Search Results
Bu sitede ara
Boş arama ile 5404 sonuç bulundu
- Ötekinin gözünden özne : Vulnus
Gamze Hakverdi’nin Vulnus-Kırılganlık Üzerine adlı çalışması öznenin kırılganlığının merkezinde yer alan bizatihi duygunun ‘’eksiklik’’ olduğunu dile getiriyor. Çalışmayı Semra Ege değerlendirdi. Geçtiğimiz ay Metis Yayınları’ndan yayımlanan Gamze Hakverdi’nin Vulnus - Kırılganlık Üzerine adlı kitabı, bir alan araştırmasının ürünü olarak okuyucunun karşısına çıkıyor. Yirmi katılımcı ile öznenin kırıldığı anlara odaklanan Vulnus; katılımcıların kırıldıkları anları, yazdıkları metin ve seçtikleri görsellerle birlikte görmemize olanak sağlıyor. Hakverdi, bu metin ve görsellerin felsefi, psikanalitik ve sosyolojik okumasını yaparken, öznenin kırılganlığının merkezinde yer alan bizatihi duygunun ‘’eksiklik’’ olduğunu dile getiriyor: Öznenin Öteki’nin gözünden bakarken gördüğü eksikliği, yetersizliği. Vulnus, Kırılganlığın Fay Hatları I ve II olmak üzere iki ana bölüme ayrılıyor. Kırılganlığın Fay Hatları I’ de Hakverdi’nin kırılganlığın mekânsal merkezi ve topoğrafyası olarak tanımladığı “Beden“ üzerinden: Bedenin “Fazlaları“ , Eksiltici Fazlalar, Bedenin “Eksikleri“ alt başlıkları yer alırken; Kırılganlığın Fay Hatları II’ de ise Statü üzerinden: Özneler arası Hayali Çizgiler, Simetriler/Asimetriler ile Cinsel Deneyim Sorunsalı alt başlıkları yer buluyor. Hakverdi, katılımcıların kırılganlıklarının psişik altyapılarını çözümlerken yaptığı disiplinlerarası okumalarda Freud, Lacan, Marx, Jean Juc Nancy, Sartre, Butler, Silverman, Jouisssance, Zizek, Prosser, Scheler, Nurdan Gürbilek, Zeynep Sayın…vs. metinlerinden de alıntılar yaparak -aslında bir nevi- metinleri de birbiri ile konuşturuyor. Metinlerarası konuşmalarla harmanlanan Vulnus, okura zihin açıcı, sorgulatıcı bir alan sunmayı da ihmal etmiyor. İdeal özne, öteki, artı-keyif / artı-değer ilişkisi, arzu nesnesi, deri-otobiyografisi, idiyopatik ve heteropatik özdeşleşme gibi kavramları kırılganlık üzerinden irdeleyen Vulnus’tan sizler için birkaç alıntı bırakıyorum: “Katılımcı yazdığı metin boyunca masadaki diğer kadınlarla arasındaki ‘fark’a vurgu yapar. Onları ‘model gibi’ diyerek tarif eder. Bu onların kültürel ideala yakın olduklarını söylemenin bir başka yoludur. Kendisini onlara göre ölçer biçer, iştahını kontrol edemediği için kendini eleştirir; daha sonra onların yerine geçmeye ve onların gözünden kendini görmeye çalışır. Gece boyunca ‘Acaba benim hakkımda ne düşünüyorlar?’ sorusuyla uğraşır. Başkasının gözünde kendi nesneliğini tanır; kendini o nesnelik anı içinde yakalar. Kendini parçalı olarak görmeye mahkum olan özne, bir başkası tarafından bütün olarak yakalanır. Sartre’ın özne-başkası ile nesne-başkası arasında yaptığı ayrıma benzer şekilde, kendimi parçalı olarak görmeme rağmen, bir başkasına kapalı bir form, bir bütünlük, bir sabitlik olarak görünmek, kişisel trajedilerin tetikleyicisidir. Kontrol edemediği süreçler tarafından nesneleştirilen özne için, bir de idealden uzak bir form olarak nesneleşmek, sakatlayıcı süreçleri başlatır: ‘Acaba benim hakkımda ne düşünüyor?’ Sartre’ın Öteki’ni ‘nesne-bütünlük’ olarak yakalayan bakışı burada devreye girer (2010: 391). S.41-42 “Şimdi ve burada, senin bakışın benim izlerime dokunur ve sen beni okursun ve ben seni yazarım. Bu bir yerde, bir zaman gerçekleşir. Bir telekopyalama makinesi tarafından yapılmış gibi anında gerçekleşmesi gerekmez. Bu temas, sessiz bir flaş gibi bir yerde çakar (2008: 51-52). Nancy’nin söz ettiği bedenler kendi üzerine sonsuz kere kapanır; bakış o bedenlerdeki ‘yara’ya dokunduğu anda, bedenin diğer özelliklerini ve hatta öznenin diğer niteliklerini geride bırakacak kadar parlak bir flaş ışığı gibi bedeni o yarayla özdeş biçimde fotoğraflar.“ s.44 “Deri, belleğin görünür yüzeyidir; öznenin kimliğiyle, ırkı, yaşı, cinsiyeti ve özyaşam öyküsüyle ilgili bilgi verir. Derinin rengi, dokusu, derideki kalıca hale gelmiş izler ve lekeler, öznenin sınıfının, işinin, boş zaman aktivitelerinin ve hatta kendi bedeni ile kurduğu en mahrem ilişkinin hikayesini aktarır.“ s.63-64 “İdeal; ulaşılacak bir vaha, varılacak bir yer, sevinçli bir kavuşma anı değil, ulaşmaya çalıştıkça özneyi sakatlayan bir fantezidir.” s. 85 VULNUS Kırılganlık Üzerine Gamze Hakverdi Metis Yayınları, 2021 152 s.
- Özgürlük ve hakikatin romanı
Mimar Sinan’ın hayatından esinlenen Sinan’ın Kitabı adlı romanıyla tanınan Moskovalı yazar Gleb Şulpyakov’un son romanı Kızıl Gezegen Türkçede. Tarihsel bir suçla yaşamak mümkün mü sorusu çevresinde gelişen romanla ilgili Pyotr Aleşkovski'nin Novaya Gazeta'da yer alan değerlendirme yazısını aynı zamanda romanı da Türkçeye kazandıran Sabri Gürses'in çevirisiyle Litera Edebiyat okurları için yayınlıyoruz. Pyotr Aleşkovski[1] Dünya haritasında yeni, komünizmden uzak bir Rusya’nın ortaya çıkmasından bu yana yıllar geçti, dünya Berlin Duvarı’nı kaybetti ve görünüşe göre ülkeden ülkeye inanılmaz bir hareketlilik çok sayıda Rus için bir norm haline geldi. Çeteleri anlatan, yaşananların karmaşıklığını ve derinliğini asla göstermeyen o polisiye diziler gibi kaybolup gitti doksanlı yıllar. Sonunda, belli ki, yaşananları düşünme, kavrama vakti geldi. Gleb Şulpyakov’un Kızıl Gezegen romanı böyle bir kavrama çabasının ürünü. Başkent Moskova’nın akademik bir uydu kasabası olan Kızıl Gezegen, orada yaşamış birinin hafızasında uzak çocukluktan bölük pörçük hatıralar olarak parça parça doğuyor. Edebiyat alanında bolca bulunan, büyük kısmı o zamanı yakalayamamış insanlar tarafından yazılmış o SSCB’nin mükemmel hayatıyla ilgili anı kitaplarının tersine, bu romandaki geçmiş, yani üzeri sisle kaplansa bile hemen her zaman güzel olan bir çocukluk dürüst olmuş. Kitabın kahramanları, sınıf arkadaşları, tam olarak Kızıl Gezegen’de doğmuşlar; hayatları dünyayı dolanarak geçiyor - Almanya, Polonya, Hollanda, İtalya, Türkiye… ama usta bir elle anlatılan farklı dilli ülkeler ve kültürleri kendi yerini ve hedefini arayan insanların kaderini ortaya çıkaran bir fon oluşturuyor sadece. Konu ilerledikçe, ülkeden ülkeye dolaşan bir tren hızıyla, kayıp ruhların trajik arayışının - özgürlük ve hakikat gibi ebedi, köklü felsefi kavramların, hayat hakkında düşünen her ruhun açıklamaya çabaladığı bu kavramların arayışının ortaya çıktığı sahnede bir fon olarak bu arka plana ihtiyaç duyulduğunu görüyoruz. Konunun uzamındaki değişimler tesadüfi değil – nasıl insanın yolu üzerinde bir sürü durak, istasyon varsa, romanda da, Ugliç’teki çareviç Dmitri cinayetinden Vladimir Nabokov’un bir Alman toplama kampında ölen küçük kardeşi Sergey’in kaderine kadar birçok tarihsel hikaye var. Yol, hiçbir meyvenin rastgele olmadığı ve küme halinde birbirine yapıştığı bir üzüm salkımına dönüşüyor. Kahramanların kaderleri farklı farklı, ama, kitabın sonunda Moskova’da, Sanduni hamamında toplananları görüyoruz, dünyayı gezmişler ve tekrar burada ve şimdi yeniden biraraya gelmişler. Ayrıca, edebi arayışını bırakan başkahraman Saşa Suhoy da, büyük büyükbabasının bir zamanlar rahip olarak çalıştığı kilisede çalışmaya başlamış. Dindarlığın yolu tenha ve sakindir, Gleb Şulpyakov bunu bilerek vurguluyor. Yazar, akıp giden hayata bir kaleydoskoptan bakıyor sanki - çok renkli camlar-olaylar, bir öncekine sadece renkleriyle benzeyen yeni bir vitray figürü oluşturmak üzere dağılıyor. Anlatı yan yollara gire çıka ilerliyor, ama hünerle ana yola geri dönüyor, dil anlatının lokomotifi oluyor, kasten yarım bırakılan diyaloglar birdenbire bir piyesin metnine dönüşerek hayatın gerginliğini ve enerjisini keskin bir şekilde hissettiriyor. Şulpyakov, konunun dolambaçlı inşasının yanısıra, her kahramanın ayrı ayrı, kendi sesiyle konuşmasına da izin veriyor ve burada, Orhan Pamuk’un 1001 gecenin Arap masallarından aldığı çok sayıda hikayeciyle anlatma yönteminin bir yankısı da ister istemez hissediliyor. Kızıl Gezegen kesinlikle didaktik ve ahlaki bir eser değil, hayat olduğu gibi akıyor, ama okurun keskin gözü, romandan bugün hakkındaki yargıları ve hükümleri çıkaracaktır, ama bunlar gerçek bir eserin hükümlerinde olduğu gibi sade, çaba gerektiren, ucuz politikadan uzak, dürüst ve derin şeyler olacaktır. Yaşam ve yazgıdan, yani Vasili Grossman’ın bir kez ve sonsuza dek bir araya getirdiği, artık birçok Rus yazarın çıkış noktası haline gelmiş olan bu sözlerden kaçış yok; hayatımız geçmiş hayatın çöküşünden sonraki hayat ve kaderimiz geçmişle sanıldığından çok daha sağlam bağları olan, vazgeçilmesi ve kaçınılması imkansız bir kader. GLEB ŞULPYAKOV Moskova kültür hayatının önde gelen isimlerinden Gleb Şulpyakov 1971 yılında Moskova’da doğdu. Moskova Devlet Üniversitesi gazetecilik fakültesini bitirdi. Щелчок (Fiske, 2001), Жёлудь (Meşe Palamudu, 2007), Письма Якубу (Yakub’a Mektup, 2012), Саметь (Samet, 2017), Белый человек (Beyaz Adam, 2021) adlı şiir kitapları bulunmaktadır. Gezi yazılarını Persona Grappa (2002), Дядюшкин сон (Amcanın Rüyası, 2005), Общество любителей Агаты Кристи (Agatha Christie Sevenler Derneği, 2009) ve Город Ё (Yo Şehri, 2012) adlı kitaplarda topladı. Карлик (Cüce) adlı piyesi Mayakovski Tiyatrosu’nda 2004 yılında sahnelendi ve Пушкин в Америке (Puşkin Amerika’da) adlı piyesi 2005 yılında ödül aldı. Книга Синана (Sinan’ın Kitabı, 2005), Цунами. Дневник сиамского двойника (Tsunami. Siyam İkizinin Günlüğü, 2008), Фес (Fes, 2010) adlı romanları Doğu Üçlemesi adıyla bilinmektedir. Bu üçlemeyi Музей имени Данте (Dante Müzesi, 2013) ve Красная планета (Kızıl Gezegen, 2019) adlı romanları izledi. Denemelerini Запад на Восток (Doğudaki Batı, 2020) adlı kitapta topladı. http://www.shulpyakov.ru/ [1] (1957) Yazar, tarihçi, arkeolog. Bu makale Novaya Gazeta dergisinin Mart 2019 sayısında yer almıştır. Kızıl Gezegen Gleb Şulpyakov Çeviren: Sabri Gürses Çeviribilim Yayınları 2021, 256 s.
- Özgün bir mimarlık düşüncesi
Küba asıllı Fransız mimar Ricardo Porro'dan özgün bir mimarlık düşüncesi: İçeriğin Beş Görünümü Fidel Castro'nun mimarlığını yapan, Küba asıllı Fransız mimar Ricardo Porro, belirli bir kalıba sokulamayan bir mimari üretim gerçekleştirmekle kalmamış, hem hocalığı hem de güçlü entelektüel formasyonuyla geçen yüzyılın sonunda kalıcı bir iz bırakmıştı. Porro'nun düşüncelerini yansıtan bu kitap, çalışmalarını bir araya getiren bir sergi dolayısıyla, 1993'te Fransızca yayımlanmış. Kitabı Türkçeye, Porro'nun yakınında bulunmuş, öğrencisi olmuş, usta mimarı çok iyi tanıyan Orhun Alkan aktardı. Alkan kitaba yazdığı önsözde şöyle diyor: "Birkaç yüzyıl önce Küba’ya gelip yerleşmiş Lombardiyalı aristokrat bir İtalyan ailesinin çocuğu olarak, Camagüey’de, 1925 yılında doğan Ricardo Porro, mimarlık eğitimini 1949 yılında Universidad de la Habana’da tamamlar. İlk projesini Havana’da tasarlayan Porro ertesi sene bir bursla Fransa’ya gider ve Institut d'Urbanisme de Paris’de lisansüstü eğitimine başlar. Avrupa’ya yaptığı eğitim amaçlı bu gezi hem Avrupa kültürüyle tanışmasına hem de mimarlık eğitiminin yanında görsel sanatlar, felsefe, edebiyat gibi alanlarındaki bilgilerini derinleştirmesine olanak sağlar. Gerek eğitimci gerekse de tasarımcı olarak Porro için 'içerik' kavramı birincil önemdedir. Porro için, mimarlığın bir sanat olduğu ve sanatın biçim ile içeriğin ayrılmaz birlikteliğinden oluştuğu bir ön kabuldür. İşte, Porro'nun, Mimarlıkta İçeriğin Beş Görünümü başlıklı kitabı bu ana paradigmaya dayanır. Mimarlık, içinde yaşanılan mekânlara dönüşen kültürdür. Kültür ise insanı çevreleyen, onun yaşam alanını oluşturan her şeydir. Bununla ifade edilen sadece insanın çevresi değil, çevresi ile etkileşim halindeki insanın, doğuştan gelen özellikleriyle de biçim kazanan iç dünyasıdır. Burada simgeler ön plana çıkar. Porro’ya göre, yirminci yüzyılın özellikle ikinci yarısından itibaren, akademizme ve türlü şekilci yaklaşımlara, rasyonalizmin yaşam makinelerine, merkantilizmin çıkar temelli hedeflerine odaklı, uluslararasılaşmış bir modern mimarlık anlayışı kentlerimizin manzarasını çölleştirmiş, ruhu olmayan, yaşantısı olmayan yapılarla dünyayı doldurmuş ve bir kültür varlığı olarak insanı ihmal etmiştir. Kentleri çölleştirenler kendi iç dünyalarını da çölleştirmiş ve kurutmuşlardır. Ricardo Porro bir mimar olarak mekânlarına şiirselliğin onurunu kazandırmayı hedeflemişti. Mimarlıktan ne anladığını ve mimari tasara nasıl yaklaştığını anlatan bu kitap geçmişin olduğu kadar günümüzün mimarlığı için de önemli bir bakış açısı, bir yöntem öneriyor." MİMARLIKTA İÇERİĞİN BEŞ GÖRÜNÜMÜ Ricardo Porro Çeviri: Orhun Alkan Arketon Yayınları, 2021 140 s.
- Sylvia Plath'in tarot destesi 200.000 dolara satıldı
Sylvia Plath ve Ted Hughes'un evliliklerinden kalan 50 parçalık hazinenin bir parçası daha satıldı. Daha kesin olmak gerekirse 206.886 dolar. Merak ediyorsanız, kart başına 2.652 dolar. Ted Hughes tarafından Plath'a 24. doğum günü münasebetiyle hediye edilen Marsilya Tarot destesi, bu öğleden sonra Sotheby's London tarafından yürütülen (biraz ürkütücü bir şekilde Your Own Sylvia adlı) çok heyecanlı bir çevrimiçi müzayedede satıldı. Destenin 6.000 ila 9.000 dolar civarı satılması bekleniyordu. Bunlar Plath ve Hughes'un yaklaşık 38.000 dolara satılan altın alyanslarını içeren 50 parçalık bir hazinenin parçasıydı; Plath'tan Hughes'a evliliklerinin ilk günlerinden kalma bir düzineden fazla aşk mektubu; bir dizi tarif; ve bir aile fotoğraf albümü. Şairlerin kızı Frieda Hughes tarafından satılan Plath/Hughes rölyefininden ise bir milyon doların üzerinde hasılat elde edildi. Plath'in alyansının tarot destesi kadar sağlam bir teklif savaşı yaratmaması şaşırtıcı olsa da (sonuçta bir yüzük, takabilirsiniz) tarot ve okült, Plath'ın en ünlü eserlerinden bazılarına ilham vermişti.
- Murakami'nin senaryosuna ödül
Haruki Murakami'nin “Drive My Car” uyarlaması Cannes'da en iyi senaryo ödülünü kazandı. Haruki Murakami hayranlarına heyecan verici bir haber: Yönetmen Ryusuke Hamaguchi'nin Murakami'nin kısa öyküsü “Drive My Car”dan uyarladığı film 2021 Cannes'da en iyi senaryo ödülünü kazandı. Senaryo Hamaguchi ve Takamasa Oe tarafından yazıldı; bu durum, Cannes'ın 74 yıllık tarihinde ilk kez bir Japon yazarın en iyi senaryo ödülünü kazanması anlamına geliyor. The Film Stage ile yaptığı röportajda Hamaguchi, “2013'te 'Arabamı Sür' çıktığında, bir arkadaşım işimde yaptığım şeye oldukça yakın olduğunu söyledi” dedi. "Ve doğruydu: Etrafta dolaşan bir araba olduğu ve bu kapalı alanda yavaş yavaş bu samimi sohbetlerin yapılabileceği gerçeği. Ve romanda oyunculuk temasının da olması hikayeye daha kolay yaklaşmama yardımcı oldu. Ama bence asıl ilgimi çeken bu güçlü karakterler, Kafuku ve Misaki oldu. Onlar çok ilginç. Kendilerini pek açığa vurmayan ve kendileri hakkında yavaş yavaş konuşmaya başlayan etkileyici karakterler." "Drive My Car", Ağustos sonunda Japonya'da piyasaya sürülecek, ancak ABD'de henüz bir çıkış tarihi açıklanmadı.
- Franz Kafka çevrimiçi oluyor
Franz Kafka'nın el yazmaları, çizimleri ve kişisel mektupları çevrimiçi oluyor Yazar Franz Kafka'nın belge koleksiyonu, yoğun restorasyon, kataloglama ve dijitalleştirmenin ardından artık çevrimiçi olarak herkese açık. Sayısallaştırılmış koleksiyon, Kafka'nın Taşrada Düğün Hazırlıkları adlı öyküsünün üç taslak versiyonunu, İbranice çalıştığı bir not defterini ve yüzlerce kişisel mektubu, eskizleri ve seyahat dergilerini içeriyor. Koleksiyon, 1920'lerde ölümünden sonra Kafka'nın yazılarını yakmak için güvendiği bir arkadaşı olan Max Brod tarafından İsrail Ulusal Kütüphanesi'ne bırakıldı. Ancak Brod onları yakmayı reddetti ve yayınladı, bu da Kafka'nın 20. yüzyılın en büyük yazarlarından biri olarak tanınmasına yol açtı. Brod'un 1968'deki ölümünden sonra, Kafka koleksiyonu ortadan kayboldu ve Milli Kütüphane, koleksiyonu bir araya getirmek için 11 yıllık bir "Kafkaesk" mücadele verdi. Müfettişler belgeleri Almanya, İsviçre ve İsrail'deki banka kasalarında aradılar. Son kağıt partisi 2019'da İsrail'e geldi. Yakın arkadaşı Max Brod olmasaydı, Kafka'nın çalışmaları neredeyse unutulup gidecekti. Kafka, tüberkülozla yedi yıllık bir savaşın ardından 1924'te 41 yaşında öldü. Yaklaşık 15 yıl sonra, yine bir Çek Yahudi yazar olan Brod, Nazi işgali altındaki Çekoslovakya'dan Tel Aviv'e, kaçmak zorunda kaldı. Brod, Kafka'nın kağıtlarını bir bavulda yanında taşıdı ve daha sonra birçoğunu yayınlamaya devam etti - ölümünden sonra arkadaşının tarihteki yerini sağlamlaştırmaya yardımcı oldu. Brod öldükten sonra koleksiyonu sekreteri Esther Hoffe'a bıraktı ve ondan Ulusal Kütüphane'ye ulaştığından emin olmasını istedi. Ancak, kağıtlardan bazılarını Tel Aviv'deki dairesinde, bazılarını da İsrail ve İsviçre'deki kasalarda saklayarak 2007'deki ölümüne kadar elinde tuttu. 1988'de The Trial'ın müsveddesini 2 milyon dolara (1,4 milyon sterlin) sattı. Hoffe öldüğünde ise Ulusal Kütüphane kızlarından Brod'un son dileklerini yerine getirmeleri ve kalan el yazmalarını onlara vermeleri için çağrıda bulundu. Ancak talepleri reddedildi ve ertesi yıl yasal işlemlere başlandı. Sonunda, İsrail Yüksek Mahkemesi kütüphanenin yanında yer aldı ve belgelerin kendilerine teslim edilmesini sağladı. İsrail Ulusal Kütüphanesi müdürü Oren Weinberg, "Franz Kafka gazeteleri, kültürel varlıkları koruma ve gelecek nesillere aktarma çabalarımızın bir parçası olarak son yıllarda çevrimiçi hale getirdiğimiz milyonlarca diğer öğeye şimdi katılacak" dedi. "Bu belgelerin karanlıkta kaldığı onca yıldan sonra, şimdi İsrail'deki ve dünyanın dört bir yanındaki akademisyenlerin ve milyonlarca Kafka hayranının onlara ücretsiz erişim sağlamasına aracı olmaktan dolayı gurur duyuyoruz." Fotoğraflar: bbc.com
- Keşke Çevrilse: Erika Robuck'un cesur kadınları
Çok satan tarihi kurmaca yazarı Erika Robuck'ın yeni romanı Mart 2022'de okurlarıyla buluşacak. Romanın kapak tasarımı da geçtiğimiz günlerde açıklandı. Bu vesileyle Litera Edebiyat olarak bu ilgi çekici yazarı biraz tanımak ve yeni kitabı keşke çevrilse, demek istedik. Çok satan tarihi kurgu yazarı Erika Robuck, Mart 2022'de, bir Amerikan sosyetesinin gerçek hikayesine ve bir İngiliz sırrına odaklanan yeni romanı olan Sisters of Night and Fog'u yayınlayacak. Yazarın yayıncısı Berkley romanı birkaç cümle ile şöyle anlatıyor: "İkinci Dünya Savaşı'nın Avrupa tiyatrosunda geçen Sisters of Night and Fog, Ravensbrück toplama kampında bir araya getirildiklerinde gizli eylemlere girişen iki kadının hikayesini anlatıyor. Ve bizleri, onların yaptıklarını ben de yapabilir miydim? diye sormaya zorluyor." Erika Robuck, Hemingway'in Kızı (2012), Call Me Zelda (2013), Fallen Beauty (2014), The House of Hawthorne (2015) ve Receive Me Falling (2009) kitaplarının çok satan yazarıdır. Robuck'ın önceki romanı The Invisible Woman (2021) ise, İkinci Dünya Savaşı'nın gerçek hayatta da bir süper kadın olan OSS/SOE ajanı Virginia Hall hakkındadır. Yazarın merakla beklenenson romanı Sisters of Night and Fog'un kapak tasarımı da Emily Osborne tarafından yapılmıştır. “Bir taslağı okuduğumda, genellikle kapakla ilgili fikirler aklıma gelir ve onları gerçeğe dönüştürmek için çalışırım. İlk başta net bir vizyonumuz yoktu - ama kesin bir ruh hali vardı ortada dolaşan. Bu tür durumlarda, özellikle de tarihi romanlarda genellikle yaptığım şeyi yaptım: Araştırmaya daldım! Üst üste binen ve giderek çarpışmaya daha da yaklaşan iki karakterin hikayesinden ilham aldım - neredeyse bir oyun kartındaki iki yüz gibi, birbirlerine bağlı olduklarının farkında değillerdi. Başlıktaki kelimelerden, 1940'ların kara gerilim filmlerinden, Paris'in İkinci Dünya Savaşı fotoğraflarından da ilham alarak bu inanılmaz kadınların hayatlarının o dünyada örtüştüğü fikriyle uğraştım." Sisters of Night and Fog, Mart 2022'de piyasada olacak. Litera Edebiyat olarak bu romanı merakla bekliyor ve keşke çevrilse!, diyoruz.
- Kaç Rüyadır Uçamayanlara
H.G. Wells, Y. Zamyatin, K.Čapek ve H. James gibi yazarlardan uçmaya ve rüyalara dair bir öykü antolojisi: Kaç Rüyadır Uçamayanlara “Kaç rüyadır uçamayanlar, rüyalı rüyasız uçmak isteyenler için hazırlandı. Uzun süre uçmanın kanatlarımızı yorabileceğini düşünerek ara sıra da yeryüzünde gezindik. Böylece belki yerle gök arasındaki ayrılığa son verebilir, gerçekçi bakışla fantastiği tek kitapta buluşturabilirdik. Kitaptaki öyküler hem yeryüzüne hem de gökyüzüne ait... Yürürken göğü düşündürüyor, uçarken yeryüzünü. Beynimizde yeni hücreler tomurcuklanırken, hayal gücümüz genişlerken, kanatlarımıza kuvvet geliyor. Yazarlar rastgele seçilmedi. Uçuşun bir tarihi var. Aristo, Poetika’sında “gerçeği daha iyi görmemizi sağlar sanat” der. Tabii Aristo bunu söylerken gerçekliğe deniz seviyesinden bakmanın yeterliliğine inanıyordu. Öykü türü yirminci yüzyıla yürürken fantastikle yoldaş oldu. Burada detaylarına giremeyeceğimiz bu yolculuk, yürümeye uçma eylemini ekledi. Gördüğünü göstermenin, her gördüğüne inanmamanın yolu fantastikten güç almaya başladı. Madem insan düşünürken aklının sınırlarını aşamıyor, sürekli hata yapıp hayalleri kırıyor, dünyayı solduruyor ve karartıyordu, öyleyse ona, uzaydan, uzak zamanlardan, belki de rüyalardan yapılma bir bakış gerekiyordu. Işığı yakan yazarların başında H.G. Wells geliyor. Zaman Makinesi’nden önce yazdığı ilk öyküsü, bilim kurguya açılan kapılardan biri: “Zaman Argonotları”. Diğer yandan “Kristal Yumurta” öyküsüyle Mars’ı düşünen ilk yazarlardan Wells. İki öyküyle uçacağımız için, yazardan bir de yeryüzü öyküsü seçtik. Evlilik üzerine kaleme aldığı “Gabriel Nasıl Thompson Oldu?”da, devrimci, entelektüel ve fakat cinsiyetçi karakterlerle karşılaştık. Sert bir iniş oldu anlayacağınız. Uçmayı/uçurmayı iş edinmiş bir yazarın yeryüzünü nasıl kaleme aldığını okuduğunuzda epey şaşıracaksınız. Wells’in kalemine aşinaydı Zamyatin, eserlerini Rusçaya çeviriyordu. Başlarda edebiyatta gerçekçi diye türleştirdiğimiz, savaş karşıtı metinler yazarken, Wells çevirilerinden sonra yazdıkları değişti. Zamyatin de kanat çırpmaya başladı. Seçkide yer alan “Üç Gün” gerçekçi üslupla yazdığı, Potemkin Zırhlısı’nı odağına alan bir savaş novellası. Diğerleriyse fantastikle gerçekliğin sınırlarında yazılmış öyküleri. Yani bu defa önce yürüyüp, sonra uçacağız. Karel Čapek iki yazarı da biliyordu. Ama en iyi Wells’i tanıyordu. Çünkü Zamyatin ünlü romanı Biz Diğerleri’ni yazarken, Čapek, Rossum’un Evrensel Robotları’nı kaleme alıyordu. İki eser de 1920 yılında yayımlandı, 20. yüzyıla damgasını vurarak ütopya ve distopya kavramlarının genişlemesine, yeniden yorumlanmasına neden oldu. Čapek de öykülerini fantastik öğelerden uzak tutamayan yazarlardan. Hatta bir öyküsünde bize uçmayı da öğretecek. Başlangıçta üç yazardan üçer öykü seçmiştik. Fakat son anda Henry James el salladı bize. “Bunca uçtunuz, gelin şu ormanda soluklanın,” dedi. Oksijen ve gizem iyi gelirmiş uçanlara. Uçmak çok kolaydı, Čapek’ten öğrendik, ormana girer girmez, ayak ucumuzla yeri ittiğimiz her an, yükselebilirdik. Ormandaki Canavar’dan kaçabilirdik. James kızdı bize, “Yüzleşeceğinize,” dedi, “kaçıyorsunuz.” Yakalandık biz de. James’e yeryüzüyle gökyüzü arasında gezinen kitabımızda yer açtık. Kaç Rüyadır Uçamayanlara Öyküler, kolektif bir çabanın ürünü. Hakan Sipahioğlu, Ayten Şenol, Emine Gökçe Yanık, Hilal Kınay çevirileriyle destek verdiler. Sözün kısası, haydi, hep birlikte uçalım göklere!” KAÇ RÜYADIR UÇAMAYANLARA H.G. Wells, Yevgeni Zamyatin, Karel Čapek ve Henry James Öyküler Çevirmenler: Hakan Sipahioğlu, Emine Gökçe Yanık, Hilal Kınay, Ayten Şenol, Arzu Eylem NotaBene Yayınları, 2021 200 s.
- Joyce ve ölüler
Yavuz Arkın "Ölüler" öyküsü bağlamında James Joyce'un edebiyatına yakın bir bakış atıyor. "Dublinliler bir övgü kitabı asla değildir, Joyce sevdiği şehir üzerinden modernizm eleştirisi yapar, aynı zamanda sonsuzluk hayali de kendine yer bulur, özellikle de 'Ölüler' öyküsünde." Yavuz Arkın Ulysses diyince aklımıza hemen James Joyce gelir; onun öykücü yanını bilenlerin sayısı ise çok fazla değildir. Dublin ile özdeşleşen yazar, Dublinliler öykü kitabı ile bunu pekiştirir. Dublinliler bir övgü kitabı asla değildir, sevdiği şehir üzerinden modernizm eleştirisi yapar, aynı zamanda sonsuzluk hayali de kendine yer bulur, özellikle de "Ölüler" öyküsünde. James Joyce’un "Ölüler" öyküsünün içerisinde birçok kişi ile karşılaşırız, okudukça kalabalık tenhalaşır ve karşımıza iki karakter çıkar; Gabriel ve Gabrietta Conroy. Öykünün derinlerine indikçe esas oğlanın genç Michael Furey olduğunu görürüz. Genç bir insandır, hastadır, zayıftır ve muhtaçtır. Görünürde bir insandır ama görünmeyen arka planda İrlanda’dır, Joyce’un İrlanda’sı. Öykü dilimize "Ölüler" ismi ile çevrilmiş, orijinal ismi "The Dead"; aslında tek bir ölüden ve özel bir ölüden bahsedilmekte. Bunu bir kişi ile ifade etmek istersek; bu kişinin Michael Furey olduğunu görürüz. Bu açıdan da onun üzerinden bütün ölüleri İrlanda’nın geçmişindeki genç ölüleri anımsanış oluyoruz. Öykümüze giriş yaparken karakterleri tek tek tanımaya başlıyoruz; Lily, kendisini tanırken kapıcının kızı olarak tanımaya başlıyoruz, yazar bunu iki defa vurgular bize, kendisi evin işlerinin görür. İşinde dikkatli olduğunu anlarız, çünkü çok az hata yaptığını okuruz; “Lily işinde pek az yanlış yaptığı için üç hanımıyla da iyi geçinirdi.” Eğitim durumunun da düşük olduğunun görürüz; “Gabriel soyadını (Conroy) üç heceli gibi söylemesine gülümseyerek baktı yüzüne…” Gabriel’in gözünden görürüz kendisini; “…baktı yüzüne, ince narin, solgun yüzlü ve sapsarı saçlı, daha serpilme sürecinde bir kızdı.” (Gabriel’in kişisel yargısı son anda araya girer, burada anlatıcı rolü ona bırakır) Gabriel’in yargısı serpilme sürecinde şeklinde üsten bakan bir bakış açışıyla görse bile Lily’nin düşüncesi daha olgundur. Onun evlilikle ilgili bir sorusuna cevabı bunu bize gösterir; “Bugünlerde delikanlılar baştan aşağı palavra, birde insanlardan ne kapabilirlerse.” Böyle bir cevap bize aynı zamanda erkeklere olan güvensizliğini ortaya çıkarır, herhangi bir ilişki yaşayıp yaşamadığını bilemeyiz. Ama böyle bir cevap onun en azından geçmişte bir ilişkisi olduğunu aklımıza getirir. Öykümüzün esas karakteri başta da belirttiğimiz gibi sahneye daha sonraları giren Gabriel’dır. Joyce Gabriel’ı fiziksel olarak tanıtırken Lily’de olduğu gibi bir sözcüğü iki defa tekrarlar. “…narin ve tedirgin gözlerini perdeleyen gözlüğünün pırıltılı camları ve parlak yaldızlı çerçevesi tedirgin bir biçimde yalımlanıyordu.” Ve bu tedirgin sözcüğü Gabriel’ın öykünün başından beri bize gösterilen neşeli ve şakacı tavırları ile ters düşer bizi ikilemde bırakır. Dışardan görünen ve gerçek Gabriel farklı bir kişi midir? Yoksa güvenilmez midir? Anlatıcı rolünü ona devrederken anlattıklarının ne kadarına inanmalıyız ya da her söylediği bir yalan mı? Yazar bize bu soruları sordurarak bizi de tedirgin etmeyi başarır. Bu sayede odağımız Gabriel’dır. İletişim konusunda zayıf olduğunu düşünür ve bunu kafaya fazlaca takar. Lily ile aralarında geçen kısa konuşma bile onu etkilemiştir. Bunu başarısızlık olarak görür ve konuşmasının da başarısız olacağından çekinir. Bir yandan kontrolün kendisinde olmasını ister başarısızlığa uğrayınca da yenilgiye uğradığını düşünür. Yemekte yapacağı konuşma sürekli zihnindedir ve ara ara onun zihnine girer, yaşadığı sıkıntıları görürüz; “Kızın acı, beklenmedik cevabından hâlâ toparlanamamıştı. Sanki kendine de bir acılık bulaşmış gibi kolluklarını, boyunbağını düzelterek bu sıkıntıyı atmaya çalıştı.” Gabriel’ın kadınlara bakış açısı da dengesizdir; Lily’e okulunun bitirdi ise artık evlenmesi gerektiğini ima eder, Lily’e Noel hediyesi için para vermeye çalışır kabul etmediği zaman peşinden koşar, ısrar eder, eşinden bahsederken alaycı bir ton kullanır ve öykü boyunca bu ton devam eder; “…ama şu benim karımın giyinmesinin en az üç saat aldığını unutuyorlar.” “Ama Gretta’yı bırakacak olursanız, o yürüye yürüye döner eve,” İrlandalı olma konusunda sıkıntıları vardır Gabriel’ın, dans esnasında Miss Ivors bir İngiliz gazetesine yazı gönderdiğini ama ismini gizleyerek G.C. kısaltmasını kullandığını yüzüne vurur. Bu sözlü saldırı Gabriel’ı afallatır ve böyle bir durum olmadığı konusunda ısrar eder ama geçerli bir kanıt sunamaz ortaya. Sözlü olarak zayıf bir cevap verebilir sadece ama gerçeklerle zihninde hesaplaşır; “…kırık dökük bir sesle kitap eleştirisi yazmanın politik bir yanı olduğunu düşünmediğini söyledi.” “Ama bu yüzden niye İrlandalılığına leke sürülsündü? Eleştirmesi için gönderdikleri kitaplar o sefil çekten çok daha sevimliydi.” Joyce uzunca bir süre Gabriel’ın mesleğinden bahsetmez, bu meselenin arasında Miss Ivory ile aynı meslekten olduğunu söyleyerek açıklar; “Kaç yıllık arkadaştılar ve hem üniversitede, hem de sonradan öğretmen olarak, hayatları birbirine paralel gitmişti” Bu aşamadan sonra Gabriel ile İrland arasında bir sorun olduğunu artan bir ton ile anlamaya başlarız; Miss Ivory yaz tatilinde onları İrlanda’ya yolculuk etmeyi önerir, Gabriel bunu hoş karşılamaz, aklı Avrupa’dadır. “Kendi ülkemden bıktım, bıktım usandım.” ifadesi ile sert bir şekilde cevaplar bu soruyu. Buna rağmen bir ara pencereden dışarı bakar; “Dışarısı kim bilir ne kadar soğuk! Şöyle yalnız başına yürümek ne kadar güzel olurdu, ilkin ırmağın yanı sıra, sonra da parkın içinden! Dallarda kar birikmiştir, Wellington Anıtı’nın tepesinde de kardan küçük bir takke oluşmuştur. Orada olmak bu yemek masasında oturuyor olmaktan çok daha güzel!” düşüncelerini geçirir içinden. Soğuk olmasına soğuktur dışarısı ama onun aklı dışarıda kalmıştır, bir açıdan aklı İrlanda’dadır. Gazeteye yazdığı yazıdan bir cümle gelir aklına; “İnsan, düşüncenin eziyetinde bir musiki işittiğini sanıyor.” Gabriel sofranın başında konuşmaya başladığı andan itibaren öykünün de tonu değişmeye başlar; önce İrlanda’nın konukseverlik dışında övülecek bir geleneği kalmadığını söyler. Yeni neslin bu gelenek konusunda güvenilmez olduğunu dile getirir. Öykünün bu aşamasında ölüler devreye girmeye başlar, konukların karşılanması telaşı, vals, müzik dinletisi, yemek merasimden sonra yavaşlamaya başlarız. Sofrada artık sadece canlılar yoktur; “böyle toplantılarda her zaman aklımıza daha da hüzünlü düşünceler gelir: geçmişi düşünürüz, gençliğimizi, değişiklikleri, bu gece özlediğimiz, aramızda olmayan yüzleri. Hayatta yürüdüğümüz yol böyle birçok acılı anıyla döşelidir: eğer hep bu düşüncelere dalıp gidecek olsaydık yaşayanlar arasında işimizi cesaretle yapacak yürekliliği bulamazdık:” Yazar valsi özellikle seçmiştir öyküde; bir nokta çevresinde dans etmesiyle gerçekleşen dans öykünün de hızını anlatır. Bir fibonacci dizisi gibi merkeze doğru yavaşlar yavaşlar. Bu duyguyu öykü boyunca hissederiz, sözcüklerle vals yaparız okurken. Ölüler devreye girince hayat yavaş akmaya başlar, aynen karın yavaş yavaş yağması gibi. Yemek biter insanların evden ayrılması ile vals tekrar başlar, konukların yolcu edilmesi telaşıdır bu. Bu kadar telaş içinde sakin duran birisi vardır; Gabriel. Tırabzana dayanmış şarkı söyleyen eşini seyreder. O kadar etkilenir ki duruşundan ressam olsa tablosunu yapmayı düşünür. Tabloya bir isim bile verir; “Uzaktan Müzik.” Joyce burada ölüm olgusunu resim üzerinden bize vermeye çalışır, resim anlar dizisinin bir ana sıkıştırılmış ölümüdür. Duygusal olarak yenilgiye uğradığı an öykünün zirve noktasıdır, tabi ki, Gabriel için de duygularının zirvesidir. Sert ve kararlı görünen tavrı birden değişir (tedirgin bakışları olmasına rağmen) karısının ilk aşığı olmadığı düşüncesi ona ağır gelir. Öyle ki gözyaşı dökmeye başlar, geçmişten gelen bir genç adam onu yenilgiye uğratmıştır; “Ruhu, yığınlar ve yığınlarla ölülerin bekleştiği o bölgeye yaklaşmıştı. Dağınık, bir yanıp bir sönen varoluşlarının farkındaydı, ama kavrayamıyordu. Kendi kimliği de elle tutulmaz kurşunî bir dünyaya solup gidiyordu: bu ölülerin bir zamanlar kurduğu ve içinde yaşadığı, bu elle tutulur dünya kendisi de eriyor ve ufalanıyordu.” Öykünün merkezindeki Gabriel’a rağmen eşi Gretta’yı çok fazla göremeyiz. Sahnelerin çoğunda bir iki diyalog ile geçiştirilir, duyguları konusunda bir iki sahnede tahmin yürütmek zorunda kalırız. Joyce eril bir bakış açısı ile yazmıştır bu öyküyü aynı Gabriel gibi kadınlara çok fazla söz hakkı vermemiştir. Öykünün bir eksikliği olarak görebiliriz bu durumu. Kar olgusu öyküye Gabriel’ın eve girmesiyle başlar, üzerindeki karları temizler ve ince bir kar tabakasıdır. Öykünün sonunda yağan kar daha kalın bir tabaka olarak oluşmaya başlar. Öykünün tonu birike birike bir yığın oluşturur böylece. Kar İrlanda’nın zor durumunu anlatır bir yandan, İngiltere’nin onun üzerindeki baskısıdır, sıkışmışlığı. Öykünün birçok yerinde heykellere yapılan göndermelere bu açıdan bakabiliriz, hareket edememe, karşı koyamama, çaresizlik. "Ölüler" ölüm İrlanda’nın ölümü. Öyküdeki bütün diyaloglar canlıdır, durağan değildir. Hep bir aksiyon etrafında şekillenir. Vals gibi bir noktanın etrafında döner durur. Çok katmanlı bir öykü yazmıştır Joyce; İrlanda’nın dini hayatına da giriş yapar hatta Papa’yı bile eleştirtir Kate teyzeye, mezarlıkta bekleyen keşişlerden bahseder. Kilisenin şu andaki tavrından da hoşnut değildir; “’Keşke bizim kilisede de böyle bir kurum olsaydı,’ dedi Mr Browne, saf saf.” Evin fiziksel özelliklerinden çok bahsedilmez ama öykünün başlarında iki teyze üst katta evin hizmetçisi Lily de alt kattadır. Bir üstekiler alttakiler duygusu yaratır bizde bu durum. Bir sınıf farkına da işaret eder Joyce böylece. Yemekte erkeklere bira kadınlara soda dağıtılması dönemin kadına bakışını da gösterir bize. Michael zayıftır, güçsüzdür ama buna rağmen sevdiği için ölümü göze alır. Yazar için İrlanda’dır O. Dışarda yaşamasına rağmen içinde ölen İrlanda. DUBLİNLİLER James Joyce İletişim Yayınları, 2015 Çeviri: Murat Belge 276 s.
- Bir kadındı/bir ülkeydi/kapanmazdı artık yarası: Yalnız
Mert Bakıcı, Zeynep Kaçar’ın yeni romanı Yalnız üzerine yazdı. “Yalnız, bireyin kaderinin ülkenin kaderine ne kadar bağlı olduğunu gözler önüne seren, kadınları sosyal/günlük hayatta görünmez kılmaya iten nedenleri irdeleyen bir roman.” Mert Bakıcı Yalnız, Zeynep Kaçar’ın ikinci romanıdır. Yazarın ilk romanı Kabuk, Ocak 2017’de Sel Yayıncılık’tan çıkmıştı. Kabuk, üç kuşağa yayılan kadınların hikâyesini dinamik bir dilin imkânlarıyla yansıtırken ayrıntılı gündelik hayat tasvirleri ve karakterlerin gerçekçilik bakımından güçlü psikolojik manzaralarıyla örülmüş bir yapıyı meydana getirir. Bunların yanı sıra yelpaze gibi açılıp genişleyen kurgusu ve sürprizlerle dolu bir metin olması romanı çekici kılan başka bir unsura işaret eder. Kabuk özelinde dile getirilecek olumsuz özellik, romanda bir ailenin üç kuşağını teşkil eden Sabiha, Sezin ve Füsun adlı kadınların genellikle aynı sesi aksetmeleridir; gerek üç kadının üslubu gerekse monologları, yinelemeleri kuşak farklılıklarını ortadan kaldıracak kadar benzerlik arz etmesindedir. Ancak eserdeki söz konusu benzeşim hâli; kadın karakterlerin tek sesliliği, onların aynı ‘kabuk’tan çıkmış olmalarına yönelik bir atıf biçiminde de okunabilir. Nitekim ilk iki kuşağın kadınları birbirlerine uygunluk gösteren bir deliliğin hudutları içerisindedir; onların kabuğu benliklerinin derin köklerinde aranabilecek ‘delilik’ vurgusunda gizlidir. Füsun ise annesi ve anneannesinin kaderini paylaşmamak için teyzesine âdeta bir limana sığınır gibi yaklaşmaktadır; çünkü ailesinde deli addedilmeyecek, deliliğin ailesinin bir emaresi/alameti olmadığını kanıtlayan tek isim Efsun teyzesidir. Zeynep Kaçar, Yalnız’da yine kadın hikâyeleri anlatıyor. Şair Lale Müldür’ün Bir Kadının ve Bir Ülkenin Anıları şiiri, hem başlığı hem de son dizesi olan “bir kadındı/bir ülkeydi/kapanmazdı artık yarası” imgelemiyle romanın geniş çerçevede temel meselesine ışık tutmaya yetecek bir kimliktedir. Nitekim Yalnız’ın başat karakteri Feray’ın yaşadıkları, Türkiye’nin geçirdiği mikro evrimle tartışmasız bir bağdaşma içermektedir. Türkiye’de Siyasal İslam’ın yükselişi, artan kadın cinayetleri, katillerin kayda değer cezalar almamaları (hatta bazen ceza bile almamaları), tarikatların ülkedeki yoğun faaliyetleri ve derin yapılanmaları; kısacası Türkiye’nin son yıllarda kendisini ayrı tutamadığı kötü gündemi, romanın ana ekseninde ve oldukça ciddi bir ölçekte konumlanmaktadır. Bu bağlamda Yalnız, “Kadın cinayetleri neden politiktir?” sorusuna bir cevap niteliği taşımaktadır. Asimetrik kurgu Yalnız, asimetrik kurgusuyla da dikkatleri üzerinde toplamaktadır. Buna göre iki farklı seyirde ilerleyen olay örgüsü metnin sonunda birbirlerine kavuşmaktadır; sözgelimi romanın 2018 Aralık’ta işlenen bir cinayet sahnesiyle açılan kurgusu, flashback tekniğiyle 1989 yılına uzanmaktadır, sonrasında tekrar 2018 Aralık’ına dönüş yapılır ve ardı sıra yeniden 1989’a gidilir. Böylece çok katmanlı bir anlatımın teknik noktasında iki ayrı zamansal düzlemi açığa çıkmış olur. Romanın 2018 Aralık’ından 2019 Nisan’ına değin uzanan birinci zamansal düzlemi beş aylık bir süreye denk gelirken ikinci zamansal düzlem 1989 senesinden 2018’e ulaşan uzun yılları kapsayarak metnin başındaki zamanla kesişir. Bu iki zamansal düzlem, romanda nöbetleşe devam ederek okuyucuya aktarılır. Feray’ın kişisel/karakteristik özelliklerini ele alacak olduğumuzda, gençliğinde rock star olma yolunda kendisi gibi kadın arkadaşlarıyla bir müzik grubu kurmuş; şarkılar söyleyen, eğlenmeyi seven ve toplumun genelgeçer yargılarını pek umursamayan bir görünüm taşıdığını dile getirebiliriz ancak hayat onu bahsi geçen yönlerinden çok daha uzağa; bambaşka bir yere götürerek âdeta kendisine yeni bir kimlik verecektir. Bursa’da, Tayyare Sineması’nda konser verecekleri gece, sahnede bayılan Feray’ın imdadına Veli Kaplan adlı genç bir doktor adayı yetişir. Böylelikle romanın ikinci seyir çizgisi de bu olayla ilerlemeye başlar. Zeynep Kaçar, romanının baş karakterini yaşadığı ülkeyle özdeşleştirircesine sembolize etmiştir onun başına gelenleri. Feray’ın, eşinin zorlamalarıyla, fiziksel ve psikolojik şiddetleri vasıtasıyla geçirdiği değişim/dönüşüm Türkiye’nin yakın geçmişinden anekdotlarla okunabilecek düzeydedir; bu açıdan bakıldığında Feray’ın eşi Veli Kaplan, din kisvesi altında zorba bir anlayışa dayalı iktidarı ve ataerkil düzeni temsil etmektedir. Yatılı okulda lise öğrencisiyken arkadaşı Özden’le Beyoğlu’na gidip eğlendikleri bir geceden yıllar sonra, 2018’de İstanbul’a yeniden gelen Feray, şehrin fazlasıyla olumsuz yöndeki değişimine şahit olmanın hüznünü derinden yaşar. Anılarındaki İstiklal Caddesi’nden eser kalmamıştır; kurduğu gençlik hayallerinin yerinde yeller esiyordur. İstiklal Caddesi’nde yürürken fark ettiği gariplik, gerçeği yüzüne bir tokat gibi çarpar Feray’ın. Caddedeki insanların çoğu yabancıdır ve neredeyse herkes Arapça konuşmaktadır; müzisyenler Arapça çalıp söylemektedir. Kadınların çoğu çarşaflıdır, ağaçlar kesilmiştir. Sanki Feray’ın kişisel değişiminin oranı kadar uzaklaşmıştır cadde, şehir ve hatta ülke de geçmişlerinden. Mazisini kaybetmiş bir hayalet gibi “Mazisini kaybetmiş bir hayalet gibi yürüyorum caddede boydan boya. Korkunç bir yürek sıkıntısı. Gençlik hayalim İstiklal’e ne olmuş? Vitrinlerde burma kadayıflar. Tarihi hacı bilmem ne tatlıcısı yazıyor. Yalana bak. Alışveriş merkezleri her yanda. Herkesin elinde poşet. Tahta iskeleler, bitmemiş bir sürü inşaat. Üstüme üstüme geliyor kalabalık. Ne bir tiyatro afişi ne bir sinema ne bir kitapçı ne neşeleriyle neşelenebileceğim genç insanlar, hiçbiri kalmamış. Yüreğim dağlanıyor sıkıntıdan. Geçmişe ait tüm izler silinmiş. Başka bir evrende, bildiğim, sevdiğim hayalini aklıma kazıdığım caddenin zulme uğramış kötü bir kopyası burası. (...) Kırk altı yaşımda, yıllar öncesinin İstiklal’ine döneceğime dair bomboş bir inancı nasıl da büyütmüşüm içimde? Ben böyle değiştiysem, İstiklal neden tam da benim değiştiğim gibi değişmesin?” (s. 62- 63) Sözü edilen devinimden en kötü payeyi de kadınlar almış; dini kendi çirkin emellerine alet eden tarikatların kadını sosyal yaşamda geriye atan hatta yok sayan tutumları, bu oluşuma dahil olmuş kimselerin henüz reşit olacak yaşa dahi erişmemiş kadınlarla dinî nikah kıymaları (bu kadınları kimsesiz, öksüz ve yetim kişilerden seçerler), onları ev hapsine, dayağa/işkenceye mahkum etmeleri; tüm bu yapılanlara başkaldıran, evden kaçan ve bir çocuk dünyaya getiremeyen kadınları katletmeleri eserin karanlık atmosferini yaratmıştır. Yalnız’da tarikat şeyhinin emriyle özellikle intihar süsü verilen, pencere camından aşağı itilmek suretiyle öldürülen kadınların vurgusu ve Türkiye’de geçtiğimiz yıllarda işlenmiş dehşet verici korkunç cinayetlerin maktulü/kaybı olan kadın isimlerin zikredilmesi, göz göre göre yapılan katliamlara dur denilememesine yönelik bir gönderme barındırmaktadır. “Cennet, Defne, Esma, Şule, Münevver, Ayşe, Sümeyye, Özge, Rabia, Hale, Rukiye, Hatice, Güldünya, tanıdığım, tanımadığım, tüm kadınlar için diyorum içimden. Tüm kadınlar için. Yürüdüm bu yolu. Geldim buraya.” (s. 215) Yalnız, bireyin kaderinin ülkenin kaderine ne kadar bağlı olduğunu gözler önüne seren, kadınları sosyal/günlük hayatta görünmez kılmaya iten nedenleri irdeleyen bir roman. Edip Cansever’in Mendilimde Kan Sesleri şiirinde yer alan “İnsan yaşadığı yere benzer” ve “Ne kadar benziyoruz Türkiye’ye Ahmet Abi” dizelerinde ifade edildiği üzere romanın ana kahramanı kadın karakter Feray, Türkiye’nin geçtiği bazı süreçleri oldukça acı tecrübelerle hatırlamak mecburiyetinde kalmıştır. YALNIZ Zeynep Kaçar Doğan Kitap, 2021 216 s.
- Gözden Kaçanlar: Gökkuşağı Günleri
‘Gözden Kaçanlar’da bu hafta Antonio Skármeta’nın Gökkuşağı Günleri var. “Şili’de yaşanan olayları okurken aslında öykünün bizim coğrafyamızda geçtiği hissini yaşamadan edemiyorsunuz. Hem darbe döneminde hem de bugün yaşadıklarımız Gökkuşağı Günleri’ni bizim için güncel bir hikâyeye dönüştürüyor.” Doğuş Sarpkaya yazdı. Roland Barthes, faşizm için “konuşma yasağı değil, söyleme mecburiyetidir” der. Faşist diktatörlükte insanın ne düşündüğünün yanında ne düşünmediğini de belirtmesi gerekmektedir. Dahası, egemen olan baskıcı yapı insanların konuşup konuşmamasından çok, iktidarın “övgü dolu monoloğuna” katılıp katılmadığı ile ilgilenmektedir. Bu ilgi ister istemez, iktidarın kendini temize çekmesini amaçlamakta. Halk yeterince bastırılıp, sindirildikten, ardından da istikrar yalanına ikna edildikten sonra diktatörlük kendini sandıkta aklamaya soyunur. Örneğin, Şili’de 11 Eylül 1973 darbesi sonrası yapılan 1980 Anayasa Referandumunda diktatörlük, istikrar vurgusuyla %67 oy toplayabilmişti. Askeri diktatörlüğün kötülükleri bu yolla aklanmaya çalışılmıştı. 1988’de yapılan plebisit ise Pinochet’nin iktidarını sürdürmesi için yapılan bir seçim oyunu olarak tasarlanmıştı. Ama Şili halkı bu oyunu bozarak Pinochet’ye hayır demiş ve askeri diktatörlük, iktidarı 1990’da terk etmişti. Geçtiğimiz günlerde Kırmızı Kedi Yayınları tarafından yayınlanan Antonio Skármeta’nın, Gökkuşağı Günleri romanı, Şili’de yapılan 1988 plebisitinin öyküsünü hem o dönemde babası siyasi polisler tarafından tutuklanan Nico Santos’un hem de hayır kampanyasını yürüten reklamcı Adrian Bettini’nin yaşadıkları üzerinden anlatıyor. Diktatörlüğe Karşı 17 yaşındaki Nico, felsefe öğretmeni olan babasıyla birlikte yaşamaktadır. Nico’nun babası aynı zamanda diktatörlük karşıtı harekette yer almaktadır. Bir gün ders verdiği esnada siyasi polis tarafından tutuklanır ve kendisinden bir türlü haber alınamaz. Eş zamanlı olarak Nico’nun sevgilisinin babası Bettini, İçişleri Bakanlığı’na davet edilir. İçişleri Bakanı Fernandez, diktatörlük dönemi boyunca kara listeye alınarak işinden edilmiş, siyasi görüşlerinden dolayı tutuklanarak işkence görmüş Bettini’yi Pinochet’ye evet kampanyasının başına geçirmek istemektedir. En azından Bettini’nin hayır kampanyasında çalışmamasını sağlamayı ummaktadır. Ama olaylar “bir sinekten bile haberi olan” içişleri bakanının istediği gibi gelişmez. Gökkuşağı Günleri, diktatörlük koşullarının hâlâ devam ettiği bir ülkede seçim çalışması yapmanın zorluklarını tarihsel gerçekliklere yaslanarak anlatan bir roman. Bettini’nin “mutluluk” temalı hayır kampanyası sürerken ülkede hala gözaltında kaybedilen-öldürülen muhalifler, tutuklanarak işkenceye alınan aktivistler, kapısında plakası olmayan araçlarla taciz edilen insanlar vardır. Her türlü protesto gösterisi panzerler, göz yaşartıcı bombalar ve polis copuyla bastırılmaktadır. Ülkede askeri diktatörlüğün yarattığı korku kültürü halkı sindirmiş durumdadır. Ülkede askerlerin ilkbaharı yaşanmaktadır: “11 Eylül Salı günü darbe yapan ve şimdi de elim plebisitiyle üniformalarındaki kırmızı lekelerin sihirli bir şekilde temizlendiğini görecek olan askerlerin ilkbaharı”. Bettini, Şili’deki bu havayı kırabilmek için doğru reklam kampanyasını bulmak zorundadır. Sinematografik Dil Antonio Skármeta, daha çok senaristliğiyle bilinen bir yazar. Daha doğrusu, oyun olarak yazdığı metinleri romana çevirmeyi seviyor. Aynı Ateşli Sabır oyunun (daha sonra Postacı adıyla filme çekildi) daha sonra romana çevrilmiş olması gibi Gökkuşağı Günleri de öncesinde El Plebiscito adıyla oyun olarak kaleme alınmıştı. Onun için romanda da kurgunun ve diyaloğun ön plana çıkarıldığı bir yapıyla karşılaşıyoruz. Bu tercih, romanı sinematografik bir dile yakınlaşmasını sağlıyor. Romandaki bölümler bir filmin sahneleri gibi tasarlanmış. Gökkuşağı Günleri’nin sinematografik dilinin olay örgüsü yerine dramatik kurguyu ön plana çıkarması bazı küçük sıkıntılar yaratıyor. Skármeta’nın, olayların vuruculuğunun derinliği kendiliğinden yaratacağına inandığını seziyorsunuz romanı okurken. Yazarın, gereksiz betimlemelerden kaçışı, metnin temposunu bozacak her türlü sarkmalardan uzak duruşu bu tercihinden kaynaklanıyor. Ama yine de roman değil tiyatro metni okuyormuş hissine kapılmadan edemiyorsunuz. Evet, bir roman değil de bir tiyatro metni ya da film senaryosu okusaydık, bırakılan boşlukların görsel malzemeyle dolacağını düşünürdük. Ama roman okuduğumuzun ayırdında olmamız bunu engelliyor. Bu da romanın anlattıklarına derinlemesine nüfus etmesini engellemiş. Anlatımda Çeşitlilik Skármeta, derinlik sorununu anlatıcı kişilerinde çeşitlilik yaratarak aşmaya çalışıyor. Kitabı bölümlere ayırırken, Nico’nun birinci tekil anlatımıyla, üçüncü tekil anlatım arasında gidip gelerek, farklı iki gözün devreye girmesini sağlıyor. Böylece, gerçekliği iki farklı yorum ile okuyucuya sunuyor. Romanda farklı anlatıcıların bulunması zorlu bir tercihtir. Birinci tekil anlatımlarda, karakterin dünyası ile yazarın dünyasının birbirinden ayrılması gerekmektedir. Hikâyeyi birinci tekil şahıstan dinlerken, bir yerlerden yazarın sesi duyulmamalıdır. Üçüncü tekil anlatımda ise anlatıcının tüm karakterlerle mesafesini iyi ayarlaması gerekir. İkisini birden kullanıldığında ise yazarın sesi olabildiğince yok olmalıdır. Böylece anlatılan olayların, objektif bir gözle yansıtıldığı hissi yaratılabilir. Skármeta, birinci tekil-üçüncü tekil dengesi ve bu denge içerisinde yazarın kendisini saklaması konularında oldukça iyi bir iş çıkarıyor. Böylece sinematografik anlatımın derinlik eksikliğini anlatım tercihiyle gidermeyi başarıyor. Şili’de yaşanan olayları okurken aslında öykünün bizim coğrafyamızda geçtiği hissini yaşamadan edemiyorsunuz. Hem darbe döneminde hem de bugün yaşadıklarımız Gökkuşağı Günleri’ni bizim için güncel bir hikâyeye dönüştürüyor. İktidar baskısı altında gidilen seçimlerden, elindeki kanı sandıkta temizlemeye çalışan diktatörlere, diktatörlüğe rağmen kendi günlük telaşını hayatının merkezine yerleştirmiş insanlardan, mücadele etmekten vazgeçmeyenlere kitapta anlatılan birçok şey bugünü anlatmayı başarıyor. Gökkuşağı Günleri hem diktatörlüğün kötülüklerini anlatma çabası hem de umutlu sonuyla okuyucularını bekleyen bir roman. GÖKKUŞAĞI GÜNLERİ Antonio Skármeta Çeviren: Pınar Savaş Kırmızı Kedi Yayınları, 2015 184 s.
- Piumini'nin Güzelim Öyküler'i Türkçede
İtalyan yazar Roberto Piumini'nin 9 yaş ve üstü genç okurlar için kaleme aldığı Güzelim Öyküler Türkçede. Neden güzelim öyküler? "Çünkü bu öyküler kulağa güzel gelecek kelimeler, sesler, ritimler seçilerek yazıldı, hepsinin birer tınısı, melodisi var. Tiyatrodaki gibi eğlenceli sahneleri, replikleri, küçük maskelere benzer karakterleri var." Neden bu öyküleri anlatmak çok hoş? "Çünkü dinlerken insanı yormayacak kadar kısalar ama içinde bir öyküsü olacak kadar da uzunlar. Karakterler yapılı, sahneler oyunlu, olaylar heyecanlı. Son olarak, öykülerin hepsi içlerinde keşfedilmesi kolay bir gizem taşıyorlar: Özgürlüğün ta kendisini!" GÜZELİM ÖYKÜLER Roberto Piumini Can Çocuk Yayınları, 2021 Çeviri: Bahar Ulukan Resimleyen: Valentina Salmaso Tür: Öykü Yaş aralığı: 9, 10, 11 + 128 s.















