmeye, senin affetmeye Senin birini tanımaya, benim biri tarafından tanınmaya İkimizin de yaşamaya ihtiyacı var Mutluluğun da adı var kelimelerde, hüznün de; nedametin olduğu gibi, serkeşliğin de adı var hatta çoğu zaman hem adı hem soyadı var. Kelimelerle birinin hayatına girer, şiddeti de şefkati de kelimelere saklar. Onun içindir ki; affetmek, affedilmek, sevmek ve sevilmek, yaşamaya devam edebilmek için ruhu özgür kılan, vicdanı rahatlatan, şiddeti yok sayan, geçmişin üzerini kapatmaya yarayan, hep süslü sözcüklerdir ve o sözcükler sayesinde katılırız yaşamaya. ÇÜRÜMÜŞ KELİMELER Ayşen Yenilmez İkinci Adam Yayınları, 2025 253 s.
- Öykü: Lotus Siyah Açar
"Bilmek ve yapmak arasındaki uçurum, tıpkı göl yatağının şu anki derinliği gibi: Neredeyse ölçülemeyecek kadar sığ, ama yine de içine düşünce boğulabilirsiniz." Işın Güner Tuzcular Belediye başkanı, monitöre gözlerini kısarak baktı, parmaklarıyla masaya sinirli ritimler vuruyordu. "Serhat Karadüş hesabı, son 24 yirmi dört saatte yirmi bir paylaşım yapmış, çok yorum var," dedi hızlıca, ekrandan gözlerini bir an bile ayırmadan. "Hepsinde aynı etiket: #EberÖlüyor." Öfkeyle dosyayı kenara fırlattı. Masanın üzerinde bir avuç kurumuş bitki duruyordu. Sarı taç yaprakları, ince sapları... Acımasız gerçeğin kanıtı: Kuruyup ölmüş bir Eber sarısı. "Bu sabah evini siyaha boyadı," dedi yardımcısı telaşla. "Tam da hanımefendinin ziyarete geleceği, turizm hamlesi yapacağımız gün! Hanımefendi mutmain olmazsa şimdi..." Belediye başkanı sinirle başını iki yana salladı. Monitördeki siyah evin fotoğrafına bakıyordu. Önünde önceden bankacı, sonra balıkçı, şimdilerde kendini çevre aktivisti ilan eden Serhat Karadüş duruyordu. Gölün eski bir fotoğrafı elinde, milyonlarca nilüfer... arkasında simsiyah duvarlar. "Ah bu entel danteller... ah..." diye mırıldandı ve hemen valiyi aradı. Afyonkarahisar Valiliği'nden Bir Açıklama: "Eber Gölü Koruma Projesi kapsamında, göl çevresindeki evlerin boyası ile ilgili tartışmalar basında yer almıştır. Evini siyaha boyayarak protesto eylemi gerçekleştiren ve bu sebeple gözaltına alınan Serhat Karadüş'le ilgili şu hususu belirtmek isteriz: Doğal yaşam alanlarının ve sulak alanların korunması için tüm gayretimizle çalışmaktayız. Ancak bu gayret, kanunlara saygı çerçevesinde olmalıdır. Öte yandan, vatandaşlarımızın çevre duyarlılığını takdirle karşılıyoruz. Bu sebeple, 'Eber Gölü Yeniden Canlanıyor' projesini başlatmış bulunmaktayız. Ayrıca, gölün sembolü olan nilüfer (lotus) çiçeklerinin ve endemik Eber sarısı bitkisinin korunması için özel bir çalışma başlatılmıştır. NOT: Evlerin rengi ile ilgili kısıtlamalar, şehir estetiği ve turizm potansiyelini korumak amacıyla getirilmiştir. Ancak vatandaşlarımızın duygularını ve çevre duyarlılığını göz önünde bulundurarak, evlerin dış cephelerinin %30'una kadar siyah detaylarla süslenmesine izin verilmiştir." Karakolda parmak izleri alınırken Serhat pencereden dışarı baktı, gözleri uzaklardaydı. Bir zamanlar göl manzarası olan yerde şimdi sadece çatlak toprak görünüyordu. Göl, eski genişliğinin üçte birine inmişti. Parmaklarının mürekkeple lekelenmesi, tıpkı evinin duvarlarını boyadığı gibi, garip bir tören hissi uyandırdı onda. "Neden yaptın?" diye sordu Komiser sert bir sesle, başını kâğıtlardan kaldırmadan. "Neyi?" diye meydan okudu Serhat. "Evin," dedi Komiser, gözlerini dar açarak, "neden siyaha boyadın?" "Çünkü göl ölüyor," dedi Serhat, sesi buz gibi. Komiser hafifçe başını kaldırdı, ilgisi artmıştı. "Ve Eber sarısı artık yok," diye ekledi Serhat. "Ne?" Komiserin kaşları çatıldı. "Dünyada sadece Eber Gölü'nde yetişen endemik bitki türü. Sarı çiçekli." Serhat'ın sesi titredi. "2023'te son örneği kurudu. Ben fotoğrafladım." "Normal bir çiçek o, ben buralıyım," dedi Komiser savunmacı bir tavırla. "Nilüferler gibi azametli de değil. Çocukken de gölde nilüferlerin arasında yüzerdim." Serhat ilk kez gülümsedi, yüzünde acı bir ifadeyle. "Şimdi yüzebilir miydi komiser..." "Evinizi siyaha boyamak zorunda değildiniz," dedi nöbetçi savcı, Serhat'ın dosyasını hızla kapatırken. "Benim evim bir anıt," dedi Serhat, sesinde bir tutku vardı. "Siyah bir anıt. Kaybolmakta olan bir doğa harikası için. Bir gölün, nilüferlerin, Eber sarısının anıtı." "Tutuklanmanızı ve sonrasında yaşadıklarınızı düşününce, başka yollar olabilirdi," dedi savcı yorgun bir sesle. "Hepimiz doğayı seviyoruz, hanımefendi sizin yüzünüzden Eber gezisini iptal etti, turizm projemiz ertelendi." "Biliyorum," dedi Serhat kederle. "Ama bilmek ve yapmak arasındaki uçurum, tıpkı göl yatağının şu anki derinliği gibi: Neredeyse ölçülemeyecek kadar sığ, ama yine de içine düşünce boğulabilirsiniz." Savcı başını salladı. "İstanbul'dan gelip, buraları karıştırıyor," diye düşündü. "Ah bu entel danteller..." Karakoldan çıkarken eşi arabaya bindiklerinde tedirgin bir şekilde konuşmuş; 'Evimiz hem siyah hem beyaz şimdi.' 'Nasıl yani?' 'Belediye ekipleri geldi. Evin üst yarısını beyaza boyadılar. Alt yarısını siyah bıraktılar. 'Uzlaşma' diyorlar.'" Serhat acı acı güldü. İroni mi? Uzlaşma mı? Ya da belki de... bir diyalog başlangıcı? Onu tutuklamamalarının nedeni bu muydu acaba... Serhat doğruca göle gitti. Eski teknesini kurumuş çamurun üzerinde buldu. İçine oturdu, bir zamanlar suyun üzerinde süzüldüğü noktaya gözlerini dikti, yüreği ağır bir taş gibi çökmüştü. Telefonunu çıkardı, hesabına girdi: "Göle su geldi diye göl kurtulmuş olmaz. Evimi kısmen beyaza boyasam da içim hâlâ siyah. #EberDireniyor mu? Direniyor. #EberÖlüyor mu? Ölüyor. İkisi aynı anda nasıl doğru olabilir? İşte tam da bu paradoksu yaşıyoruz ." Teknenin ardında, göl yatağının kurumuş çamurundan bir filiz uzanıyordu. Göz alıcı sarı bir çiçek: Eber sarısı. Serhat heyecanla eğildi, bitkiye dokundu. Bir an için yaprakların siyah olduğunu sandı. Sonra güneş bulutların arkasından çıktı ve sarı renk tekrar ortaya çıktı. Günler sonra hanımefendi teşrif edecekti, belediye başkanı telaştan elleri titreyerek hazırlıkları kontrol ediyordu. Köyün girişindeki büyük billboard'a gururla baktı: "EBER GÖLÜ TURİZM BÖLGESİ- Türkiye'nin En Güzel Lotusları" Billboardın hemen altında, küçük harflerle: "Görsel gerçek değildir, gelecekteki muhtemel görünümü temsil eder." Billboardın en altında, birinin spreyle eklediği yazı: "Göl yoksa turizm de yok. #siyahevler" "Hemen bunu sildirmeliyim!" diye haykırdı. "Münasebetsizler, hanımefendinin mutmainliğinden ne istiyorlar?!" Telaşla telefona sarıldı. Yerel Gazete Makalesi "EBER'DE İLGİNÇ BİR DÖNÜŞÜM" Hanımefendi Eber'de en çok evleri sevdiğini söyledi. Evler onu çok mutmain etmiş. Belediye Başkanımız da siyah beyaz bir otel ve millet bahçesi yapılacağını gururla belirtti. Afyonkarahisar'ın Çay ilçesine bağlı Eber kasabasını son zamanlarda ziyaret edenler, ilginç bir manzarayla karşılaşıyor: Evlerin alt kısımları siyah, üst kısımları beyaz boyalı. Bu görsel dönüşüm, yaklaşık 6 ay önce evini tamamen siyaha boyayarak Eber Gölü'nün kurumasını protesto eden ve bu sebeple tutuklanan doğa fotoğrafçısı ve eski bankacı Serhat Karadüş'ün eylemiyle başladı. Karadüş'ün protestosu, başlangıçta yerel yetkililerin tepkisini çekse de, zamanla ulusal bir çevre hareketine dönüştü. Şu anda Eber'de evlerin çoğu "yarı siyah yarı beyaz" boyanmış durumda. Belediye Başkanı konuyla ilgili yaptığı açıklamada, "Bu renk seçimi artık resmi olarak onaylanmıştır. Alt kısım siyah, gölün yasını; üst kısım beyaz, geleceğe olan umudu temsil ediyor" dedi. Çevre Bakanlığı'nın Eber Gölü'nü kurtarma projesi kapsamında su seviyesinin yükseltilmesi çalışmaları devam ederken, nilüferler ve Eber sarısı bitkisinin korunması için millet bahçesinin içinde ve otelin bahçesinde özel alanlar oluşturuldu. Beş yıl sonra... Turizm Dergisi, yeni açılan "Eber Oteli"ni "yılın en özgün tasarımlı tesisi" seçti. Alt katı siyah, üst katı beyaz olan otelin her odasının duvarında, çerçevelenmiş bir Eber sarısı fotoğrafı asılıydı. Lobide, mermer bir platform üzerinde, cam bir fanusun içinde son kalan gerçek Eber sarısı sergileniyordu. Çiçeğin etrafında, minik bir sulama sistemi ve yapay bir göl yaratılmıştı. Otelin arkasında, bir zamanlar gerçek göl olan yerde şimdi büyük bir yüzme havuzu uzanıyordu. Yüzeyde, plastikten yapılmış nilüfer çiçekleri yüzüyordu - "otantik göl deneyimi" için. Serhat Karadüş'ün mürekkeple lekeli parmak izleri, lobi duvarında sanat eseri olarak sergileniyordu. Altındaki plakette şöyle yazıyordu: "Direnişin İzi - 2025". Turizm Bakanı otelin açılışında yaptığı konuşmada, "Doğa bazen bize çözümlerimizi kendisi gösterir - siyah ve beyaz, yas ve umut, geçmiş ve gelecek, hepsi aynı çatı altında..." derken, havuzun kenarında hanımefendi kahvesini yudumluyordu. Otelin altın renkli broşüründe, "Gerçek Eber Deneyimi" yazıyordu. "Göl yok, ama artık ona ihtiyacımız da yok."
- Tarzan’ın kabile ve hayvanlara çağrı yaptığı an
S. Serdar Yegül, Tarzan Efsanesi filmi odağında yazdı: "Doğayla kurduğumuz ilişki bir hükmetme ilişkisi midir, yoksa bir ait olma ilişkisi midir?" Tarzan Efsanesi (2016) filmini izlemeye koyulduğumda amacım, doğa ile ilgili konuşmaları belirlemekti. Arka planın orman ve hayvanlardan oluştuğunu elbette biliyordum. Ancak beni asıl ilgilendiren, tüm bu arka planın ve olayların filmde nasıl söze döküldüğüydü. Film hızla ilerlemesine rağmen aradığım konuşmaları bir türlü bulamıyor ve üzülüyordum. Film bitmek üzereydi ki, içime su serpen o dış ses geldi. Dış ses, Tarzan’ın orman hayvanlarına çağrı yaptığını, onların da bu çağrıya karşılık verdiklerini söylüyor ve bir açıklama yapıyordu. Dış sesin söylediklerine geçmeden önce, dilerseniz, filmin olay örgüsüne kısaca bir göz atalım. Filmin başrol oyuncuları (soldan sağa): Samuel L. Jackson (Araştırmacı), Alexander Skarsgard (Tarzan) Margot Robbie (Jane) ve Christoph Waltz (Belçika Kralı’nın Elçisi) TARZAN EFSANESİ – 19. yüzyılın sonlarında Belçika, Afrika’da Kongo’yu sömürmektedir. Sömürgesinde demiryolları ve kaleler inşa eden ve paralı asker tutan Belçika, ekonomik sıkıntı içindedir ve bu sıkıntıyı aşmak için kabilelerin zaaflarından yararlanır. Örneğin bir kabile reisinin oğlu Tarzan tarafından öldürülür. Belçikalılar Tarzan’ı yakalayıp kabile reisine teslim etmeyi ve karşılığında yüklü miktarda değerli taş almayı planlamaktadır. Belçikalılar Tarzan’ı yakalar ve teslim edilmek üzere yola çıkarırlar. Ancak Tarzan yolda kaçar. Bu arada, kabile reisi çoktan değerli taşları Belçikalılara teslim etmiştir. Değerli taşlar limana doğru götürülürken Tarzan tüm kabile ve orman hayvanlarına yardım çağrısında bulunur. Tarzan’ın çağrısına karşılık veren kabile ve hayvanlar limana doğru hücum ederler. Bizonlar, antiloplar, aslanlar ve kaplanlar; ormanda ne kadar hayvan varsa, yetenekleri ölçüsünde hepsi yardıma koşmaktadır. Hayvanlar pek çok binanın üstünden, altından ve içinden geçerek saldırırlar. Hayvanların bu olağanüstü saldırısı karşısında sömürgeciler ve destekçileri yenilirler. Filmde olayların gelişimine bakıldığında, filmin asıl meselesinin sadece sömürgecilik ve bir macera anlatısı olmadığı, insan ve doğa ilişkisine de değindiği görülür. Tarzan filmleri dendiğinde hemen akla, asmaları kullanarak daldan dala atlayan Tarzan gelir. DOĞANIN PARÇASI OLABİLMEK Şimdi yazının girişinde bahsedilen dış sese kulak verelim. Filmin son dakikasında dış ses ; Tarzan’ın orman hayvanları üzerinde bir gücü olduğunu, onun ruhunun, hayvanlardan geldiğini , Tarzan’ın onları anladığını ve onlardan biri olmayı öğrendiğini söyler. Dış sesin sözleri; doğa yazarı John Muir’in (1838-1914) bu yöndeki sözlerini hatırlatır. Muir, varoluşta hiçbir unsurun diğer bir unsurlardan ayrıcalıklı olmadığını, insanın, doğanın üstünde bir varlık değil, doğanın bir parçası olduğunu ve doğadaki canlıların da insanın “arkadaşları” olduğun u söyler ( https://www.literaedebiyat.com/post/john-muir ). Tarzan ve John Muir’in doğaya bakışları birbirine oldukça yakındır. Bu yönden bakıldığında Tarzan Efsanesi filmi , sadece geçmişteki sömürgeci ilişkileri ve bir macerayı anlatmakla kalmaz; aynı zamanda günümüz insanına güçlü bir soru da sorar: “Doğayla kurduğumuz ilişki bir hükmetme ilişkisi midir, yoksa bir ait olma ilişkisi midir? Hangisidir?” Tarzan hayvanlara hükmetmez, onlarla birlikte var olur. Bu davranışlarıyla Tarzan, insanın doğa karşısındaki yerini yeniden düşünmesini ister. İnsanın doğanın efendisi değil, onun bir parçası olmasını bekler.
- Maggie O’Farrell’ın unutulmaz romanı Hamnet, 6 Şubat'ta sinemalarda
Maggie O’Farrell’ın ödüllü romanı Hamnet' ten uyarlanan film, Oscar’lı yönetmen Chloé Zhao imzasıyla, Jessie Buckley ve Paul Mescal’ın başrollerinde 6 Şubat’ta Türkiye’de vizyona giriyor. Oscar ödüllü yönetmen Chloé Zhao ( Nomadland , The Rider ) tarafından sinemaya uyarlanan Hamnet , Maggie O’Farrell ’ın çok okunan ve eleştirmenlerce beğenilen romanından beyaz perdeye taşınıyor. Film, William Shakespeare ve eşi Agnes Hathaway ’in yaşamını, küçük oğulları Hamnet ’in trajik kaybı üzerinden duygusal ve derin bir bakışla anlatıyor. Jessie Buckley ve Paul Mescal’ın başrollerini paylaştığı yapım, önceki gösterimlerinde performans ve atmosfer açısından eleştirmenlerden övgü aldı; özellikle Buckley’nin Agnes rolündeki çarpıcı yorumu geniş yankı buldu. Hamnet ilk olarak 2025’te festival gösterimlerinde yer aldı; ardından Kasım–Aralık 2025 arasında ABD ve İngiltere’de geniş çaplı gösterime girerken, Türkiye’de 6 Şubat 2026 tarihinde vizyona çıkıyor. Film, Shakespeare’in kişisel kaybının, onun en ünlü eserlerinden Hamlet ’e ilham verdiği hayali bir anlatıyla izleyici karşısına çıkacak. Edebiyat ve sinema dünyalarının buluştuğu bu eser, klasik metnin ardındaki insan hikâyesini katmanlı bir duygusal çerçevede sunmasıyla, 2026’nın en dikkat çeken uyarlamalarından biri olmaya aday.
- Seda Aksoy Evren'den yeni kitap: Bir Keşif Öyküsü
Seda Aksoy Evren’in kaleminden çıkan bu sıcak öykü, İlinay Özdem’in duyarlı çizimleriyle birlikte; çocukları yavaşlamaya, yakından bakmaya ve görünmeyeni fark etmeye davet ediyor. Yolun kenarında herkesin fotoğraf çektirdiği papatyalar ve menekşeler varken, kimsenin dönüp bakmadığı bir çiçek vardır… Dikenlerinin ardına saklanan mor çiçekli dulavrat otu. Tüm arkadaşlarının arasında sessizce durur ve kimse fark etmez. Gören olsa bile ondan köşe bucak kaçar. Oysa dikenlerin ardında sakladığı bambaşka bir güzelliği var. Bir Keşif Öyküsü , her canlıya yakından bakmayı hatırlatan; doğanın neleri ortaya çıkarabileceğini, hangi sürprizlere kapı aralayabileceğini gösteren sıcak bir ilk okuma kitabı. Seda Aksoy Evren’in kaleminden çıkan bu sıcak öykü, İlinay Özdem’in duyarlı çizimleriyle birlikte; çocukları yavaşlamaya, yakından bakmaya ve görünmeyeni fark etmeye davet ediyor. Her canlının kendine özgü bir güzelliği olabileceğini, doğanın sürprizlerle dolu olduğunu fısıldayan Bir Keşif Öyküsü , ilk okuma çağındaki çocuklar için merak uyandıran, incelikli bir keşif çağrısı. BİR KEŞİF ÖYKÜSÜ Seda Aksoy Evren Nesin Yayınevi, 2026 Resimleyen: İlinay Özdem 8+ yaş 48 s.
- Edebiyatın iki dev ismi Londra’da buluşuyor
İngiliz edebiyatının yaşayan iki büyük ismi Barnes ve McEwan 20 Ocak’ta bir araya gelip felsefe, sanat, hafızanın kayganlığı, zamanın geçişi, ölümlülük ve keder üzerine konuşacaklar. İngiliz edebiyatının yaşayan iki büyük ismi Julian Barnes ve Ian McEwan, Barnes’ın yeni romanının yayımlanması vesilesiyle Londra’da Intelligence Squared'in canlı bir etkinliğinde bir araya geliyor. 20 Ocak’ta Union Chapel’de gerçekleşecek olan bu buluşma için şimdiden 2026’ın en önemli edebiyat olaylarından biri demek mümkün. Edebiyat dünyası, Ian McEwan’ın son romanı What We Can Now’un heyecanı henüz geçmeden Barnes’ın merak edilen yeni romanı Departure(s) üzerine yapılacak bu büyük buluşmayı bekliyor. Zira bu etkinlik, yalnızca bir kitap lansmanı değil, Barnes ve McEwan’ın edebî üretimlerinin kökenlerini, birbirlerini nasıl etkilediklerini ve çağdaş romanın bugünkü yönelimlerini tartışacakları, okurların da görüşlerini alacakları bir platform olacak. Buluşma aynı zamanda Barnes’ın 80.yaşgününün de bir kutlaması olarak duyuruluyor. Julian Barnes’ın Departure(s) adını taşıyan yeni romanının, 22 Ocak 2026’da yayımlanması bekleniyor. Orta yaş sonrası aşka, hafızaya ve yaşamın geçişlerine odaklanan bir anlatı olarak duyurulan bu eser, okur çevrelerinde “yaşlanma ve insan ilişkileri üzerine incelikli bir kurgu” beklentisi yaratıyor. Ian McEwan’ın son romanı What We Can Know ise yazarın edebiyatında giderek belirginleşen tarih, bilgi ve etik sorumluluk temalarını geleceğe uzanan bir perspektifle ele alıyor. Roman, erken dönem eleştirilerine göre, bilginin kaybolduğu ya da manipüle edildiği bir dünyada geçmişle ilişki kurmanın imkânlarını sorgulayan bir anlatı kuruyor. McEwan’ın edebiyatının uzun süredir merkezinde yer alan “bireysel ahlak ile tarihsel sorumluluk arasındaki gerilim”, bu romanda daha spekülatif ve düşünsel bir düzleme taşınıyor diyebiliriz. Kısacası 20 Ocak saat 18.00’de Union Chapel’de İngiliz edebiyatının altın çağına dair bir buluşma yapılması beklenirken bize de bu iki büyük yazarın son romanlarının Türkçeye çevrilmesini beklemek düşüyor.
- Charlotte Brontë'nin cesur elvedası: Villette
“Villette , Woolf’un gözünde Brontë’nin en büyük sanatsal riskidir. Sessizlikleri ve boşlukları anlam üretiminin parçası yapan, okuru edilgen değil, yorumcu kılan bu duruş bugün bile özel bir okuyucuyu aramaz mı?” Nilay Kaya, Charlotte Brontë'nin modern romana açılan kapıyı aralayan son romanı Villette üzerine yazdı. Jane Eyre adlı romanı ile edebiyat tarihine adını yazdıran Charlotte Brontë'nin (1816-1855) ölmeden önce yazdığı son romanı Villette (1853), görece az bilinen bir romandır. Brontë uzmanları ya da Viktorya dönemi edebiyatı üzerine çalışan akademisyenler dışında, Villette 'in genel okuyucunun ıskaladığı bir roman olduğunu söylemek mümkündür. Halbuki Viktorya dönemi yazarlarından George Eliot, Villette 'in Jane Eyre 'den daha harika bir kitap olduğuna inanıyordu. Edebi modernizmin kurucu isimlerinden Virginia Woolf ise Villette 'in Charlotte Brontë'nin en iyi romanı olduğunu iddia etmiştir. George Richmond’un çizdiği, Londra National Portrait Gallery'de bulunan 1850 tarihli Charlotte Brontë portresi ve Charlotte Brontë’ye ait kurşun kalem otoportre eskiz. Kaynak: National Portrait Gallery ve Guardian. 1842 yılında Charlotte Brontë 26 yaşındayken, sonradan Uğultulu Tepeler 'in ölümsüz yazarı olacak kız kardeşi Emily ile birlikte Brüksel, Belçika'ya gider. Orada Constantin Heger ve eşi tarafından işletilen bir yatılı okula kaydolurlar. Konaklama ve eğitim karşılığında Charlotte İngilizce, Emily ise müzik dersleri verir. Hepsi de mürebbiyelik yapan ve bir noktada kendi okullarını açmak isteyen Brontë kardeşleri (Charlotte, Branwell, Emily ve Anne) Fransızcalarını geliştirmeleri için teyzeleri Elizabeth Branwell maddi açıdan desteklemiştir. Kız kardeşlerin Heger pansiyonundaki zamanı, teyzelerinin 1842'nin Ekim ayındaki ölümü nedeniyle yarıda kalır. Emily geri dönmek istemez ama Charlotte, Ocak 1843'te öğretmenlik yapmak üzere Brüksel'e, Hegerler’in yanına döner. Charlotte'un Brüksel'deki bu ikinci dönemi pek mutlu geçmez. Mektuplarından öğrendiğimize göre yalnızlık ve ev hasreti çekmektedir ama daha fenası, evli bir adam olan Mösyö Heger'e âşık olmuştur. Bu aşk tamamen karşılıksızdır ve Charlotte Ocak 1844'te İngiltere'ye Kuzey Yorkshire, Haworth'taki aile evine döndükten sonra da epey bir müddet devam eder. Charlotte Brontë, yayıncılar tarafından reddedilen ve ancak ölümünden sonra yayımlanabilen ilk romanı Profesör için bu kaynak malzemeden yararlanmıştır. Bir genç kadının kendinden yaşça büyük ve evli bir öğretmene duyduğu aşk temasını Villette 'te derinlemesine işler. Çoğu edebiyat tarihçisi, romandaki Mösyö Paul Emanuel karakterinin büyük ölçüde Mösyö Heger'e dayandığını düşünür. Bununla birlikte karşılıksız aşk, romanın merkezinde değildir, temalarından biridir. Villette , modernist Virginia Woolf'u neden kendine hayran bıraktığını anlayabileceğimiz bir şekilde bir bilinç -ve bilinçdışı romanıdır. Sekiz ay içinde arka arkaya üç kardeşinin ölümüne tanıklık eden Charlotte, romanı yazdığı sıralarda karşılıksız aşk acısını ne kadar mümkünse geride bırakmış, başlı başına bir yas içindedir. Çocukluğundan beri verem başta olmak üzere hastalık nedeniyle yaşadığı kayıplar (anne ve iki büyük kızkardeşin ardından teyze ve diğer üç kardeşin ölümü) etkisiyle olacak, onu bir hipokondriyak haline gelmiştir. Ölümcül bir hastalığa yakalandığına inanmıştır ve bunu ailenin hayatta kalan tek üyesi olan rahip babası Patrick Brontë'den saklamaktadır. Jane Eyre ve Shirley 'nin yakaladığı başarının ardından yayıncısı George Smith ondan heyecanla yeni romanını beklemektedir. O ise içinde bulunduğu psikolojik durumun yanı sıra yazarlık konusunda yeni zorluklarla baş başadır: Son derece içsel, dillendirilmesi zor bir çatışma roman dilinde nasıl anlatılır? Villette 'in konusuna gelelim. Belirtilmeyen bir aile felaketinin ardından ailesiz ve beş parasız kalan baş karakter Lucy Snowe, yatılı bir kız okulunda öğretmenlik yapmak üzere, memleketi İngiltere'den kıta Avrupası'ndaki kurgusal Villette şehrine (gerçek hayatta Brüksel'e karşılık gelir) seyahat eder. Lucy’nin Villette’teki hayatı, dış dünyadan çok iç dünyasının anlatımı ve diğer karakterlere dair gözlemler üzerinden ilerler. Okulun yöneticisi Madam Beck’in gözetleyici ve kontrolcü yapısı, Katolik–Protestan gerilimi, Lucy’nin sürekli bastırdığı duyguları ve yalnızlığını derinleştirir. Lucy'nin ben-anlatısı olarak ilerleyen roman boyunca Lucy, hem toplumsal olarak (yabancı, kadın, parasız) hem de duygusal olarak marjinal bir konumdadır. Lucy'nin kurduğu bütün ilişkiler geri çekilme, suskunluk, yanlış anlaşılma ve gecikme üzerinden gelişir. Charlotte Brontë öyle bir anlatı stratejisi geliştirir ki dış olaylardan çok psikolojik süreçlere başarıyla odaklanır, bunu yaparken gotik edebiyattan yenilikçi bir şekilde faydalanmayı ihmal etmez. Kadın deneyimini romantik idealleştirmeden çekip alır, yalnızlık ve içsel direnç üzerine güçlü bir sorgulama imkânı sunar. Anlatıcının ketumluğu ve güvenilmezliğiyle dikkat çeken romanın neyi söylemediği, nasıl sakladığı, finali de dahil olmak üzere nerelerde bilinçli olarak boşluklar açtığı özellikle incelenmeye değer bir konudur çünkü çok açık ki Charlotte Brontë ne daha önce kendi romanlarında ne de döneminin başka romanlarında karşımıza çıkan bir şekilde, bugün adına suskunluk estetiği “aesthetic of reticence” dediğimiz bir estetik tercihte bulunmuştur ve bu tercih epey erken bir modernist duruşa işaret eder. Villette, bir gelişim hikâyesi anlatırken aynı anda gelişimin imkânsızlığını gösterir. Villette 'i döneminin ilerisinde kılan başka bir özelliği ise 19. yüzyılın popüler bir roman türü olan Bildungsroman (Büyüme / olgunlaşma romanı) kalıplarını alaşağı etmesidir. Lucy Snowe’un anlatısı, yüzeyde bir Bildungsroman gibi görünmesine karşın, bu türün temel beklentilerini sistematik biçimde ihlal eder. Lucy’nin hikâyesi, yoksulluk, yalnızlık ve yabancılaşma sınavlarından geçerek evlilik ve mesleki doyuma ulaşan klasik bir büyüme / olgunlaşma anlatısı olarak okunabilir; ancak roman boyunca yer alan boşluklar, ertelemeler, belirsizlikler ve anlatısal ketlenmeler, bu gelişim modelini sürekli sekteye uğratır. Charles Dickens'in Büyük Umutlar 'ı, bizatihi Charlotte Brontë'nin Jane Eyre 'i başta olmak üzere aşina olduğumuz klasik Bildungsroman örneklerinde özne kendini tanır, pasiflikten eyleme geçer, evlilik, meslek ve aile (hepsi ya da bunlardan çoğu) ile kurulan toplumsal bir yere yerleşir. Lucy Snowe’un anlatısı bu şemayı taklit eder ancak teleolojik değildir: Başlangıç, ilerleme ve kapanış çizgisi kırılır; sürekli ertelemeler ve boşluklar içerir, “nereden başladığı” ve “nerede bittiği” belirsizdir. Bu nedenle Jay Komins, Lucy’nin gelişimini “engellenmiş gelişim" (thwarted development) olarak tanımlar. Lucy ne koruyucu ailesi sayılan Bretton ailesine ne de toplumsal düzene tam anlamıyla ait olur. Roman, Bildungsroman’ın ideolojik vaadini, yani bireyin topluma uyumu yolundaki sonucu askıya alır. Sonuç olarak Villette , bir gelişim hikâyesi anlatırken aynı anda gelişimin imkânsızlığını gösterir. John Jellicoe'nun Villette 'in 1906 tarihli baskısı için çizdiği altı illüstrasyondan biri. Başka bir imkânsızlık ise anlatmanın ve tamamlanmanın imkânsızlığına yöneliktir. Eğer Villette Charlotte Brontë'nin en otobiyografik romanı sayılacaksa, önemli olan nokta şudur: Brontë yaşadığı ağır deneyimi teselliye dönüştürmek istemez. Jane Eyre bir telafi ve denge kurmanın romanıyken, Villette acıyla yaşamayı öğrenmenin romanıdır. Brontë'nin anlatıcı sesi şunu der: Hayat genelde tamamlanmışlık hissini vermez ama yine de yaşanır. Bu, şüphesiz Viktoryen romanın alışık olmadığı bir etik duruştur. Tam da Virginia Wooolf'un dediği gibi " Villette 'in olaydan çok bilinçle ilgilenmesi" modern romana açılan kapıyı aralar. Viktoryen roman genellikle "acı-sınav ve ardından gelen ödül" şemasını işlerken, Villette "acı-dayanma ve buna devam etme" yolunda bir yapı sunar. Romanın mutlu son ideolojisini kırması, onu ahlâkî ders veren bir tür olmaktan çıkarır, varoluşsal bir forma yaklaştırır. Woolf, Villette için açıkça Charlotte Brontë'nin "en derin, en tehlikeli, en dürüst" romanı olduğunu söylerken özellikle vurguladığı noktalar romandaki bastırılmış bilinçtir. Woolf’a göre Lucy, “konuşmayan ama her şeyi hisseden” bir bilinçtir. Bu, Woolf’un kendi roman estetiğinin de çekirdeğidir. Yine "sessizlik estetiğine" işaret eder bir biçimde, Woolf da Villette ’te söylenmeyenin, bastırılanın, boşlukların anlam taşıdığını görür. Bu yüzden romanı belki de hiç tamamlanmayacak olan içsel bir yolculuk yapısı olarak okur. Kendi romanlarından da bildiğimiz gibi bilinç ve hatta bilinçdışı, olaylardan daha değerlidir. Bu yüzden Villette , Woolf’un gözünde Brontë’nin en büyük sanatsal riskidir. Sessizlikleri ve boşlukları anlam üretiminin parçası yapan, okuru edilgen değil, yorumcu kılan bu duruş bugün bile özel bir okuyucuyu aramaz mı? İşte bu yüzden kolayca ıskalanmıştır Charlotte Brontë'nin "elveda romanı" Villette ve hâlâ değerbilir okuyucusunu beklemektedir. Jay Komins (2000), “Godaffiliation: Lucy Snowe’s Thwarted Development in Charlotte Brontë’s Villette ”, Journal of Literary Studies , 16:2, 38-49.















