Search Results
Bu sitede ara
Boş arama ile 5404 sonuç bulundu
- Leyla Erbil'den kalan...
Yedi roman, üç öykü ve bir deneme kitabı armağan etmiştir Leyla Erbil edebiyatımıza. Litera Edebiyat olarak, yazarla henüz tanışmamış okurlar, yeni başlayanlar ve hafıza tazelemek isteyenler için Leyla Erbil'in bütün eserlerine kısa bir bakış attık. İyi okumalar. Hallaç (1961) Yazarlığa öyküyle başlar Leyla Erbil. Dost, Yeni Ufuklar, Ataç, Papirüs gibi dergilerde öyküleri yayımlanır. İlk kitabı Hallaç da bu ilk döneminin ürünü olarak 1961 yılına tarihlenir. Erbil, daha bu ilk öykü kitabından itibaren hem kuşağının öykü anlayışından farklı bir tutum sergileyeceğinin hem de muhalif kimliğini yazınına taşıyacağının işaretini verir. Bir ilk kitap olmanın ötesindedir Hallaç. Leyla Erbil’in yaşamına damgasını vuracak edebi tutumunun, biçimsel arayışlarının, dilbilgisine müdahalelerinin, edebiyattan hayata tüm iktidar odaklarına karşı açtığı muhalefet bayrağının bütünlüklü bir şekilde ilk izlerini taşır. “Hiçbir şey hiç’ten daha gerçekçi değildir.” Beckett’ten bu alıntıyla başlar kitap. Yazarın insanı anlama çabasında psikanalizden yararlandığını biliriz, Hallaç için de böyledir bu. Diğer yandan aile, kadın, cinsellik, geleneksellik ve alaturkaya dair konular üzerinden burjuva yaşamındaki ikiyüzlülüğe ve yapaylığa eleştirel bir bakış açısı sunar burada yer alan öykülerinde. Kendine has düzenlediği söz dizilimleri ve üç virgül, virgüllü soru işareti gibi kendi yaratımı olan noktalama işaretlerini bu ilk öykü kitabında bile kullanır. Kısacası, Hallaç, Leyla Erbil’le tanışmak, onun edebiyatına adım atmak için zorlu ama iyi bir giriş olacaktır. Gecede (1968) Leyla Erbil’in ikinci öykü kitabıdır Gecede. Burada yer alan öykülerde Erbil edebiyatının bir meydan okuma olduğunu açık bir şekilde ortaya koyar. Öykülerinde konu, karakter ya da olay örgüsünden ziyade dille problemi vardır yazarın ve bu kitapta yer alan öykülerde de eril dilin karşısına bir dişil dil yaratıp koyma mücadelesi vardır. İlk öykü kitabı Hallaç yayınlandığı dönemde birkaç yazar haricinde beğenilmemiştir. Bu ikinci öykü kitabı ise şair Metin Eloğlu’nun desteği ve yüreklendirmesi ile yayımlanır. Bu kitap aynı zamanda Leyla Erbil’in bir ödüle katıldığı ilk ve tek kitabı olacaktır. Gecede, Sait Faik Hikâye Armağanı’na katılır ama kazanamaz. Ödül, Orhan Kemal ve Fâik Baysal’a gider. Bu kitaptan itibaren Erbil’in artık efsaneleşmiş olan ve her kitabında yer alan ibaresi doğar: “Bu kitap hiçbir ödüle katılmamıştır.” Tuhaf Bir Kadın (1971) “… Kim bunlar?.. Kim olurlarsa olsunlar. Bana doğru geleni yapacağım. Onlardan olacağım ben de. Bizden öncekilere, ablalarımıza benzememek için her şeyi göze alacağım.” Kim o kadınlar, ablalar? Onlar, kadınların toplumdaki yerleri ve takındıkları rollerdir elbette. Ve onlara benzememek, bu rolleri üzerine almamak için çırpınan, her şeyi göze alan bir kahramanın, Nermin’in, yani tuhaf bir kadının hikayesini okuruz... Leyla Erbil’in ilk romanı işte bu tuhaf kadının hikayesini anlatır bize. Yazar bekaret, annelik, namus, evlilik gibi toplumun kadına dayattığı genel geçer hemen tüm değerleri sonuna kadar sorgularken bir yandan da toplumun aydın ve sanatçı kesimindeki eril hegomonyayı da açık eder, çağdaş ve aydın erkek ikiyüzlülüğünü ortaya serer Tuhaf Bir Kadın’da. Eski Sevgili (1977) Bu kitapta yer alan öykülerin arasında yazarın kitapla aynı adı taşıyan bir novellası da vardır. İki eski devrimcinin 12 Mart sonrasından arta kalan hayatlarında yeniden bir araya gelişlerinin hikayesini anlatır bu novellada Leyla Erbil. Fiziksel ve zihinsel işkence odalarından aşka, cinselliğe uzanır. Eski Sevgili’de yer alan diğer öykülerde de aşk, cinsellik, toplumsal cinsiyet, eril baskı gibi Erbil’in edebiyatında ele aldığı temel meseleler varoluşçu, hatta psikanalitik bir bakış açısıyla derinleşir, öykülerin merkezine oturur. Karanlığın Günü (1985) “Karanlığın Günü'nde Erbil, kadercilikle Tanrıtanımazlık, baskı ile özgürlük, batıl inançla akılcılık arasında parçalanmış modern Türk insanının üzücü durumunu incelemektedir... Bu yapıt yaratıcı gücün bir zaferidir.” Bir annenin kayıp belleğinden bir toplumunun kayıp belleğine doğru uzanan bir romandır Karanlığın Günü. Pek çok katmanının yanı sıra etkileyici bir tarih tartışmasını merkeze koyan bir anlatı yaratır bu romanında Erbil. Popüler tarih, sivil tarih, resmi tarih arasındaki gerilimi sorgularken bir yandan da kurmaca ve gerçeklik ilişkisine değinir. Bu roman aynı zamanda Erbil’in en kolay okunan metinlerinden biridir. Mektup Aşkları (1988) "Tezer Özlü ile iki konuda birbirimize söz vermiştik. İlki evlilik kurumunu, kocaları, daha çok eşlerimizi anlatacak birer roman yazmaktı. Ben bu sözü Mektup Aşkları'yla yerine getirmeye çalıştım." Bir zamanlar yakın ilişkiler kurmuş, âşık olmuş, kavga etmiş, darılmış, barışmış, aralarından su sızmamış, zamanla araları bozulmuş ve sonunda farklı kentlerde yaşamaya başlamış arkadaşların Jale'ye yazdıkları mektuplarla kurgulanan roman Leyla Erbil'in tipik temalarını yansıtır. Dönemin Türkiye toplumunu irdeleyen roman, kadının toplum içerisindeki durumu, cinsellik ve aşk üzerinden küçük burjuva aydınlarının eleştirisini yaparak geleneksel ahlakı sorgular. Zihin Kuşları (1998) Zihin Kuşları, Leyla Erbil’in denemelerini bir araya getirdiği bir çalışmadır. Yazarın edebiyata, siyasete, hayata bakışını, yazar ve muhalif tarzını bu denemeleri aracılığıyla daha derinlemesine görmek mümkün olur. “Kendi için varlık” olmak Leyla Erbil’in romanlarının ve öykülerinin olduğu kadar Zihin Kuşları adı altında topladığı denemelerinin de ana izleğini oluşturur. “Burada söz konusu olan, çevrenin, ortak ve yaygın düşüncenin bir yansısı olmaktan sıyrılmak; herkes gibi, onlar gibi düşünmekten, hissetmekten, davranmaktan kurtulmak”, olarak açıklar bu kavramı kitabın girişinde Selahattin Hilav. Erbil’in denemeleri arka arkaya devrildikçe onun gerçekten de yazı aracılığıyla, dil aracılığıyla, kısacası yazdıkça “onlar” gibi olmaktan kurtulduğunu görürüz. Her şey bir yana, bu izleyiş bile, okuma hazzını tattırır okuruna. Zihin Kuşları 1998 yılında yayımlanan bir çalışma. Hatta içinde yazarın daha eski tarihli denemeleri de yer alıyor. Ancak bugünden baktığımızda bu denemelerin şaşırtıcı biçimde, hep taze, hep özgün, hep evrensel oldukları görülecektir. Cüce (2001) “Cüce; bir kült roman, kök roman, bir novelladır benim için.” Leyla Erbil'in toplumsal yozlaşmanın bir parçası olmamak için direnen unutulmuş bir kadın yazar üzerinden kadınlık, yazarlık ve eril dünyayı sorguladığı Cüce en katmanlı ve karmaşık romanlarından biri. Unutulmuş yazar Zenîme'nin, kendisiyle söyleşi yapmaya gelecek gazeteciyi beklerken zihninden geçenleri bilinç akışı tekniğiyle aktaran roman iki kurgusal katmandan oluşuyor. Okurken Kurmaca Yazar'ın, Zenîme'nin ve Leyla Erbil'in seslerinin birbirine karıştığı roman, okurunu da yaratıcı bir eyleme sürüklüyor. Metaforlar, mitler, göndermeler ve kolajlarla örülmüş Cüce, okuru içine hapseden bir aykırı metin, yerleşik olan her şeye bir başkaldırı. Üç Başlı Ejderha (2005) Üç farklı anlatıyla, anlatıcının, İstanbul'un en eski sütunu olan ve Sultanahmet Meydanı'na bakan Üç Başlı Ejderha'nın ve Maraş Katliamı'nda oğlu dahil tüm ailesi öldürülmüş kadının anlatılarıyla vücuda gelen bu novella, tarihin, ortak bilincin ve bilinçdışının, yasın, hıncın, kıyımların hikâyesi. Bir bireyin, bir kentin ve bir ailenin tarihini toplumsal kötülük paydasında buluşturan bir anlatı. Kitaptaki ikinci novella Bir Kötülük Denemesi ise çoğu eleştirmene göre Erbil'in Ece Ayhan'dan yola çıkarak yazdığı, İkinci Yeni'nin şairlerini kurgu dünyasına taşıdığı ve anlatıcı kadının gözünden bu erkek egemen dünyanın sefaletini aktardığı hayli tartışmalar yaratmış bir metin. Kalan (2011) Erbil'in, belleği ilaçlarla durdurulmaya çalışılan bir kadın yazarın bilinç akışı tekniğiyle yazılmış hikâyesi vasıtasıyla toplumsal hafızayı, belleksizliği sorguladığı bir roman Kalan. İstanbul'da doğup büyüyen ve yıllar geçtikçe bütün sevdiklerini kaybeden Lahzen'in belleğinin satır aralarında Ermeni katliamı, Dersim katliamı, 6-7 eylül, Kanlı Pazar, darbeler, Hizbullah katliamları gibi toplumu deliliğin eşiğine sürükleyen travmatik olayları, ülkenin siyasi tarihini, bozulan, yozlaşan İstanbul'u okurken, bir yandan da hakikatin ve kendi iradesinin peşine düşen bir kadının mücadelesini izliyoruz. Erbil'in “Kalan’ı neden şiir kitap olarak yazdım? Doğrusu, son yıllarda daha çok felsefe kitapları ilgimi çekiyor, bir de şiirden cayamıyorum. Bu dil ve biçem üzerine bildiğin bir konuşmayı gerektirecek. Kısacası, bu kurguyu böyle bir dille çözebildim," diyerek anlattığı roman, zaman, hakikat ve bellek üzerine yazılmış politik bir şiir. Tuhaf Bir Erkek (2013) Kalan'da, kurmacanın içinde Lahzen'in ağzından müjdelenen bu roman, Kalan'dan doğma bir şiir kitap. Romanın anlatıcısı Sevda, Lahzen'le aynı evde doğmuş, aynı insanlarla büyümüş, hatta aynı kocayla evlenmiş bir kadın. Hikâye ilerledikçe hem Sevda, hem de adı sürekli değişen ve böylece anonimleşen erkek değişiyor, tarih boyunca iktidarı eline geçirmiş bütün Gorgo'lara dönüşüyor. Tuhaf Bir Erkek, peşimizi bırakmayan darbeci Gorgo'larla, faşist Gorgo'larla, kindar Gorgo'larla, Taksim'e dikilen AVM'nin tepesinden ölümsüzlüğünü ilan eden Gorgo'larla kadınca mücadelenin hikâyesi.
- Bir yazar - bir falcı
"Baskılara, tabulara, dayatılan toplumsal rollere, ayrımcılığa, orantısız güç kullanımına, cinsiyetçiliğe ve kısıtlanmaya karşı başkaldırıdır onun sesi. Sadece bugünün gerçeklerine karşı da değil, kurgusal olanla tarihi birbirine katarak isyanını büyütür. Bir tek politikacıyı ya da iktidarı değil, her iktidarın baskıcı yönünü, her ülkede ve her zamanda yer alan zihniyeti anlatır." Asuman Kafaoğlu-Büke, Leyla Erbil'in yazdıklarının bugün bize ışık tutmaya devam etmesinin sebebini, onun yazarlığının kehanetlerle dolu olmasında arayıp buluyor. Asuman Kafaoğlu-Büke Mektup Aşkları romanının arka kapağında İlhan Berk’in şu sözleri yer alır: “Leyla Erbil’de ağırlıklı olarak çarpan tek bir şey vardır: Başkaldırıdır bu! Başkaldırı her şeydir onda. Bir bakıma bunun için yazıyor diyebiliriz.” Leyla Erbil’in kurgusunun merkezinde İlhan Berk’in dediği gibi öncelikle isyan yatar. Bunu doğrudan dile getirmez Erbil ama baskılara, tabulara, dayatılan toplumsal rollere, ayrımcılığa, orantısız güç kullanımına, cinsiyetçiliğe ve kısıtlanmaya karşı başkaldırıdır onun sesi. Sadece bugünün gerçeklerine karşı da değil, kurgusal olanla tarihi birbirine katarak isyanını büyütür. Bir tek politikacıyı ya da iktidarı değil, her iktidarın baskıcı yönünü, her ülkede ve her zamanda yer alan zihniyeti anlatır. Erbil’in eserleri üzerine on yıllardır çok yazıldı, onun kadın ve insan hakları konusunda sağlam duruşu eserlerinin merkezinde görüldü ama bir o kadar da her gün karşılaştığımız sorunlar karşısında, o artık hayatta olmasa ve kulağımıza doğrularını fısıldamasa da yazdıkları bize ışık tutmaya devam ediyor. Bunun nedeni de yazarlığının kehanetlerle dolu olmasından! Falcıdır yazar Karanlığın Günü (1985) adlı romanında bir yazar olan kadın kahraman Neslihan’a annesi “falcı” diye hitap eder. Her romancı gibi Neslihan da kurgularında yaşanmışı, geleceği, umutları, hayalleri anlatır; annesinin “falcı” deyişinde küçümseme vardır ama ne olursa olsun bir falcıdır aynı zamanda Neslihan. Henüz olmamış olanı anlatır. Aynı Neslihan gibi Leyla Erbil de bir falcıydı, antik çağlardan kalma bir kahindi sanki. Onun romanlarında zamanın ötesinde söylenmiş doğrular bulduk her zaman. Karanlığın Günü yayımlandığı yıl belki okurlarda bomba etkisi yapmamıştı ama aradan geçen neredeyse otuz yıl içinde bize o günleri Erbil denli iyi anlatan olmadığını biliyoruz. 70’li yıllar direnmeyi, yeniliği, kadın hareketini, özgür düşünceyi temsil ediyorsa, 80’li yıllar da özellikle Erbil’in bu romanında, ideallerin unutturuluşunu simgeliyor. Reagan-Thatcher-Özal politikalarının devreye girmesiyle, önce ideallerin işe yaramazlığına inandırıldı insanlar, sonra da idealler olmadan yaşamaya. Leyla Erbil önce bir insanın daha sonra bütün bir milletin bellek yitirişinin öyküsünü anlatıyor. Bugün bile hala bu bellek yitiminin izlerini toplumsal olarak yaşıyoruz. Leyla Erbil önce bir insanın daha sonra bütün bir milletin bellek yitirişinin öyküsünü anlatıyor. Bugün bile hala bu bellek yitiminin izlerini toplumsal olarak yaşıyoruz. Erbil 1950’lerden beri devrimci bir ruhla yazan ve de devrimci ruh üzerine yazan biriydi. Hiç kuşkusuz 1950’lerden bugüne devrimci ruh anlamını çok değiştirdi, Erbil de kendi çağının yazarları gibi (Vedat Türkali geliyor akla) zaman içinde değişen değerleri anlattı yazdıklarında. Örneğin Üç Başlı Ejderha novellasında üç nesil devrimci bir ailenin anlatısında değişen çağ ile birlikte değişen değerleri ele aldı. Devrimci ruh bir ailede nasıl iktidara / devlete karşı bir kan davasına dönüşebiliyor, gösteriyor. Çocuğu devlet eliyle öldürülmüş bir anne nasıl bağışlar? Kin gütmeden durabilir mi? Ve bu kini torununa nasıl olur da aktarmaz? Karanlığın Günü, Üç Başlı Ejderha ve Kalan romanlarında karşılaştırır nesilleri Erbil. Üç Başlı Ejderha’da “bizhalk ‘Tek yol devrim’ diye çığırırken o ‘Çocuklara dayak yok!’ diye en tizinden küçücük hançerisinin…” diye anlatır bir çocuğun başkaldırısını. Büyük davaların devrimi kolayca anlam yitirir dayak yiyen bir çocuğun acısı karşısında. Büyük davalara odaklanırken belki de günlük hayattan kopuk davranıyordu devrimciler. Bu çocuklar, babalarının omzunda gittikleri mitinglerde anlamadıkları bir kavganın ortasında buluyorlardı kendilerini, daha sonra bu bir hayat biçimi olarak algılanıyordu onlar tarafından. Aslında bu satırları yazarken Leyla Erbil’in gençlere hep umutla baktığını fark ediyorum. İstanbul Leyla Erbil “Trianon Pastanesi” adlı öyküsünde “o tarihlerde kent, zaten bizim ve onların karışımıyla nakışlanan şiirli bir kentti” diye anlatıyor İstanbul’u. Bu “şiirli kent” onun çok sayıda roman ve öyküsünde işlediği bir konuydu. Üst üste tarih katmanlarından oluşan bir yapıya sahip bir şehirdi İstanbul ve sokaklarında farklı dillerin konuşulduğu, dinlerin ve geleneklerin barındığı çok renkli bir dokuya sahipti. Erbil, büyük bir hızla tek renkliliğe, tek sesliliğe ve aynılaşmaya sığınan bir dünyaya karşıydı. Kalan romanında yine bu konuyu merkeze alır, “kalan” hem geride iz bırakan anlamında hem de birikim anlamında kullanılır romanda. Bir de tabii geride kalan anlamında; yalnız kalan, terk edilen anlamlarıyla anlaşılır. Kültürel zenginliğini, ağaçlarını, sahip olduğu renkliliği, özgürlüğünü kaybetmiş olarak “kalmak.” Bu noktada bir parantez açıp Erbil’in romanlarında izini bulduğumuz varoluşçuluk felsefesinin babası, Danimarkalı düşünür Soren Kierkegaard’dan söz edelim. Kierkegaard estetik olanla ahlaki olanı, dinsel olanla etik olanı ayırmanın öneminden söz eder. Erbil’i etkileyen başlıca düşüncesi, gerçekliğin tözüdür. Nereye kadar inersek en derine gizlenmiş töze ulaşabilir insan sorusu üzerinde durduğunu görürüz Erbil’in (özellikle de Kalan romanında.) Bu soruyu şekillendirdiğimizde, tarihte ne eksik olsaydı bugün farklı olurdu diye sorabiliriz. Hangi taşlara, tabletlere oyulmuş kanunlar olmasaydı, bugün dünya başka olurdu? Hatta, insan ontolojik olarak ne olsaydı farklı olurdu? Şimdi tüm insanlığın şekillenmesi, ülkelerin şekillenmesi sorgulanırken bir yandan da Leyla Erbil’in bireyi sorguladığını da görüyoruz. Birey olarak kendi geçmişinde neler gerçek tözü teşkil ediyor diye bakıyor roman kahramanlarına. Bireyin geçmişinde, ailesinde, anılarında, çocukluğunda ne farklı olsa, bugün başka bir insan olurdu? Özellikle üç virgülü peşpeşe kullanması bende metni parçalayan vahşi bir hayvanın pençesi imgesini yaratır. Bir yaratık metne girmiş, onu parçalıyordur adeta. Leyla Erbil’in romanlarını okurken rengarenk ipliklerle dokunmuş bir toplumsal yapı görürüm adeta. Bu iplikler İstanbul’un dokusunu yüzyıllarca bir arada tutmuş farklı dinleri, dilleri, yaşam biçimlerini anlattığı kadar bir insanın varoluşunu da anlatır. Geçmişi deşmek hem toplumsal yapıyı incelemek, araştırmak anlamında hem de kişinin kendi en derininde sahip olduğu tözünü (olmazsa olmazını) anlamaya götürür. Dilsel Esnemeler Leyla Erbil dendiğinde çoğu okur onu kendine özgü dil esnemeleriyle hatırlar. Özellikle üç virgülü peşpeşe kullanması bende metni parçalayan vahşi bir hayvanın pençesi imgesini yaratır. Bir yaratık metne girmiş, onu parçalıyordur adeta. Bu parçalanmayı bitmemiş tümcelerinde, nefessiz kalan anlatısında da buluruz. Dil, Erbil için tüm duyguların düşüncelerin aracıdır, bazen semantikle bazen de sözdizimiyle oynayarak metni hareketli kılar; okura birden fazla anlam çıkarması için alan bırakır. Erbil’in yapıtlarını okurken hem bir akışa kapıldığımızı hissederiz hem de her sözcükte tökezleriz. Dili bozduğu yerlerde doğal olarak irkiliriz. Sanırım onun bilgeliğini hep özleyeceğim. Her yeni romanı çıktığında heyecan duymayı, onunla siyaset ve kadın hakları üzerine konuşmayı da hep özleyeceğim. Özlem gidermenin bir tek yolu da onu yeniden yeniden okumak.
- Usta bir sınır yıkıcı: Leyla Erbil
Bazı yazarlar ilk yayımladıkları kelimeden son cümlelerine kadar edebiyata yeni bir soluk getirmeye yazgılıymış gibi bir tavır sergilerler. Fakat her yazar tüm yazınsal hayatında bunu başarma, ustalığa ulaşma, bu ustalıkla sonsuzluğa ulaşma onuruna erişemez. Leyla Erbil bu yazgıyı omuzlayıp tüm hayatına yaymayı başarmış azınlıkta yer almasıyla da bu ustalığı ödün vermeksizin sürdürme inadıyla da anılacak ülkemiz edebiyatında. Doğuş Sarpkaya Bazı yazarlar ilk yayımladıkları kelimeden son cümlelerine kadar edebiyata yeni bir soluk getirmeye yazgılıymış gibi bir tavır sergilerler. Ne okur beklentileri ne çağın modası ne yayınevlerinin istekleri ne de siyasal baskılar bu kaderin önüne geçebilir, onlar için. Hem içine doğdukları çağı selamlarlar hem de başka bir edebiyatın izini sürerler. Sınırları yıkarlar ama beslendikleri kaynaklardan saygılarını esirgemezler. Yıkıcılıkları hoyrat değildir. Doğal bir nezaketle, kendi edebiyatlarının akağını yaratırlar. Alkış almayı değil edebiyatı yüceltmeyi önlerine koyduklarını hisseder okuyucu. Kanaatlerle değil, toplumsal gerçeklikle dertleri vardır. Hakikate açılan kapının yerini aradıklarını açıkça belli ederler. Dünyada da Türkiye’de de bu kapıyı aramaya çıkan yazarların sayısının çok fazla olmadığını rahatlıkla söyleyebiliriz. Leyla Erbil de 1950’lerde dergilerde çıkan ilk öykülerinden 2013’te ölümünden önce yayımlanan Tuhaf Bir Erkek’e kadar, tüm eserleriyle bu nadir türe ait olduğunu kanıtlamış bir yazardır. Metinlerinde her türlü iktidar yapısını gözler önüne sermeyi hedeflemiş, bunu yaparken de bireyi tüm karmaşıklığı ve parçalanmışlığı içinde yansıtmayı başarmıştır. Eril düşünceyle açıkça hesaplaşmış ama kendini sadece bu soruna sıkıştırmamıştır. Ülkesinde yaşanan tüm acılarla, felaketlerle, eşitsizliklerle derdi vardır. Üstelik bunu beslendiği modernistlerden miras aldığı boğuntuyu hissederek, hissettirerek yansıtır eserlerine. Aynı anda bu kadar çok noktaya dokunabilmeyi başarmak için, edebi biçimde sınırları zorlayan bir yenilikçiliği önüne koymuştur. Genelde eksik bir şekilde noktalama işaretlerini kendine özgü kullanımı ile ilişkilendirilen bu yenilikçilik, beslendiği kaynakları içermeyi ve onları aşma kararlılığını içerir. İlk eseri Hallaç’tan itibaren bu kararlılığın izini süreriz. Ustalara Selam Hallaç, Leyla Erbil’in yaslandığını açıkça ilan ettiği modernist yazarların neredeyse tamamına selam veren bir öykü toplamıdır: James Joyce tarzında bilinç akışının kullanıldığı “Sarhoş Yaşamlar”, Kafkaesk boğuntunun hissedildiği “Baltık”, Beckett’ten devralındığı bariz ve neredeyse tüm öykülerinde gözlemlenen kekelemeler, tekrarlar ile örülü ritim biçimsel anlamda bir arayışı imler. Hallaç’taki Beckett etkisi bazı öykülerde çok barizdir. “Öykü”, “Hallaç” gibi metinlerde tekniğin hükümranlığı sezilir. Mesela “Hallaç”taki şu satırlar Beckett etkisini açısından karakteristiktir: “Macunun dördü, seksek tiktaklarını bekleyen zil çalmakta saklanıp gırt gırtlarıyla gırtlakların o ince ve sarı yalnızlığına gırtlarıyla şambabalarlı, babalarlı, şamlarlı, tepesine tepsisini tepeleyen baba şamlı şamsız kaldı, şambaba şamsız kaldı, şam baba şamsız kaldııı”. Ama bu arayış basit bir taklitçiliğe dönüşmez. Teknik, yazarın özgün derdi tarafından işe koşulur. Erbil’in tüm yazın hayatı boyunca peşine düşeceği düşünceleri takip ederiz bu öykülerde. İnsan ilişkilerindeki çapraşıklık, normalleşen kötülük, bastırılmış cinsellik anlatıların merkezindedir. Ama merkez sadece bunlardan ibaret değildir. Toplumsal yaşama hükmeden mekanizmaların açığa çıkarılması Erbil’in yazınsal tasarısının temel amaçlarından biridir. Bu noktada yaslandığı modernist gelenekle arasına mesafe koyar. Tekniğin hükümdarlığını kabul etmek yerine, içerikle tekniğin diyalektik ilişkisini öne çıkarır. İlk kitabında sezgisel olarak geliştirdiği bu tavrını daha sonraki kitaplarında geliştirmiş, biçim ile içerik, birey ile toplum, psikoloji ile sosyoloji, şimdi ile geçmiş arasında mekik dokuyan sıkı metinler kaleme almayı başarmıştır. Hastalıklı toplumun bireyi nasıl yaraladığını anlattığı Gecede, Eski Sevgili ve Tuhaf Bir Kadın’da egemen söylemin ahlaki çöküntüsünü gözler önüne sermiştir. Toplumun belleksizliğe nasıl itildiğini serimleyen Karanlığın Günü’nde ve düşlenen ile gerçekte yaşanan hayatlar arasındaki çatışmayı anlatan Mektup Aşkları’nda da bireyselmiş gibi görünen dertlerin aslında tüm topluma yayılmış bir sorunlar yumağı yarattığına vurgu yapmıştı Erbil. Ustalığa Ulaşmak Leyla Erbil’in Cüce, Üç Başlı Ejderha ve Tuhaf Bir Erkek’te kendi yazınsal serüvenini takip ettiğini ama kendini asla tekrar etmediğini özellikle vurgulamalıyız. Sondan bir önceki kitabı Kalan ise tüm yazınsal yaşamı boyunca peşine düştüğü bireyin parçalanışı, iktidarın bu parçalanışı hayata geçirme stratejileri ve bu esnada hakikati arama çabasını en net gözlemlediğimiz eser olarak adlandırılmayı hak eder. Leyla Erbil edebiyatının beslendiği kaynaklara saygı duruşunda bulunmayı ihmal etmediği ama kendi özgün duruşunu ısrarla vurguladığı bu roman, bir yazarın ustalaşma serüvenini zirveye taşımasının somut kanıtıdır. Leyla Erbil, henüz kitabın başında Virginia Woolf’un Pazartesi ya da Salı öyküsünden bir esintiyle hakikatle derdi olduğunu açıklar: “gerçi insanın hakikatinin bulunabileceğini sanmasam da pek / onu aramaya çıktığımı itiraf etmeliyim size sevgili okurlar / günah çıkartır gibi / bir insanın günah çıkartırken bile söylediklerine inananlardan değilken / yazmak böyle bir şey belki de / hakikat diye bir şey olamayacağının bilinciyle / hakikatin öznellikte mi olduğunu / sorumlulukta mı / insanın en temel varlığının kayboluşuyla yitip gittiğini mi / toplumla senin yaratılışın oluşun arasındaki ipliklerde mi gerili durduğunu / düpedüz özgürlükte mi olduğunu bilmeden…” Romanın ana karakteri Lahzen’in parçalanmış, belirsiz, kırık dökük fakat şiirsel anlatımı içinde hakikatin peşine düşeceğimizin farkına varırız bu girişle birlikte. Erbil aynı Woolf’un belirttiği gibi, kahramanının “bir dönem boyunca deneyimlediği kısa süreli izlenimleri yakalamak” için çaba sarf eder. Bu izlenimler boyunca da hem Lahzen’in hem de içinde yaşadığı toplumun gerçekliğine nüfuz etmeye başlarız. Bölük pörçükmüş gibi gözüken anlatı ise gerçekliğin bir anda yakalanan fragmanlarının metnin ritmiyle kaynaştırılmasıyla bütünlüğe kavuşmaya başlar. 1920’lerin İngiliz düzyazı şiir geleneğini, modernistlerin dilin yapısıyla oynayan, bozan ve yeniden kuran teknikleriyle birleştiren bu anlatım tarzı kadansları, vurguları ve tonu ile ele geçirilmesi zor bir görüntüyü yakalamak ister gibidir. Leyla Erbil tam da burada yaslandığı geleneği aşarak hakikati açığa çıkarmak çabasına girişir. Mesela Virginia Woolf, yaşamın içinde bir anlığına görünüp kaybolan o anların yakalanabileceğini, tüm yazınsal çabasının buna adandığını söyler. Fakat gerçeği yakalayacağına dair inancı belirsizdir. Oysa Erbil tam tersine Lahzen aracılığıyla bunu gerçekleştirmeye yaklaşabileceğini düşünmüştür. Bu anlamda romanın anlatıcısının ismi de tesadüfü değildir. Lahzen kelimesi, hem göz ucuyla bakma anlamındaki lahzeye hem de an anlamına gelen lahzaya gönderme yapar. Göz ucuyla bakılan, anlık izlenimleri yakalayan anlamına gelir Lahzen. Lahzen kelimesi, hem göz ucuyla bakma anlamındaki lahzeye hem de an anlamına gelen lahzaya gönderme yapar. Göz ucuyla bakılan, anlık izlenimleri yakalayan anlamına gelir Lahzen. Aynı zamanda Lahzen’in normalliği reddeden aklı sayesinde gerçekliğin farklı biçimlerini sezinleyebildiğini fark ederiz Kalan’ı okurken. Egemen olan tarafından belirlenen normların parçalanması, hakikatin farklı var oluşlarına dair bir bilincin açığa çıkmasını sağlar. Lahzen’in sayıklamaları arasında hem unutturulmaya çalışılan tarihi gerçekler aracılığıyla geçmişi hem içi boşaltılmaya çalışılan şimdiyi hem de belirsiz ama umutla bakılması gereken geleceği zihninde canlandırır okuyucu. Sonuç olarak Kalan, hakikati arama çabasının beyhudeliğini vurgulayanlara karşı kararlılıkla gerçeğin peşine düşmenin yollarının aranması gerektiğini vurgulayan bir roman olarak adlandırılabilir. Bazı yazarların edebiyata yeni bir soluk getirmeye yazgılı olmasından bahsederek başlamıştık yazıya. Fakat her yazar tüm yazınsal hayatında bunu başarma, ustalığa ulaşma, bu ustalıkla sonsuzluğa ulaşma onuruna erişemez. Leyla Erbil bu yazgıyı omuzlayıp tüm hayatına yaymayı başarmış azınlıkta yer almasıyla da bu ustalığı ödün vermeksizin sürdürme inadıyla da anılacak ülkemiz edebiyatında.
- Başkaldırının simgesi "Kadın Dedi ki" Türkçede
"Utandığım için sessiz kalacağımı düşünmüştü." #MeToo hareketinin başlangıcında önemli rol oynayan Pulitzer ödüllü iki gazeteci Jodi Kantor ve Megan Twohey'in "Kadın Dedi Ki" adlı çalışmaları Türkçede. #MeToo hareketinin başlangıcında önemli rol oynayan haberi onlar yapmıştı. ABD'li film yapımcısı Harvey Weinstein'in yaptığı cinsel taciz ve istismarları başarılı bir araştırmacı gazetecilik çalışmasıyla kanıtlayarak New York Times'ta yayımlayan Pulitzer Ödüllü gazeteciler Jodi Kantor ile Megan Twohey'in öncesiyle sonrasıyla yaşanan tüm gelişmelerin perde arkasını anlattığı kitap şimdi Türkiye'de... Önsöz'den bir bölüm: "Bu geçmiş, onu yaşayan hepimize ait: Kilit altındaki hükümet ve şirket sırlarıyla ilgilenen araştırmacı gazetecilikten farklı olarak, bizim çalışmamız, çoğumuzun okullardan, ailemizden, işyerlerimizden ve bizzat kendi hayatlarımızdan aşina olduğumuz tecrübelerle alakalı. Fakat bu kitabı sıfır noktasına mümkün olduğunca daha yakın olabilmeniz için yazdık. Yaşananları elverdiğince doğrudan ve güvenilir biçimde aktarabilmek için röportajların, e-postaların ve diğer birincil dokümanların nüshalarını bu kitaba dahil ettik. Kitapta, Weinstein’le ilgili film yıldızlarıyla yaptığımız ilk sohbetlerden notlar, Bob Weinstein’in kardeşine yazdığı sorgulayıcı mektup, Ford’un mesajlarından alıntılar ve diğer pek çok ilk elden kaynak yer alıyor. Paylaştıklarımızın bir kısmı aslında kayıtdışı görüşmelerdi fakat olaylarda yer alan taraflarla tekrar görüşüp ek haberler yaparak onları da buraya dahil edebildik. Kayıtlar ve röportajlar sayesinde, bizzat şahit olmadığımız olaylarla konuşmaları da burada anlatabildik. Bu kitap, bunların hepsiyle Londra’dan Palo Alto’ya kadar uzanan yüzlerce röportaj ve kaydı içeren üç yıllık bir sürece dayanıyor: Notlar kısmı, hangi bilgiyi hangi kaynak ve kayıtlardan öğrendiğimize dair detaylı verileri içeriyor.Son olarak bu kitap, bu olayları anlamaya çalıştığımız süreçte geliştirdiğimiz ortaklığın bir kaydıdır." KADIN DEDİ Kİ Jodi Kantor & Megan Twohey Çeviren: Sevim İrem Alkılıç Bilgi Yayınevi, 2021,
- Çevirmeni Anlatıyor: Çevirmenin Dostoyevski'si!
Çevirmeni Anlatıyor'da bu defa Furkan Özkan ve Dostoyevski var. Kumarbaz'dan İnsancıklar'a, Beyaz Geceler'den Öyküler'e, Dostoyevski'yi Rusça aslından dilimize çeviren Furkan Özkan, bir yazarla bir çevirmenin hayatlarının kesişim noktalarına odaklanıyor. Dostoyevski'nin, genç bir çevirmenin hayatına nasıl dokunduğunu anlatıyor. Furkan Özkan Yazın çevirisi macerama Dostoyevski’yle başladım. 2017 yılının başındayız. Üniversitemi bir dönem uzatmışım yurtdışına gittiğim için. Döndüğümde hemen bir çeviri bürosunda da iş bulmuşum. Haftanın iki gün okula, üç gün işe gidiyorum. Hem ilk defa tam zamanlı çalışıyorum hem de okulda öğrendiklerimi teknik çeviride uygulama fırsatı buluyorum. Notlarım çok iyi, üniversite ve fakülte birincisi olarak bitireceğim okulu. Şirketteki projeler harika gidiyor, zaten teknik çevirideki bilgimin temelini de orada atmışım. Herkes umutlu, ben teknik çeviride tamamım, hatta iddialıyım ama, yazın çevirisine okuldaki ödevler dışında elimi bile sürmemişim. Hiç de düşünmüyorum o sırada. İlk çeviri teklifimi çok iyi hatırlıyorum. Bir gün işten eve geldim. Telefonum çaldı. Sevgili Hülya Arslan’dı arayan. Rusçayı bana layıkıyla öğreten bölümün başındaydı o sırada. Dedi ki böyle böyle, Koridor Yayınları çevirmen arıyor, senin adını veriyorum. Galiba Dostoyevski çevirttireceklermiş. Hocam diyorum, ben yapamam, dili bir kere çok ağır. Rusçayı öğrenmeye başlayalı 5 sene olmuş olmamış, nasıl olur? Ben sana güveniyorum, güvenmesem adını da vermem dedi. Öyle mi, öyle, peki dedim konuşalım. Telefonu kapattık. Tabii beni bir heyecan sardı. Teknik çeviriye benzemez yazın çevirisi. Teknik çeviri günlük işse, yazın çevirisi ömürlük iş. Ömür boyu gelir o çeviri peşinizden, telifi sizindir. Yazarla dertleşir, kimi yerlerde kahramanlarla arkadaşlık edersiniz. Birkaç gün sonra iletişime geçtiler. Dostoyevski’nin beş öyküsünü çevirtip bir kitap halinde basacaklar. Koridor Rus klasiklerine yeni yeni başlamış o sıralar. Benden deneme çevirisi istediler. Deneme çevirisini yapmak on günümü aldı. İnce eleyip sık dokuyorum. İşin sonunda rezil olmak, reddedilmek de var. Hem gururuma yediremeyeceğim hem de Hülya Hoca’yı hayal kırıklığına uğratacağım. Oldum olası başarılı olmuşumdur, o sırada başarısız olma lüksüm yok (şimdi böyle değil tabii). Bir de sanki hissetmişim gibi ileride lazım olursa diye çeviri tekniği oturtmaya çalışıyorum kendime. Her sözcüğün her anlamına bakıyorum. Daha da toyum, bilmediğim sözcük çok fazla. Ama teknik çeviri sağ olsun, bilmediğim sözcükleri nasıl bulacağımı, bağlamın ne olabileceğini çözmekte hiç fena değilim. Zaten teknik çeviride bugüne kadar kazandığım o bağlam bulma deneyimi, yazın çevirisinde çok işime yaradı. Şunu söylemek istiyorum, özellikle yerelleştirmelerde bağlam bazen çok muğlaktır. Bazen tek sözcükten oluşan girdileri çevirirsiniz. İşte o zaman deneyim girer devreye, o sözcüğü nasıl çevireceğinizi bilirsiniz. İşte bu bana yazın çevirisinde çok yardımcı oldu. Birkaç gün sonra haber geldi. Deneme çevirisinden geçmişim. Sözleşme imzalamak istiyorlar. Ama sözleşme nedir, nasıl imzalanır, hiçbir fikrim yok. Danışa danışa yolumu buluyorum bir şekilde. Nasıl da heyecanlıyım, Dostoyevski’nin edebiyata başladığı yaşlardayım tam, daha mezun bile olmamışken o büyük ustayı çevirmeye başlayacağım. Havalardayım havalarda. Bu arada zaten tam zamanlı bir işim var, mesaim altıda bitiyor. Eve geliyorum, yemek yiyip dinlenip Dostoyevski’nin hikayelerinin başına oturuyorum, gece yarısına kadar, çevirebildiğim kadar çeviriyorum. İyi de gidiyor, teslim ediyorum. Çevirirken zorlandım mı? Evet, çok zorlandım. Özellikle de yolun başında olduğum için. Ama ortaya hakkıyla bir çeviri çıkarabilmek için o kadar çok çalıştım ki anlatamam. Orada uyguladığım tekniği hala yazın çevirisi yaparken kullanıyorum. Orada öğrendiğim yapıları, sözcükleri bir daha unutmadım hep kaldı aklımda. Bu arada teknik çevirinin getirdiği bir deneyimle, çeviriyi klasik yöntemlerle metin düzenleyici programlarda değil, bilgisayar destekli çeviri araçlarıyla yapıyorum ki, hangi kelimeye daha önce ne demişim, hangi atasözünü nasıl çevirmişim hepsini görebiliyorum. Şimdi bile dönüp bakıyorum ilk çevirime kimi zaman. Zorlu bir çalışmadan sonra çeviriyi bitirip teslim ediyorum mayıs ayı gibi, sonra mezun oluyorum, o yılın sonunda Dostoyevski’den ilk çevirim Öyküler adıyla yayımlanıyor. Hülya Arslan kitabın editörlüğünü üstleniyor. O yıl yazın çevirisine adımımı attım ya, devamı da geliyor. Şu ana kadar yayımı bekleyen dört, yayımlanmış yedi çevirim var. Bir de çeviri aşamasında bir başka kitap var elimde. Hepsi göz bebeğim. Ama ilk göz ağrım o Öyküler kitabı ve Dostoyevski. Öyküler’in ardından önce Kumarbaz’ı, sonra da İnsancıklar’ı çevirdiğimi belirmem gerek. Dostoyevski hakkında söylenecek çok şey var elbette, yazılmış yüzlerce tez, kitap var. Ben burada onları tekrar edecek değilim. Dostoyevski’nin dünya edebiyatı açısından ne kadar önemli olduğu herkesin malumu. Çeviri sürecinden de bahsetmeyeceğim. Çeviri süreci kimi zaman sıkıcı ve tekdüze olabiliyor. Sadece yıllar önce yaşamış bir yazar, bir çevirmenin hayatına nasıl dokunabiliyor, birbirinden çok farklı iki yaşantı birbiriyle nasıl kesişebiliyor onu anlatmak niyetim. "Petersburg’da oldukça tuhaf köşeler vardır" 2017 yılının sonunda Dostoyevski’nin şehri Petersburg’a yüksek lisansa gittim. Beyaz Geceler’i çevirdikten sonra, hikayenin geçtiği şehre gidip o geceleri bizzat deneyimleyeceğim için epey heyecanlıydım. Bu arada İnsancıklar’ıda Petersburg’da çevirdim. Yazarın şehrinde veya hikayenin geçtiği şehirde yaşamak açıkçası çevirmene ve çeviriye üçüncü bir boyut kazandırıyor. Petersburg gibi tarihi dokusu son derece iyi korunmuş bir şehirde, yazarın dolaştığı sokaklarda dolaşabilmek, kimi zaman yazarın betimlemelerini daha rahat anlamanızı sağlıyor, hatta bazı sözcüklerdeki seçimlerinizi değiştirebiliyor. Kısacası sözlükten baktığınızda zihninizde şekillendiremediğiniz bazı şeyler, yazarın şehrindeyken daha somut hale gelebiliyor. Bu da çevirmenin “kültür” farkı nedeniyle yaşadığı eksikliği bir nebze de olsa giderebilmesine yardımcı oluyor. Yine Türkiye’de pek yaygın olmasa da Rusya’da epey yaygın olan “müze ev” projeleri sayesinde Dostoyevski’nin Petersburg’da yaşadığı ve yazdığı evi ziyaret etmek, el yazmalarını, yazarın eşyalarını, yazar hakkında yapılan çalışmaları görmek de çevirmen için ilginç bir deneyim. Dostoyevski ve Petersburg’u birbirinden ayırmak zor. Tabii Dostoyevski’nin şehrin her zaman ihtişamlı tarafını anlatmadığını da belirtmek gerek elbette. Ama emin olduğumuz tek bir şey varsa o da, yazarın Petersburg’u çok iyi tanıdığı, arka sokaklarındaki binaları renklerine dek bildiği. Hatta öyle ki Beyaz Geceler’in ilk sayfalarında, başkahramanın evlerle kurduğu dostluğu anlatır, binaların farklı kişiliklerinden bahseder. Yine aynı öyküde şehri şöyle tanımlar Dostoyevski, pek severim: “Nastenka, belki bilmiyorsunuz, fakat Petersburg’da oldukça tuhaf köşeler vardır. Bu yerlerde, Petersburg’da yaşayan tüm insanları aydınlatan güneş değil de, sanki bu yerler için özellikle ısmarlanmış, yeni ve bambaşka bir güneş, kendine özgü bir ışıkla parlar. Bu köşelerde, sevgili Nastenka, sanki bambaşka bir hayat yaşanır, yanımızda kaynayıp duran hayata benzemeyen.” Dostoyevski, işte bu tuhaf köşelerdeki insanların hikayelerini anlattı. O basık odasından çıkan Raskolnikov da bu güneşi başka parlayan tuhaf köşelerin insanıdır, İnsancıklar’daki aşık Devuşkin de öyle. Tabii Dostoyevski’nin kendisi de. Örneğin, Kumarbaz’daki o hararetli, kazanmak için her şeyini ortaya koyup sonunda her şeyini kaybeden başkahraman da Dostoyevski’nin ta kendisi. Yani kendisini yazmaktan da çekinmiyor o, kumar gibi kötü bir alışkanlığın getirdiği esrikliği ve coşkuyu tüm çıplaklığıyla anlatan kaç roman var? Yazın çevirisine Dostoyevski gibi bir üstatla başlamış olmam, hem Rus kültürünü daha yakından öğrenmeme hem de Rus edebiyatının/kültürünün diğer eserlerini daha iyi anlamamı sağladı. Onun satırlarıyla başladığım yazın çevirisi macerasına hala devam ediyorum. Yani Dostoyevski’nin kimilerine göre ağır dili beni çeviriden soğutmadı, aksine zordan başlamak hem heyecanımı körükledi hem de uzun ve karmaşık cümlelerle boğuşmayı öğretti. Ağır da değildir bence dilli, elbette kendine özgü bir formüle dayalı, başı sonu belli, ara cümleleri yerinde bir dili vardır Dostoyevski’nin Rusçada. O sistematik dili ben de çevirilerimde korumaya çalıştım, o üslubu da açıkçası çok sevdim. Tolstoy’un eksiltmeli cümlelerle dolu hikayelerini çevirirken çok daha zorlandığımı söyleyeyim. Dostoyevski, genç bir çevirmenin hayatına işte böyle dokundu.
- Yaşar Kemal adında bir efsane
"Hayatta yaşamak var. Sanatta da var. İnsanoğlu kendini bildi bileli iki yönde yaşamış, hayatta da sanatta da yaşamış(…) sanattan hayata fayda beklemek neden? İçinde olan bir şey. Yaşamayı yaşama yapan bir şey.” Oylum Yılmaz, Yaşar Kemal'in siyasete, topluma, edebiyata, sanata dair dünya görüşlerini içeren "Binbir Çiçekli Bahçe"si üzerinden yazarı ve edebiyatını değerlendiriyor. Oylum Yılmaz Yaşar Kemal adı bizim için nicedir ifadesini “efsane” kelimesiyle bulmuş bir yazar. Daha ilk romanıyla klasikleşen, yaşam boyu verdiği her eserde Türk edebiyatını, dilini, söyleyişini beslerken kendini devleştiren, yoksuldan, ezilenden, işçiden, köylüden, doğadan yana duruşuyla da toplumun yüreğiyle sarsılmaz bağlar kuran bir efsane... “İnsanlar sıkıştıklarında, ölümün acılarını yüreklerinde duyduklarında bir mit dünyası yaratıp ona sığınırlar. Mitler yaratmak, düş dünyaları kurmak, dünyadaki büyük acılara karşı koymak, sevgiye, dostluğa, güzelliğe belki de ölümsüzlüğe ulaşmaktır.” Derken belki de bir parça kendi ölümsüzlüğünden, kendi efsanesinden söz ediyor Yaşar Kemal. Büyük acılara karşı nasıl olup da büyülü düş dünyaları kurarak göğüs gerdiğini. “Ben, sevincin türkücüsüyüm” diye eklerken de yaşam boyu eserleri ve sözleriyle çevresine aşıladığı o insanı kendine çeken sonsuz umudunu anlatıyor... 1943 yılında henüz 20 yaşındayken bir folklor derlemesi olan ilk kitabı “Ağıtlar” yayımlanır Yaşar Kemal’in. Ardından bir öykü kitabı gelir; “Sarı Sıcak”. Bu arada iki kere tutuklanmış, komünizm propagandasından hapis yatmış, ırgat katipliği, ırgatbaşılık, kütüphane memurluğu, traktör sürücülüğü, çeltik tarlalarında kontrolörlük gibi işlerin ardından İstanbul’a gelmiş ve Cumhuriyet gazetesinde çalışmaya başlamıştır. İlk romanı “İnce Memed”, Cumhuriyet gazetesinde tefrika edilir. Efsane böylece başlamıştır artık. “İnce Memed”, yayımlanır yayımlanmaz klasikleşir, Yaşar Kemal’in adı hem Türk hem dünya edebiyatında bilinen bir yazar haline gelir. Bu roman Yaşar Kemal romancılığının pek çok unsurunu üzerinde taşımaktadır. Yazarın gücünü destanlardan, hem bu toprakların kadim sözlü kültüründen hem de yazılı kültürün en zengin kaynaklarından alan, beslenen geleneksel anlatı dili İnce Memed’den itibaren kendini devam ettirir. Öylesine büyüleyici, sanki dokunsan sözcüklerine elinde tutacakmışsın gibi bir izlenim veren çoşkun doğa tasvirleri vardır ki Yaşar Kemal’in, bir yanıyla da şaşırtıcı biçimde insanla, yazarın yarattığı kahramanlarla dopdoludur. İnce Memed’i okuyup da onun çakırdikenliğinin içinden o kavruk, o çaresiz, korku dolu ama bir o kadar insanın içini burkan bir inatla koşuşunu, çakırdikenliği geçişini hatırlamayan var mıdır? Fukara, ezilmiş, çaresiz bir küçük Çukurovalı çoçuğun bir büyük kahraman olmaya, bir klasiğin roman kahramanı olmaya doğru koşuşudur bu. Kim unutabilir… Daha sonra ardı ardına yayımlanan Orta Direk, Yer Demir Gök Bakır, Ölmez Otu, Teneke’de de ve tüm diğer yapıtlarında da insanoğlunun bu en temel çelişkisini kahramanları, onların hikayeleri aracılığıyla çözümler Yaşar Kemal: Zayıf, ezilmiş, çaresiz ve yoksuldur onun kahramanları ama öyle bir umut taşırlar ki içlerinde, umut bütün bunlarla at başı gider. Kahramanlarının başında döner durur sevgiyle ve okur, dünyanın cümle yükünü kaldırmaya, tüm eşitliksizlikleri, kötülükleri yok etmeye mukdedir bir birey oluverir Yaşar Kemal’in el vermesiyle. Yaşar Kemal hem edebiyatı hem kişiliğiyle insanlığın çaresizlğine el verir. İşte ondandır ki bir efsanedir İstanbullu kuş satıcısı çocukların hikayesini anlatan kısacık romanı “Kuşlar da Gitti”den kaleme aldığı “Üç Anadolu Efsanesi”ne, Cumhuriyetin kuruluş yıllarını anlatan “Bir Ada Hikaye”sinden, Çukurova’ya iş bulma ümidiyle inen köylülerin hikayesi “Orta Direk”e aynı lezzeti, aynı etkileyiciliği duyarsınız. Geleneğe, geleneksel anlatıya son derece bağlı bir yazardır Yaşar Kemal. Üzerinde nice çalışmalar yaptığı Anadolu’nun sözlü anlatı geleneğiyle dillendirir doğayı, nesneleri Geleneğe, geleneksel anlatıya son derece bağlı bir yazardır Yaşar Kemal. Üzerinde nice çalışmalar yaptığı Anadolu’nun sözlü anlatı geleneğiyle dillendirir doğayı, nesneleri. Sözler tekrarlanır, aşağı iner, yukarı çıkar, hareketlenir, dinlenir, demlenirler onun kaleminde. Yazarın yarattığı ritimde, okurun hayal dünyasına karşı tanıdığı izinle sanki büyülenmişçesine gider gelirsiniz. Kıyıları döven ak köpükler, oylum oylum akan küçük dereler, Akdeniz’in üstünde salınan top top ak bulutlar, ipil ipil yana ateşler, ormanların gece karası alır dört yanınızı, sanki artık hep oralarda kalırsınız. Daha doğrusunu söylemek gerekirse Yaşar Kemal kalemiyle, hayallerimizde ara sıra ziyaret edeceğimiz, kimselere söylemeden içine çekileceğimiz bir gizli bahçe hediye etmiş gibidir bize. Özgürlüğe ve barışa giden binbir çiçekli yol Binbir Çiçekli Bahçe, Yaşar Kemal’in daha önce çeşitli yerlerde yayımlanmış ancak herhangi bir kitapta bir araya gelmemiş yazılarından oluşuyor: Basın açıklamaları, mahkeme savunmaları, röportajlar, ödül töreni konuşmaları, çeşitli çalışmalar için hazırladığı önsözler, gazete-dergi yazıları… 1961 yılından 2009’a uzanan, yazıldığı yılları ve daha da ötelerini kapsayan… Bu toprakların yetiştirdiği en büyük yazarlardan birinin siyasete, topluma, edebiyata, sanata dair dünya görüşlerini içeriyor Binbir Çiçekli Bahçe. Ama yanlış söylemiş olmayayım, Yaşar Kemal öyle parçalı olur mu, siyasete, sanata, topluma başka başka bakar mı… Aksi takdirde onca büyük olur mu? Olamaz elbette, tıpkı tüm diğer kitaplarında olduğu gibi Binbir Çiçekli Bahçe bütün bir yaşamı içeriyor, yazarın bütünlüklü hayat görüşünü aktarıyor bizlere. Konu ne olursa olsun, kitapta yazan hangi yazıyı okursanız okuyun, Kemal’in temelde büyük bir sevgiyi içeren yaşamaya dair görüşlerini okuyorsunuz. Kemal, sanatı da, siyaseti de, edebiyatı da ne kendinden ne toplumdan ayırıyor. Görmeyenlere de, bilmeyenlere de, duymayanlara da bıkmadan, bir daha bir daha anlatıyor. “Bizden önce de bizim çağımızda da hep sanatın faydası üstünde duruldu. Ortaya bir de ‘sanat sanat için midir’ tartışması çıktı. Ben hiçbir zaman bu işi anlayamadım. Neden ortaya atmışlar, nasıl ortaya atmışlar? Bir türlü anlayamadım. Yıllarca üstelik de bunu tartışmışlar. Daha da tartışıyorlar. Kim bilir neler neler söylemişlerdir? Neden hiç demiyorlar ki, hayat hayat için midir, hayat toplum için midir? Sanatı hayattan hep ayrı düşünmüşler de bu hata hep oradan geliyor. Hayatta yaşamak var. Sanatta da var. İnsanoğlu kendini bildi bileli iki yönde yaşamış, hayatta da sanatta da yaşamış(…) sanattan hayata fayda beklemek neden? İçinde olan bir şey. Yaşamayı yaşama yapan bir şey.” Bu cümleler Yaşar Kemal’in 1965 yılında İstanbul Teknik Üniversitesi’nde yaptığı bir konuşmadan alıntı. Yine aynı konuşmada yaşadığımız çağda artık içimize iyiden iyiye yerleşen doğa ve uygarlık ayrımına dair de yine aynı türden dupduru yaklaşımını görüyoruz yazarın: “İnsanın tek başına kalması, tek başına kendini doğadan ve halktan kopararak yetişmesi olsa olsa bir hastalık olur. Doğadan ve çevreden kopuş bir hastalıktır. Bir hastanın da, böyle bir hastanın da büyük sanat eseri yaratacağına inanılamaz." İnsanlığın bugüne kadar kafasını kurcalayan, çelişkilere düşüren cümle sorularına karşı verilmiş bir cevap gibi Yaşar Kemal. Öylesine sade, öylesine özlü ve öylesine büyülü... Binbir Çiçekli Bahçe’de ilerlerken görüyoruz ki, insanlığın bugüne kadar kafasını kurcalayan, çelişkilere düşüren cümle sorularına karşı verilmiş bir cevap gibi Yaşar Kemal. Öylesine sade, öylesine özlü ve öylesine büyülü... Bugünün siyasi sorunlarına verdiği cevaplar da var Yaşar Kemal’in bu kitapta yer alan yazılarında. Hayata bakış açısı gibi edebi kimliğinden hiç ayrı tutmadığı siyasi görüşü ekseninde ve hatta bu eksenin çok çok üzerinde öneriler bunlar. Elbette “barış”, diyor Yaşar Kemal, Kürt sorununa değindiği yazılarında, “barış için çözüm” diyor. Çok kültürlülüğü savunuyor, gerçek demokrasinin en büyük kazanımının kültürleri daha çeşitli, daha renkli hale getirecek olmasıdır diyor. “Anadoluya gerçek bir demokrasiyi getirebilirsek, Anadolu kültürleri gene birbirlerini aşılayacak. Anadolunun gene eski zamanlardaki gibi insanlık kültürüne zengin katkısı olacak. Bu ülke insanları insanca yaşamayı, mutluluğu güzelliği seçecekse, bu önce evrensel insan haklarından, sonra da evrensel sınırsız düşünce özgürlüğünden geçer. Buna karşı çıkmış ülkelerin insanları da 21. yüzyılda onurunu yitirmiş, insanlığın yüzüne bakamayacak durumlara düşmüş insanlar olarak yaşarlar.” Onur… Yaşar Kemal’in sık sık kullandığı bir kavram. Daha doğrusu hatırlattığı. Neden hatırlatıyor, bunca üzerinde duruyor yazar? İnsan onurunu toplumsal olarak hayatın her alanında ayrı ayrı unuttuğumuza dair bire bir şahitliğini gösteriyor okurlarına da ondan. Çözümün bir yolunun insan onurundan geçtiğini işaret ediyor. Ve umut… Bu dünyada herkesin umudu tükense, Yaşar Kemal’in tükenmez gibi. Herkesten, her şeyden, herhangi bir şey adına bir araya gelmiş tüm topluluklardan hatta kendimizden bile şüphelenmeye alışmış, biteviye komplo teorileri kurma hastalığından musdarip biz 21.yüzyıllılara yeniden inanmayı öneriyor. Öncelikle kendimize ve hayata elbette... Diğer yandan da hem bir yazar hem de toplumsal bir kanaat önderi olarak her şeyiyle yaşama dair sağlam bir ideolojiler üstü ideolojiyi gösteriyor bizlere. Bir yazarın ya da sanatçının ait olduğu sınıf bilincini öncelikle çok iyi hazmetmesini ve daha sonra bunu da aşarak, yaratımını ortaya koyması gerektiğini de. Binbir Çiçekli Bahçe’de Yaşar Kemal’in sade siyasi ya da edebiyata dair yazıları yok elbette. Yaşar Kemal, Orhan Kemal’den Abidin Dino’ya, François Mitterrand’dan Mehmet Uzun’a çağımızın önemli kimlikleri üzerine dair görüşlerini de anlatıyor; onu etkileyen edebi yapıtları, İlyada’dan Dede Korkut’a hatta Gılgamış’a destanları, halk anlatılarını, masalları da; hatta Türk gazeteciliğine dair düşüncelerini, deneyimlerini de… Bu yönüyle Binbir Çiçekli Bahçe okur için, Yaşar Kemal’e doğru uzanan bir uzun, derinlikli yol olma niteliğini taşıyor. Ve yaşamın bilgisini içeren, bilgece bir öneri, tıpkı bir büyükannenin kulağa çok basit gelen ama tüm hayatımızı kolaylaştıran, güzelleştiren tavsiyelerine benziyor.
- ON SORU: Nur Sürer
ONSORU'nun bu haftaki konuğu Nur Sürer. Sinemamızın hem oyunculuğu hem de duruşu ve cesaretiyle örnek olmuş, olmaya da devam eden oyuncularından biri Süer. Bizi kırmayarak kitaplara, edebiyata ve hayallere dair sorularımızı yanıtladı. 1. Neler yapıyorsunuz? Neler yapmıyorum.. Hiçbir şey; günün bazı saatleri dışarı çıkıyorum, alışveriş ve son durak ev. 2. En son hangi kitabı okudunuz? Ahmet Altan, Son Oyun ve İdris Baluken, Oko. 3. En son ne zaman kitap hediye ettiniz? Kime? Valla, hediye demeyelim de, kocama Murat Yetkin’nin Meraklısı İçin Darbeler Kitabı’nı aldım. 4. Keşke hiç okumamış olsaydım, böylece ilk kez okumanın mutluluğunu yaşayabilirdim dediğiniz bir kitap var mı? Hangisi? Tabii; şiir kitapları. Dönüp dönüp okuyorum insan kendini iyi hissediyor. 5. Edebiyat mı kurgudışı mı? Her zaman ve daima edebiyat. 6. Bir kitabın içine girme imkanınız olsa bu hangi kitap olurdu? Dostoyevski'nin Suç ve Ceza'sı. 7. Hangi kitabı yazmış olmak isterdiniz? Dayak yemeyeceksem, Orhan Pamuk'un Benim Adım Kırmızı'sı. 8. Edebiyat uyarlamalarına (Film, dizi, oyun, resim, müzik) nasıl bakıyorsunuz? Uyarlansa ne güzel olur dediğiniz bir eser var mı? Edebiyat uyarlamaları benim için hep hayal kırıklığı olmuştur, üzülürüm. İyi birkaç örnek olarak Vadim O Kadar Yeşildi ki, Germinal ve Gülün Adı'nı sayabilirim. 9. Yaşasaydı da daha çok kitap yazabilseydi dediğiniz yazar kim? Zonguldaklı şairler Rüştü Onur ve Muzaffer Tayyip Uslu. 😢 10. Bu soruları başka kime soralım? Kimin cevaplarını merak ederdiniz? Valla bilemedim, bu şey gibi oldu, hani referandumda birbirine mesaj atan tipler vardı, "Meşazını aldım Refik kardeş, sen ne diyon?" diye. Füsun Demirel mesela. NUR SÜRER Sinema ve dizi film oyuncusu Nur Sürer, 21 Haziran 1954'te, Bursa'da doğdu. 1971 yılında Sindirella filmi ile oyunculuğa başlayan sanatçının, ilk uluslararası çalışması, 1984 yılındaki Erden Kıral'ın Ayna adlı filmi oldu. Bu filmi 1989 yapımı, yönetmenliğini Tunç Başaran’ın üstlendiği, başrolünü Güzin Özipek, Güzin Özyağcılar, Meral Çetinkaya, Füsun Demirel ile paylaştıkları Uçurtmayı Vurmasınlar adlı sinema filmi izledi. Daha sonra, 1991 yılında “En İyi Yabancı Film” dalında Oscar Ödülü kazanan Umuda Yolculuk, 1993 yılında Dunkle Schatten der Angst ve 1998 yılında Yara izledi. Nur Sürer çok sayıda prestijli ödüle layık görüldü. Son yıllarda yer aldığı projelerden Çukur dizisinde Fadik karakteriyle bir kez daha başarısından söz ettirdi. Sanatçı, yeni projelerde yer almayı sürdürmektedir.
- Başucu kitapları: Joyce Carol Oates'un listesi
Joyce Carol Oates'un en sevdiği, vazgeçemediği kitaplar nelerdir, hiç merak ettiniz mi? Joyce Carol Oates için günümüz Amerikan edebiyatının en çalışkan yazarı demek yersiz olmayacaktır. 1963 yılında yayımlanan ilk kitabından bu yana elli sekiz roman, sayısız öykü, deneme ve oyun yazan; otuz altı yıl boyunca Princeton Üniversitesi'nde yaratıcı yazarlık dersleri veren Oates'un kazandığı edebiyat ödüllerinin çetelesini tutmak neredeyse imkânsız. Güzel Bir Kız, Can Ateşi, Acı Ülke, Zombi gibi kitaplarıyla ülkemizde de hatırı sayılır bir hayran kitlesine erişen Oates'un en sevdiği, elinin altında tuttuğu, hayatını şekillendiren, kendisi için özel bir anlam ifade eden kitaplar hangileridir acaba? İşte Joyce Carol Oates'un listesi:
- Jaguara Dokunmak - John Perkins
Tüm dünyada büyük ses getiren, ülkemizde yıllardır hem çoksatan hem de hepsatan listelerinde olan Bir Ekonomik Tetikçinin İtirafları serisinin yazarı John Perkins, yeni kitabıyla şubat ayında okurlarıyla buluşuyor: Jaguara Dokunmak. Modern zaman kâhini, ekonomik tetikçi John Perkins bir tek daha bir ekonomik tetikçi olarak yaşadıklarını anlatıyor, günümüzün Ölüm Ekonomisi’ni Yaşam Ekonomisi’ne nasıl çevireceğimizin ipuçlarını veriyor. Perkins, dört hayat yaşadı. Bir ekonomik tetikçi. Başarılı bir alternatif enerji şirketinin ekonomik tetikçi geçmişini açıklamadığı için ödüllendirilen CEO’su. Yerel kültürler ve şamanizm uzmanı, uzmanlığını dünyaya nasıl daha iyi bakabileceğimizi öğretmek için kullanan bir rehber. Bir ekonomik tetikçiyken yaptığı sıra dışı işleri ve gerçek hayat hikâyesini anlatan ve Amerika’yı küresel bir imparatorluğa dönüştüren uluslararası entrikaları ve yolsuzlukları ifşa eden bir yazar. Jaguara Dokunmak bu dört hayatın kesişme noktası. Günümüzün hırslı ve vurkaça odaklı bakış açılarının sebep olduğu problemlerine çözüm önerileri içeren bir rehber. Hayatımızı nasıl değiştireceğiz? Salgının, terörürün, politik sarsıntıların, iklim değişikliğinin gölgesinde biz, hemen şimdi ne yapabiliriz? Ölüm Ekonomisi’ni Yaşam Ekonomisi’ne nasıl dönüştürebiliriz? Jaguara Dokunmak, tüm bu soruların yanıtlarını tartışan bir kitap. JAGUARA DOKUNMAK John Perkins Çeviren: Esra Even April Yayıncılık, 296 s. İstanbul, 2021.
- Senin Gibi - Nick Hornby
Modern İngiliz edebiyatının usta kalemi Nick Hornby, her zamanki, kıvrak, muzip, sade ve sahici üslubuyla yine bir aşk hikâyesi anlatıyor; ancak "21. yüzyıla özgü" bir aşk hikâyesi bu. Trajedi, intihar ve düello yok; akıllı telefonlar, kuşak gerilimleri, televizyon dizileri, Brexit referandumu ve bol bol mizah var. Yine de insanlığın hiç eskimeyen evrensel izlekleriyle dolu; yalnızlık korkusu, arzu, yanlış anlaşılmalar, sınıf ve ırk ayrımları, dile getirilemeyen sevgi ve kaçınılamayan ihanet... Senin Gibi, ayrı kuşaklardan, ayrı kültürlerden, etnik kökenlerden ve sınıflardan iki Londra sakininin tesadüflerin imdada yetişmesiyle kendilerini içinde buldukları ilişkinin inişli çıkışlı seyrinin hikâyesi. O kendine özgü akıcı diliyle Hornby, politik çalkantılar ve belirsizliklerle dolu, her şeyin çabucak tüketildiği yaşlı bir dünyada sevginin imkânına olduğu kadar, insanın bitmeyen mutluluk ve tamamlanma arayışına ve varolmanın sonsuz ihtimallerine de neşeli bir bakış atıyor. SENİN GİBİ Nick Hornby Çeviren: Deniz Keskin Sel Yayıncılık, 319 s. İstanbul, 2021.
- Taş ve Gölge - Burhan Sönmez
“Gece, sessizlik değil damıtılmış ses demekti. Gündüz bütün sesler birbirine karışıp gürültüye dönerken, gece her ses kendi sadeliğiyle belirirdi. Çocukluğun şarkıları, ruhların iniltileri, baykuşun ötüşü. Gündüzün karmaşasında bunlar anlaşılmazdı. Acılar, özlemler de öyle. İnsan geceleyin kendisiyle yalnız kaldığında hissederdi saf sızıyı... Gündüz o yükleri taşımak kolay, insan gerçekten yalnız olduğuna geceleri inanabilirdi.” Avdo, hünerli bir mezartaşı ustası. Çocukluğu mu onun, yoksa o mu çocukluğunun peşinden bir ömürdür gidiyor? Bilmiyor... Belki de ölümden daha büyük bir hakikat olmadığı düşüncesiyle, ölümün bağrında konaklıyor. Günü geldiğinde, en uzun ve karanlık gecede, erguvan ağacının altındaki mezarda onu bekleyen kadının yanına uzanacak... Burhan Sönmez, varoluşa ve hakikate dair bilinmezlere, asırlardır yanıt aranan sorulara, atmosferiyle büyüleyen, kurgusuyla merak uyandıran güçlü bir anlatı içinde yer veriyor. Taş ve Gölge, evren ve insana, yaşam ve ölüme farklı bir gözle baktıran derin bir roman. TAŞ VE GÖLGE Burhan Sönmez İletişim Yayınları, 328 s. İstanbul, 2021.
- Gölgedeki Sırlar – Rana Erol
Öldürdüğünü düşündüğü genç kızın hayalini kendine yakın arkadaş edinen Sirap, sırlarla dolu olduğunu keşfettiği hayatına tutunmaya çabalar. Özlemle beklediği ilk bebeğinin doğumuna iki hafta kalmıştır. İnsanların karanlık yüzünü ısrarla görmezden gelen Sirap, sırlar açığa çıktıkça yumduğu gözlerini aralamak zorunda kalır. Lanetli olduğuna inanan genç adam, gerçekleri öğrendiğinde bu karanlığın içinden çıkabilecek midir? 1800’lü yılların sonuna doğru Anadolu’da cinayetler, ihanetler, saldırılar arasında sıkışan cesur insanların sevgiye ve dostluğa olan tutkusunu, birbirlerine düşmanlaştırılmaya çalışılan farklı kültürlerden insanların aralarındaki güçlü bağları tarihsel olaylarla dayandırarak aktaran Gölgedeki Sırlar, kahramanlarının gülümsemelerindeki acıyı başarıyla resmediyor. GÖLGEDEKİ SIRLAR Rana Erol Bilgi Yayınevi, 420 s. Ankara, 2021.















