Search Results
Bu sitede ara
Boş arama ile 5406 sonuç bulundu
- Öykü: savaş ve…
"çayı tâzele oğlum. ‘dubârâ.’ bağırma. ‘hah şöyle.’ ne. ‘biraz eğlen.’ hadi oradan. ‘lâf lâfa karıştı!’ ko gitsin, dağınık..." tan doğan bi kolun gitmiş. ‘senin de kafan yarım.’ nerdeydin sen? ‘en uçta.. ya sen?’ sınırda. ‘başka dönen?’ yok. ‘bi sen!’ evet.. ya sen? ‘beş yarım ile.’ onlar nerde? ‘dönünce öldü.’ iki koyu çek. ‘demli denir oğlum!’ neyse.. zarlar sende. ‘hep yek gelirse?!’ mars oldun demektir. ‘çaya bak.. sidik gibi!’ buna da şükret. ‘ya onca yardım!’ sana, bana zor gelir. ‘alan alıyor ama!’ yediklerine şükret. ‘yavan yaşama?’ hayattasın ya! ‘sıra sende. ‘heh şöyle bir kapı...’ ya çoluk-çocuk? ‘…’ bizden de kimse kalmadı! ‘oğlum bu nasıl çay?’ duruyor mu köy? ‘gidilecek gibi değil. ‘bizde kalırsın.’ sizde? ‘dedemden kalan evde.’ dedenle mi? ‘o çoktaaan…’ toprak? ‘ekeriz yine.’ hayvan-falan? ‘alırız işte.’ neyle? ‘yardımla.’ çoook beklersin. ‘beklerim.’ bu kafayla sen… ‘kendi kafana bak sen.’ pencüse. ‘unutmamışsın!’ severler güzeli… ‘kırdın pulumu ha!’ poğaça var mı çocuk? ‘paran da var!’ eh işte. ‘bende kuruş yok.’ idâre ederiz. ‘olmaz.’ niyeymiş? ‘yük olmak…’ hadi poğaçandan ısır. ‘sıra sende.’ sende. ‘el de karıştı!’ solak mıydın sen? ‘mecbûren.’ çayı tâzele oğlum. ‘dubârâ.’ bağırma. ‘hah şöyle.’ ne. ‘biraz eğlen.’ hadi oradan. ‘lâf lâfa karıştı!’ ko gitsin, dağınık... ‘senin bir yavuklun…’ sus. ‘bi bardak su getir çocuk.’ kalkalım mı? ‘dur daha yeni oturduk!’ sıkıldım. ‘oyun bitsin gideriz.’ oynayasım yok. ‘kahve söyleyim.’ yok ki. ‘ıhlamur, adaçayı?’ çıkalım. ‘borcumuz ne?’ ben veririm. ‘hava da iyiymiş ha!’ pek zordu kış. ‘ulan o havada nasıl da…’ sanki biz istedik. ‘eee hayatın cilvesi.’ dâvâmız da değildi! ‘hayat.’ ulan sus bi be! ‘sanki ben çok…’ çok hevesliydin. ‘yok ulan.. zorunluktan.’ kim zorladı seni? ‘babam.’ ne dedi? ‘gitmezsen hâinsin!’ niyeymiş? ‘her erkek gidermiş.’ ne dedin? ‘bize ne dedim?’ eee? ‘küfrü bastı.’ deme? ‘nasıl insansın dedi’ sonra. ‘yüzün de kızarmıyor!’ a aaa! ‘arkadaşların gitti.’ doğru. ‘sen it gibi dolan.’ sonra? ‘senin gibi oğlum yok.’ haydaaa! ‘ben de yazıldım.’ hani gitmiycektin?! ‘babamın iti olcağma.’ yâni? ‘ölürüm daha iyi.’ istemeden?! ‘kim ister ki?!’ mecbûren. ‘aynen öyle.’ elin kavgasına… ‘bizi sürüklediler.’ baban sürüklemiş seni! ‘belki yine giderdim.’ o niye? ‘çobanlıktan da bıktım.’ mektepli çoban! ‘dalganı geç işte!’ kaç diploman vardı senin? ‘bi boka yaramadı hiçbiri!’ bende kol sende kafa ha?! ‘aynen öyle.. yarımız.’ tamken de öyle idik. ‘yine sıkıcıydı hayat.’ ölse miydik ne?! ‘nasılsa öleceğiz.’ bize gidelim.. toprak eşeleyelim. ‘tohumun var mı?’ eh biraz. ‘muhtarlığa gidip gelirim.’ kuyruk uzundur. ‘karanlığa kalmayım diyorum.’ benimkini de alsan? ‘olur.. karneni ver.’ dün de almadım. ‘iki günlük?!’ veriyorlar.. verirler. ‘iyi bâri.’ al şu parayı. ‘niye?’ çakma bakkaldan çay, yağ falan al. ‘emrin olur beyim!’ rica lan rica. ‘yarın eşelesek?’ olur.. tanrı’nın günü çok. ‘hiç belli olmaz.’ o da nerden çıktı? ‘çağırırlarsa?’ gideriz. ‘yarı ölüyüz diye.’ he vallah. ‘neyse.. ben kuyruğa.’ ben de eve. ‘cigara da alayım mı?’ şarap da al. ‘nerden?’ karaborsacıdan. ‘deyyusları zengin ettin ha?!’ içme o zaman. ‘içmeyeyim de…’ biraz da leblebi, çekirdek al. ‘başka beyim?’ hadi yallah.. evde görüşürüz. ‘şey.. ben karnemi kırdırttıydım.’ kimin için? ‘bugünkünün yarısını çocuklara...’ yarım senden, iki günlük benden… ‘yeter değil mi?’ kırdırtma len benimkini. ‘ya çocuklar isterse?’ üç günde bir veririz. ‘hay yaşa’. yardımın yardımı işte! ‘hadi biz neyse de…’ oğlum daha ölmedik. ‘bize de yeter.’ toprağı ektik mi… ‘tamam.’ hayvan-mayvan da. ‘süt, peynir, yoğurt…’ ulan ikindi oldu! ‘çiklet de alayım mı?’ resimli olsun. ‘artizli mi askerli mi?’ sen karar ver…
- Jean-Louis Fournier: Tek Yalnız Ben Değilim
Tan Doğan, Jean-Louis Fournier üzerine yazdı: "Zekâsına, kültürüne, birikimine; analiz-sentez yetisine, dil ustalığına, üslûp tadına, dahası muzırlığına yakayı kaptırmaya görün, yandığınız resmidir!" Bir “Fournier Okuması” mı yapacaksınız? Eyvâh! Çok ivedi, iki olguya, tâ baştan “cepte!” demeniz kaçınılmaz: Melankoli ve ironi. Yâni, bir “acı tebessüm”dür Jean-Louis Fournier, hem yüzünüzün hem aklınızın hem de gönlünüzün aslâ pişmân olmayacağı… “Yalnızım” demeyen yalnızlara… “Bir Yalnızın Seyir Defteri” diyerek ilk adımı atsak, hiç de yanlış saymazdı bu başlığı kimse! Ne ki varabilir miydi 83”üne, ciddi-yalnız biri olsaydı Fournier, ironik bıkkınlığının kamburundan uzak, salt gözyaşı döke döke ve saya saya yıllarını amuda kalkıp, kusa kusa bir başınalığının acısını, kült kalemini küt kılmadan?! Evet yalnız, evet hüzün yüklü, evet kırgın ve bıkkın, evet yaşlı, fakat hâlâ “kitap yazma” peşinde bir çocuk, bir ergen, bir delikanlı, her harfinin hesabını verecek kadar titiz, güçlü, dikkatli, tüm “rahat” görünümünün ardında, kuyu kaza kaza iğnesiyle ve de batıra batıra çuvaldızını en çok kendine! Hangi kitabını okursanız okuyun, göğsünüz sıkışır “mutlak hüzün”den, acının en derini yırtar ruhunuzu ve bir yaban tebessüm çivilenir yüzünüze, öylece kalır! Zekâsına, kültürüne, birikimine; analiz-sentez yetisine, dil ustalığına, üslûp tadına, dahası muzırlığına yakayı kaptırmaya görün, yandığınız resmidir! Tüy kadar hafif, taş kadar sert bir düşün-dil ustasıyla tanışmak ve tartışmak hem yüreğinizi burkar, hem zihninizi açar; gerçekçi-duygusal bir yolculanışla, adım adım ortak eder sizi serüvenine ve dilinize düşer şu tümce de, şaşarsınız: Tek Yalnız Ben Değilim (1) demişsin ya, doğru; tek yalnız sen değilsin; ben de yalnızım, ben de, ben de!...” İkisini harmanlamak pek zor olsa da, metnin tadını, eleştirel-sorgusallıkla çıkarabilen bir “okur” iseniz, “karşıtlıklara, çelişkilere, tutarsızlıklara, yanılgılara, açmazlara, çıkmazlara, mantıksal hatâlara ve yanlışlıklara; gelgitlere, kötümser-karamsar ve de iyimser-aydınlık sularda kurbağalama, kelebek, sırtüstü ve de serbest yüzmelere hazırım!” demelisiniz, iyi bir yüzücü olduğunuzu ispâtlamaktan çok, yüzmeyi bildiğinizi göstererek önce kendinize! Sıcak, soğuk, ılık suları kulaç kulaç aşma; kimi uzun kimi kısa “anlatılar”la sayfaları adım adım alma, alıntılar üzre/içre yaza yaza “yalnızlaşma zamanı” şimdi!... Şöyle uydurur kitabına başlarken sözlerini: “Yetmiş yıl sonra seksenli yaşlarını sürmeye başlamış hayat dolu Jean-Louis, tüm panjurları kapalı olan komşusunun evinin kapısında öfke içinde tepinip söyleniyor.” Söylene söylene “kitabına uydurur” tam yüz kırk üç sayfa boyunca sözlerini: “Yanında biri olsun istiyor. Acı veren yalnızlığına daha fazla katlanamıyor.”(s.9) Hem kovar hem kucaklar tam bir ajitasyon erbâbı yazarımız yalnızlığı, yalnızlığını, tam seksen üçlük delikanlı dillerince! “Herkes beni terk etti, on yıl önce karım Sylvie, kısa bir süre önce de küçük kedim Salomé, bir başka deyişle hayatımı sürdürmeme yardımcı olan herkes beni terk etti.”(s.10) “Herkes”: Karısı ve kedisi… Hepsi bu!... “Yalnızım. Kuzey Denizi”nin kıyısında ağlamaya başlıyorum. On yaşındayım.”(s.13) Seksen üç”ten on”a yolculuk! Dahası da var: “Annem öldü, ben kaybolmuş bir çocuğum, (…) Terk edilmiş her çocuk mahvolacaktır.”(s.135) Denize karılan çocuk gözyaşlarından terk edilmişliğe uzanan bir seksen üçlüğe, Freud olsa ne derdi dersiniz?! Bilinçdışı-içi, yanı-yöresi, kenarı-köşesi, altı-üstü… Salt bilinç midir hayat? Yoksa yoksa, Freud olsa, “kadîm yalnızlık ey! Senin acın ne kadar derin!” mi derdi? Bilemedim… “Yetmiş yıl sonra aynaya bakıyorum. (…) Aynamın önünde yalnızım. Kimse bana bakmıyor. Aynadaki yansımam da yalnız.”(s.14) Sırrına sığar mı aynanın acı? Ya bir ayna kaç yalnızlık eder? Kırk yılın başında değil, tam “yetmiş yıl sonra”, seksen üçünde, yansısını yitirmiş bir aynada ne söyler bir yüz? Ey sükût! Seni çıkaracağız bir yerlerden de, pek zorlanıyoruz, heyhat! “Sizi seven birinin ölümü, artık hayatınızda daha az sevgi olacağı anlamına gelir.” Ve daha çok yalnızlık… “Ölenlere beni terk ettikleri için kızıyorum.”(s.17) Ve bir gün sen de, “okur”unu terk ettiğinde ey yazar, sana da kızılacak mı dersin?! “Yaşıtlarımın bir bir öldüğü o son yalnızlıktayım artık.” Âh! Kimsesizin yalnızlığa mahkûm hâlleri: Acı.. derin acı.. en derin acı belki de… “Tek başımayım. Bundan şikâyet edecek değilim, kendimle baş başayım. Kendimle hiç baş başa kalamayabilirdim, işte o zaman sonsuzlukta kaybolmuş olurdum.”(s.21) Hadi söyleyin, övgü mü bunun adı yalnızlığa, yergi mi yoksa, ölenlere kızgınlığı geçince, üstelik de, “çağımızın vebası olan yalnızlık”(s.22) diyerek, Covid-19”dan da beter bir yakıştırmayı yapan, tatlı tutarsızlığın sevimli yazarınca?!... “Karşı komşu”nun yalnızından, sözde umursanmama hâllerine takıntılı tepkiler ya da bir yalnızlık dramına gizlenen, trajikomik tümceler: “Karşı komşumun panjurları kapalı. Bir yere gittiler herhalde… Bana haber vermeye gerek görmediler.”(s.23) “Karşı komşumun panjurları hâlâ kapalı. Pazar akşamı olmasına rağmen hâlâ evlerine dönmediler. Bu yaptıkları hiç hoş değil…”(s.51) “Karşı evin panjurları hâlâ kapalı. Komşularım yine bir yere gitmişler. Ne kadar da benciller, ölebilirim ben burada… Nefret ediyorum onlardan.”(s.85) “Komşularımı Cumartesi akşamı yemeğe davet edeceğim, böylece hafta sonu bir yere gidemeyecekler.”(s.104) Hiç bitirmez “karşı komşu söyleni”ni yalnızlığınca! “Noel”de yalnızım, yılbaşında yalnızım, Paskalya”da ve Pentikost”ta(2) yalnızım… Ben hep yalnızım. Neden insanlar beni evlerine hiç davet etmiyorlar? Bu soruyu kendime sormaktan kaçınıyorum.”(s.123), yakınmalarının meyvesini alır en sonunda: “En sonunda yemek daveti alan ben oldum, karşı komşularım birkaç çiftten oluşan arkadaş grubuyla beni akşam yemeğine davet etti,” deyip, sürdürür takıntılı tepkilerini yalnızlığınca: “oldukça kalabalığız, masanın etrafında on dört kişi oturmuş yemek yiyoruz. Yalnız olan tek kişi bendim.”(s.23) “Bu dünyadan yalnız ayrılma fikri bana hep hüzün vermiştir.”(s.87) Yaşarken ya da ölürken “Yalnızlık paylaşılmaz”(3) demişken bir şâirimiz, “Dünyanın sonunun sanki tatile çıkılıyormuş gibi neşeli bir havada gelmesini hayal ediyorum.”(s.87) sözü içre yazarımızın, “İnsan, âlemde hayâl ettiği müddetçe yaşar.” (4) demiş bir diğer şâirimiz. Hüzün ve neşe, hayâl ve gerçek ve heyhat! “Son”: belki “neşeli bir havada”, belki de, belki de… kim bilir?!... “Deliğin dibindeyim.”(s.89) Dip, derin, uç, yoğun, koyu, kara, örtük, kapalı, zift, zifirî, münzevî, dehliz, kuyu, gece, kâbûs, sır, kayıp, mezar, ağır, ağıt, gün, dün… sökün ettirir kelimeleri eğleye, eğleye, dilleye dilleye, delleye delleye deliğinden yalnızlık!... (…)”mutluluk ile mutsuzluğun deli gibi bir hızla birbirini izlediği yorucu hayatımdan bıktım artık.” (…) Yalnız kaldığımda biriyle birlikte olmak istiyorum. Biriyle birlikte olduğumda yalnız kalmak istiyorum.”(s.94) Âh ey yaman çelişki! Sakın kaybolma, e mi?!... Fournier”in paranteze aldığı, sarıp sakladığı, çekinip de sırladığı ne bir duygusu var ne de bir düşüncesi, her ne kadar “gölgem konuşamıyor”(s.129) dese de! Açık-seçik, sakıncasız, ertelemesiz “anlatı”yor içinden-dışından geçen ne varsa yalnızlık üzre-içre, “yazı”nın, “yazma eylemi”nin karşılığını, “Yalnızlık, özgürlük için ödenen bedeldir.”(s.118) diye diye veren bir yazıneri olarak, kendince anladığı, ağırladığı duyusal-düşünsel özgürlüğünce… “Ben uçarı bir şeyim, rüzgârın sürüklediği bir kâğıt parçasıyım.”(s.129) “Ben hafif bir kitap yazmaya çalıştım.” (s.139) “Başkaları bizim için yazı yazdığı zaman, cebimizde yüzlerce kitap varken yalnız değiliz”(s.116) diyen de aynı Fournier. Var mı bir kötülük, kitaplarla bezeli bir cennete “sürüklenen bir kâğıt parçası” olmakta?! Ya da, ağır ya da “hafif bir kitap” olsa cehennemde ilk günkü cezâmız ve sürse “sonsuza dek okumak” keşke, cehennem azâbı niyetine, kalabalık içinde veyahut yalnız; yapayalnız; ne hoş!... Bir “yalnızlık sanatçısı” olarak Fournier, evirip-çevirip, eğip-büküp, oynayıp durur yalnızlıkla.. yalnızlığıyla! Kanadı kırık-dökük-yanık yalnız bir kuş olarak da, “Kuşlar yok oluyorsa eğer, ben de bu dünyada kalmayı istemiyorum.”(s.27) demekten yüksünmez aslâ. “Gökyüzünde yalnız gezen yıldızlar / Yeryüzünde sizin kadar yalnızım / Bir haykırsam belki duyulur sesim / Ben yalnızım, ben yalnızım, yalnızım.”(5) şarkısı, dilimde! Bir de, “gökyüzünde yalnızdım.”(s.27) “Günün birinde boğazımdaki ufak kuş sustu.”(s.25) hüznü, gönlümde! Başka söze ne hâcet: Ben de yalnızım, ben de!... Alıntılar: (1) Jean-Louis Fournier, Tek Yalnız Ben Değilim, Yapı Kredi Yayınları, 1. Baskı: Ocak 2021, İstanbul (2) Paskalya”dan yedi hafta sonra kutlanan Hıristiyan bayramı (3) Özdemir Asaf, Yalnızlık Paylaşılmaz, Adam Yayıncılık, 1. Baskı:1982, İstanbul (4) Yahya Kemal Beyatlı, Kendi Gök Kubbemiz, Yapı Kredi Yayınları, 2003, İstanbul (5) Güftesi Hikmet Münir Ebcioğlu”na, bestesi Teoman Alpay”a âit, düyet usûlünde, nihâvend makamında bir şarkı.
- Bir başka yaşamın bir başka insanı: Foucault
tan doğan yazdı: "İçine bükülen, imgelerden simgelere yolculanan, kimi zaman açık-seçik, kimi zaman gizemli, kimi zaman girift, kimi zaman da şaşırtıcı, bunaltıcı, tiksindirici-itici, yüceltici yapıtları denli sözleriyle, görünüşüyle, eylemleriyle “bir başka yaşam” biçimini ve biçemini soluklanan “bir başka insan”ın “sıra dışı ülkesi”nin sınırlarında dolaşma korku-cesaret arası gelgitlerinde/ gelgitlerimizde çok ter dökerek anlamaya-algılamaya çalıştık onu." “Artık, yüzünü göstererek etki etmeye cüret edemeyen cezalandırma iktidarı, cezanın gün ışığında bir sağaltım yöntemi olarak iş görebileceği ve mahkeme kararının da bilgi söylemleri arasında yer alabileceği bir nesnellik alanını sessizce örgütlemektedir…” ________________________________________ “Yaşamımın Anlamı”na Yapıtlarıyla “Foucault adında bir başka deli…” Bilginin Arkeolojisi, Bir Aile Cinayeti, Bu Bir Pipo Değildir, Büyük Kapatılma, Cinselliğin Tarihi, Ders Özetleri, Doğruyu Söylemek, Entelektüelin Siyasi İşlevi, Felsefe Sahnesi, Hapishanenin Doğuşu, İktidarın Gözü, İnsan Doğası İktidara Karşı Adalet, Kelimeler ve Şeyler, Kliniğin Doğuşu, Marx'tan Sonra, Özne ve İktidar, Psikoloji ve Ruhsal Hastalık, Sonsuza Giden Dil, Toplumu Savunmak Gerekir, Yapısalcılık ve Post Yapısalcılık kitaplarıyla ve yazılarıyla tanımaya çalıştık “Foucault adında bir başka deli”yi… İçine bükülen, imgelerden simgelere yolculanan, kimi zaman açık-seçik, kimi zaman gizemli, kimi zaman girift, kimi zaman da şaşırtıcı, bunaltıcı, tiksindirici-itici, yüceltici yapıtları denli sözleriyle, görünüşüyle, eylemleriyle “bir başka yaşam” biçimini ve biçemini soluklanan “bir başka insan”ın “sıra dışı ülkesi”nin sınırlarında dolaşma korku-cesaret arası gelgitlerinde/ gelgitlerimizde çok ter dökerek anlamaya-algılamaya çalıştık onu. “Çağın son delisi”ne yaklaşmanın, “normalin suları”nda yüzerek değil, “norm-dışının derinlikleri”ne dalarak -belki- gerçekleşebileceğinin güçlüğünde kulaç attık nefesimizi tuta tuta… Bin düğümlendik içimizde, dışımızda bir çözüldük. Aklımız karıştı, ruhumuz ebemkuşağına dönüştü, adımlarımız şaşırdı; güneş de olduk, kör kuyu da. “İnsanı anlamak güç iş”ti bu dünyada ve koca evrende. “İnsanca” yol almaya soyunduk… Başkaldırının Çocuğu Kentsoylu rahatlığında yaşayan bir aileye 15 Ekim 1926’da Politiers’de katıldı Michel Foucault. Kuralcı ve sert bir cerrah olan babasına karşın, varlıklı anne ve kardeşleriyle mutlu denebilecek bir çocukluk yaşadı. Ergenlik döneminde eşcinsel olduğunun ayırdına vardığında değişti her şey onun için. Savaşın başlamasıysa aile yaşamını alaşağı edip, deniz kıyısındaki yazlıklarını kuşatmaya uğradıkları Almanlara verme zorunluluğunu ve kır evlerinin toprağı ekip-biçmekle geçinmeleri sonucunu doğurdu. Yetişkin Foucault, taşralı kentsoyluluğuna başkaldırmanın yanı sıra, “iktidar”, “cinsellik” ve “delilik” sacayağına yönelik bir başka başkaldırıyı felsefesi kılmanın içsel yolculuğunu başlatmıştı çoktan… Merhaba Paris! Ecole Normale Supérieure’u (ENS) kazanıp “Hegel Felsefesi”yle tanıştı ve buna ‘tarih aşkı’yla sado-mazoşist cinselliği de eklemleyerek, Heidegger ve Sartre’ın soluk aldığı yollar ve yerlerde serüven dolu bir süreci kucakladı: Paris günlerine merhaba diyordu artık Foucaultça… Sayrılık Sevinci… Psikosomatik sayrılık… Depresyon… İçki… Uyuşturucu... İntihar girişimi… Derken, doktor babasının önayak olması ve de Hôspital Sainte-Anne’da görevli olan psikiyatr Jean Delat’ın katkısıyla ENS’deki sanatoryuma yatırılış… Sevinmişti buna Foucault: Kendisine ayrılan özel bir odada sessizlik içinde kitap okuyabiliyor, beğenmediği kişilerden uzak durabiliyor, dahası, şizofren ve manik-depresif psikoz (Bugünün psikiyatri görüşüyle “Borderline / Sınırda Kişilik Bozukluğu”) Louis Althusser’le felsefik söyleşilerde bulunabiliyordu. Sevse de böylesi bir ortamı, Althusser’in kulağına fısıldadığı söz “burada kalma!” oldu. “Daha Fazla Felsefe Yapılabilir mi ?” Düşüncelerinin o dönemde odağında duran sorusu, “Daha Fazla Felsefe Yapılabilir mi ?”ydi… O güne dek süren ve yapılan felsefeyi, insanın aşıp-aşmayacağı üzerinde yoğunlaştı. Öteki disiplinlerin mantık ve dil hatalarını belirleyip bunları sınıflandırma uğraşı içinde olan bir felsefenin öznel içeriğinde hızlı bir azalma olduğu görüşündeydi. Bir yandan “felsefe”, öte yandan “psikiyatri”: Bir başka gelgiti yaşamaktaydı. Yine de 1949’da “psikoloji diploması” alabildi. “Psikiyatri mi-Felsefe mi ?” ENS’den aldığı diploma sırasında, Hôspital Sainte-Anne’daki psikiyatri sayrıları için düzenlenen toplantılara ve çalışmalara katıldı. Kadrolu olmamasına karşın, çalışma zamanlarının dışında da sayrılarla birlikte oldu, onların sorunları ve konumları üzerinde araştırmalar yapmayı sürdürdü. ENS’de “psikoloji bölümü danışman öğretim görevlisi” olarak görev de yaptı. Lille’deki felsefe öğrencilerine, 1952 tarihinde, ilk öğretmenliğini “psikoloji” öğretmek üzere gerçekleştirdi. “Psikiyatri mi-Felsefe mi?” diye sordu bu evrede çokça kendine… Ramak kalmıştı “Psikiyatr” olmaya karar vermesine. Ne var ki, kafasını kurcalayan sorular ve sorunlar, “iktidar”, “cinsellik” ve “delilik” sacayağı üzerindeki yaşamsal düşünceler ve “Godot”, psikoloji ile bağını koparmamasına karşın, “felsefe”de karar kılmasına yol açtı. “Godot’u Beklerken…” Samuel Beckett’in “Godot’u Beklerken” oyununu izledi 1953’te Foucault. Oyunun etkisiyle, usunun “Varoluşçuluk” girdabında bir kez daha çırpınışlarını sürdürdü. Neydi beklenen? Yaşam mı, ölüm mü? Bir şey mi, hiçbir şey mi? Fizik/metafizik, var olmak/varoluş, ahlâk/ahlâk-dışılık arasında soluklanmaya çabaladı. Ya kendisinin beklediği neydi bu yaşamda? Soruları çoğaldıkça sorgulamaları derinleşti. Düşünsel tanışı, bir can simidi denli, yine çıkageldi karşısına tam da bu zamanda : Nietzsche. Nietzschece İrkilme… “Borderline / Sınırda Kişilik Bozukluğu” olan Althusser’den el alıp, Nietzsche’ye, eşdeyişle, bir “dâhi-deli”den ötekine koşuyordu çılgınca… “Nietzsche okumaları” eskiye dayansa da, “İyinin ve Kötünün Ötesi”ne geçmenin sırrının derinliklerine daha da dalmak için, “olmazsa olmazı”ydı Nietzsche. “Vakitsiz Meditasyonlar”ı ve “Bir Eğitimci Olarak Schopenhauer”ı okuduğunda, -nasıl “Godotca” nihilizme/hiççiliğe daldıysa-, “Diyonisosca” irkildi, “Schopenhauerca” sarsıldı. Anladı ki, büyük mutluluk için “tehlikeli yaşamak” gerek… Yeniden cinsel yaşamındaki bilindik/ riskli süreç ve intihar düşüncesi -ki, varoluşunun tamamını ölümünde görmek- düşlerinin ebemkuşaklı rengi oldu. Toplum, Delilik, İntihar, Ölüm, Haz ve Aşk… Takvim 1954’ü gösterdiğinde, İsveç’teydi. Dört yıl boyunca Uppsala’da Fransızca öğretmenliği yaptı. Derslerinde, -doğaldır ki- “Aşk” izleğini betimliyor, “Fransız Edebiyatında Aşk”ın yerini Foucaultça irdeliyordu. Öte yandan, “toplum-delilik” ilintisi, “intihar-ölüm-haz” bağı üzerinde araştırmalarını ve yazmalarını da sürdürdü. Bu görevinden Varşova Üniversitesine, oradan da Hamburg’daki Institut Français’e “Fransızca” dersleri vermek için yolculandı. Artık Fransa’ya dönme zamanıydı onun için: 1960. Suçlu : “Deliler” Değil, “Toplum.” 1960-66 yılları arasında Clermont Ferrand’da “Felsefe Bölüm Başkanı” oldu ve “Böyle Buyurdu Foucault ”: Haftada bir gün üniversiteye gidip ders verecek, kalan zamanını daha fazla düşünüp yazmakla ve “Paris’i Yaşamak”la geçirecekti… “Buyrukları”nı da yaptı: “Felsefe”yi seçmiş görünmesine karşın “Psikoloji”yle olan bağını koparmadığının bir belgesi olarak, 1500’den önce, “deli”lere -“tinsel sezgiler”e sahip olduklarından- gösterilen saygı ve değerin, “toplumun delilik olgusunu anlama biçimindeki değişiklik”ten ötürü 1500’den sonra değişime uğradığını irdeleyen -ki, ilk önemli kitabı olarak anılır- “Delilik ve Uygarlık: Akıl ve Akıl Bozukluğu: Klasik Çağda Deliliğin Tarihi” adlı ürününü 1961’de yaşama geçirdi. Ona göre “saygın deliler”, artık sağaltım gerektiren “sayrılar” olmuştu -ne yazık… Ve artık, “akıl-şiddet-iktidar” sacayağındaysa, “suçlu” olan “deliler” değil, onları bu duruma getiren “toplum”du. “Anlam Tarihi Arkeoloğu” “Tarih”, onun bir başka ilgi/bilgi alanıydı. “Arkeoloji” terimiyle araştırdı tarihi ruhuyla ve aklıyla yüzyılları kaza kaza… Bir anlamda, “Anlam Tarihi Arkeoloğu” oldu bir başka kimliği. “Delilik” üzerinde “din”, “toplum” ve “tarih”ten yola çıkarken, emek, inanç, yoksulluk, sayrılık benzeri olguları da irdeledi ve “sonsuzca art neden”in belirleyiciliğinden söz açtı. 1963’te yayınlanan “Kliniğin Doğuşu”ndaysa, sado-mazoşizm ve uyuşturucu olgularını da öteki nedenler olarak öncekilere eklemleyerek, “Tıbbi Görüşün Bir Arkeolojisi” altbaşlığıyla kazı çalışmalarını derinleştirdi. “Kelimeler ve Şeyler”in 1966’da yayınlanması, tüm irdelediği bilim ve olgulara “ekonomi”yi de katmasıyla, daha geniş bir alanda “anlam”la riskli bir dansı sürdürmesini doğurdu… Aynı yıl, bir de “Tunus Üniversitesi”nde hocalık yaptı. Kuzey Afrika kültürü ve insan yapısıyla tanışırken, bir yeni kimlik daha edindi: “politika.” “Bir ’68 Kuşağı Delikanlısı…” Öğrenci ayaklanmaları… Radikal politikacılar… Hükümet karşıtı gösteriler… Öğrenci-polis savaşımı… Ve, Paris Vincennes Üniversitesi Felsefe Bölümü Profesörü Foucault’nun “Politik Yazılar”ı… “Cezaevi Reformu Hareketi”ne katılışı… Tutuklanışı… “Radikal Profesör”ün politik davaları savunma süreci… “Anlamın Kazıbilimcisi”, bunca eylemden sonra, “Bilginin Arkeolojisi”ni yayımlar 1969’da. “Düşünce-Eylem” ilişkisini irdelerken, “İktidar-Kontrol” bağını açımlar. Yeni konumuysa, Collége de France’ta “Düşünce Sistemleri Tarihi Profesörü”dür. “Az ders, çok konferans”sa yeni buyruğu olur. “Düşünce Sistemcisi”, “Toplum Kuramcısı”, “Eleştirel Tarihçi” görevini sürdürürken “Bir ‘68 Kuşağı Delikanlısı” gibidir… İktidar-Ceza-Hapishaneler 70’li yıllarda yeniden “iktidar” olgusunu ele aldı. “Toplumsal kontrol”ün “iktidar”la olan ilişkisi ve “normal-anormal” diye yanlış olarak sınıflandırılan/damgalanan insanların “hapishaneler”de “ceza”landırılmasındaki çarpıklıkları irdeledi. “Güç direnişi üretir, direnişse gücün yeni biçimlerini...” demesinin ardından, 75’te Kaliforniya’da Berkley’de ders vermeye, yeniden uyuşturucuyla ve cinsel fantezilerle iç içe yaşamaya başladı… Yaşamıyla sınadığı yapıtı “Cinselliğin Tarihi”nin üç cildi de art arda yayınladı. (“Etik” olgusunu tarihsel bağlam doğrultusunda irdelerken, “Bilme İstenci” ve “Eski Yunan ve Roma’da Cinsellik” olgularını modern çağın cinselliğine bir bakış atarak ele aldığı dördüncü ciltse bugüne dek -nedense- yayımlanmadı!... ) Şah’a Karşı İran’da Bir Radikal ve “Yorgun Savaşçı” 1978’de İran’a gidip, Şah’a karşı yapılan “devrim”in destekçilerinde oldu. 1979’daysa Fransa Cumhurbaşkanı’nın (Sartre’ı da yanına alarak) karşısına dikilip, “Vietnamlı göçmenler”e yapılan yardımın artırılması için -bir anlamda- kafa tuttu. “Sığınmacılar” ve “siyasal karşı çıkıcılar”ın hakları için savaşımda bulundu. “Yorgun Savaşçı”ydı artık. Radikal söylemlerinde siyasal bir yumuşamaya, ılımlı bir demokrat yapısına büründü son zamanlarında. Bunun nedeni sağlık sorunlarındaki olumsuz yoğunluk ve “acı” ile boğuştuğu sayrılığıydı: AIDS. Ve… İnsanı yanlış ve yanlı anlamaya, normal-anormal ayrımına, iktidarların insanları her türlü sömürüsüne, cezaevlerinin baskıcı tavrına, toplumsal kontrolle düşünceye ve duyguya yapılan baskıya, deli diye belirlenen duygudurum bozukluğu içinde soluk almaya çalışanların doğru bir sağaltımla kazanılmaya çalışılmamasına, cinselliğin özgür istençle yaşanılmasına dayatma getirilmesine karşı çıkan bir yetkin “felsefeci” ve “psikiyatrisever” olarak savaşarak yaşam süren Foucault, “aşırı kan zehirlenmesi” tanısıyla 1984’te, elli yedi yaşındayken öldü. Son Buyruk Sınırları aşa aşa yaşamın derin kuyularına inmek için sürekli kulaç atan “Bir Başka Yaşamın Bir Başka İnsanı”, “Son Buyruğu”nu da “bir not”la bıraktı bize: “Bana ait hiçbir şey yayınlanmasın ölümümden sonra.” “Not”u, not olarak düşüldü tarihimize… ******************
- Tinçözümlemesini ‘bilinçdışı’na yükseltgeyen adam: Lacan
tan doğan, Jacques-Marie Emile Lacan üzerine yazdı: “İnsan”ın yaşamın ayırdında olmadığı, bilinç düzleminde seçici kararlar veremediği evrede, ekinsel değerlerle toplum yaptırımlar ve yasaklar etkin olduğundan, eşdeyişle, dirimsel varlıktan düşünsel varlığa dönüşemeden önce, “birey-özne”, ekinsel bir düzgüyle/kodla belirlenmiştir konumundadır. “Gerçekçi ol, olanaksızı iste…” _____________________________ “Gerçeğim”e… Jacques-Marie Emile Lacan Fransa’nın başkenti Paris’te doğmuş (13 Nisan 1901) olan ve tam adı Jacques-Marie Emile Lacan olmasına karşın, özce “Lacan” diye bilinen ünlü tinçözümcüsü, doğumundan tam seksen yıl sonra, yine doğduğu kentte ölür (9 Eylül 1981.) Sağlıkbilim eğitimi ve öğreniminin ardından, “Kişilikle İlişkileri Açısından Paranoyak Psikoz” başlıklı doktora teziyle tinçözümcüsü ünvanını alır (1932.) Bir yazın dergisinde, Sartre, Asturias, Queneau ve Nizan’la birlikte yazı ve şiirleri yayınlanır (1933.) ‘Kuramsal-düşünsel-dilsel bir yol haritası’ oluşturur; Freud’u ve tinçözümünü yeniden yapılandırmaya soyunur. Eşdeyişle -ve yalın bir söylemle-, Freud'un tinçözümü öğretisini, sorgusal ve eleştirel bir yöntem doğrultusunda, özgün bir biçemle yeniden yorumlar ve “tinçözümlemesi, bilinçdışının bilimi”dir demekle yetinmez, “varoluşun sorunları, dil ve bilinçdışıdır” (…)“bilinçdışı dil gibi yapılanmıştır” da der… Söz konusu olguya Althusser, "Lacan, dilsel gösterge ile tinçözümünün simgesi'ni aynı şeyler olarak düşünmektedir" demekle, Lacan’ın ‘Freud’u doğru okumak’la yetinmeyip, ‘dilsel bir açılım/anlatım’a da uzandığının imini bize vermektedir. (Bu bağlamda, ‘Amerikalı Freud Yorumcuları’ diye anabileceğimiz Karen Horney, Sullivan ve Erich Fromm’un bozuntucu yorumlarına katılmayarak, Freud'un tinçözümleme öğretisini ‘dilsel bir yapı’ doğrultusunda irdeleme uğraşını/savaşımını verdiğini imlemek gerekir.) Yazıları denli söylevleriyle de ilgi çeken Lacan, öğrencileri denli çağının aydınlarını da köklü bir biçimde etkilemeyi bilir. Yankılanan söylevleri, konuşmaları, topluçalışımları “Ecole Pratique Des Hautes Etudes”, Ecole Normal Superieure” ve “Saint-Anne Sayrıevi”nden dünyaya uzanır. Önemli olduğu denli güç anlaşılır olan ürünü “Yazılar”, aydınların gözde betiği olur (1966.) “Yapılsalcılık”tan öte, “yapısökümcülük” içre yolculanırken, oluşturduğu ‘dilbilim-insanbilim-düşünbilim-davranışbilim kare ası’nın harmanlanmasını sağlayan tinçözümsel yöntemini geliştirir. Ne var ki onu ve yöntemini ‘ana çizgileriyle anlamak’ söz konusu olsa da, ‘yazar’ kimliğiyle, anlatılarının karmaşık, dolambaçlı, eğretilemeli, çetrefil söz oyunlarıyla sarmalanmış ve göndermelerle donantılmış bir ‘dil’ ve ‘biçem’le kurgulanması da, beraberinde bir ‘güç anlama’yı da getirir. Tinçözümlemesi Bağlamında Lacan Freud’da “Benlik” bağlamında incelenen “bilinç” ve “bilinçdışı” olguları, “Bilgi Felsefesi” tartışmalarınca irdelendi hep. “Olguculuk”la örtüşmeyen “Tinçözümlemesi”, 20. yüzyılın da en önemli sorunsalı olarak imlendi. Bu bağlamda Lacan’ın Freud’u anlama uğraşı, azımsanamaz bir gerçeklik olarak, “tinçözümnlemesinin tarihi”ne kazındı. Lacan, “altben-ben-üstben” sacayağından öte, “bilinçdışı”nın konumu, yapısı, oluşumu ve işlevi doğrultusunda Freud’la bir göbek bağı kurmayı amaçladı çoğun. Ona göre tinçözümlemesi, “bilinçdışının bilimi” olduğundan, “deneycilik”le “olguculuk” arasında kurduğu ilinti değer kazanmaktadır. (Althusser’e göre Lacan’ın bu yaklaşımı, -başkaca bir düzlemde tinçözümlemesini derinlemesine kavramak ve yeniden, dahası daha doğru bir biçimde değerlendirilmek adına- “Freud’a dönüş hareketi”dir.) Tinçözümlemesi için ne “Dirimbilim” ne de “toplumbilim”, temele konulabilecek yöntem ve kavramları bir başına sunamaz Lacan’a göre. Salt tinbilim, kuramsal alt yapı için yetkedir ve yeterli olmalıdır. Kökleşik tinçözümlemesi anlayışını yadsıması ve örnek olarak aldığı “Yapısalcı Dilbilim”e yönelmesi de, tam bu zaman dilimine denk düşer. Lacan’ın Freud’u yeniden okumasıysa, onun “karşı-tinbilimci/davranışbilimci” diye adlandırılmasına da neden olur. “Bilinçdışı” - “Dil” Bağı Lacan’a göre “bilinçdışı”nın yapılanması, kendine özgü bir yapıyı barındıran, dışsal bir gönderimi olmayan ve bir “göstergeler dizgesi” olan “dil” denlidir. Eşdeyişle, “bilinçdışı”nın da “dil” denli dış dünyayla öznel bir bağı söz konusu değildir. (Bu durumu Althusser, “Lacan, dilsel gösterge ile tinçözümlemesinin simgesini aynı şeyler olarak düşünmektedir"diye imler.) “İnsan”ın yaşamın ayırdında olmadığı, bilinç düzleminde seçici kararlar veremediği evrede, ekinsel değerlerle toplum yaptırımlar ve yasaklar etkin olduğundan, eşdeyişle, dirimsel varlıktan düşünsel varlığa dönüşemeden önce, “birey-özne”, ekinsel bir düzgüyle/kodla belirlenmiştir konumundadır. “Özne” - “Dil” Bağı Simgesel olarak imlenen “dil” bir “gösteren”dir Lacan’a göre. “Simge düzeni”ndedir artık “Özne” -eşdeyişle “birey”. “Dil”se bir düzenleyicidir, “Özne”nin hem “özne”yle hem de “gerçeklik”le hem de “ötekiler”le bağını kuran… Bu da, “dil”ce -dolayımınca- “ekin”e -“kültür”e-, “bilinçdışı”na ve “öznel”liğe giriş demektir. “Ekin”e girişse, “aile” ortamında, “Oidipus Karmaşası”na koşut bir evrede gerçekleşir. “Aile”, “ekin”in ve “birey”in özdeksel olarak da simgesel düzenleyicisi konumundadır artık. Öte yandan Lacan, bilinçdışının oluşumunu dilsel bir süreçte irdelerken, düşüngünün -ideolojinin- yeniden düşünülme biçemine de bir yeni pencere aralar (ki bu olgudan, “düşüngü kuramı” çalışmalarında, Althusser oldukça yararlanmıştır. Levi-Strauss’un “yapısalcı insanbilim” çalışmalarında da,”özne”den yola çıkmak koşuluyla gerçekleştirilen, bir “dil-ekin bağı” söz konusudur.) “Çocuk” - “Baba” Bağı ya da “Oidipus Karmaşası/Yasası” Freud’un “Oidipus Karmaşası”nın izi sürerken, söz konusu olguyu, “ekin” ve insan” bağlamında -‘Oidipus olmadan, ne ekin olur ne de uygarlık’ söylemince- bir zorunlu süreç olarak görür Lacan. “Oidipus Karmaşası”nı doğal değil, “simgesel bir karmaşa” olarak irdeler ve gerçek babadan daha çok “simgesel baba”nın işlevini vurgular ki, ona göre “çocuk”, ekinsel konumunu “simgesel baba”yı, eşdeyişle “Babanın Adı”nı tanımakla edinir. Bütünsel gerçeklikten simgesel gerçekliğe uzanan insan yavrusu ya da “çocuk”, kendi gerçekliğiyle gerçek gerçeklik/gerçeklik düşünü arasında bir kopma yaşar “insan olma”ya yolculanırken… Özünde simgesel olan “Oidipus Yasası”, ekinsel düzenin simgeleriyle düşünen “çocuk”ta bir “yabancılaşma”nın, -dolayımsız “anne-çocuk ilişkisi”nin ötesinde- çevresine ilişkin dolayımlı bir bakış aralığının -“üçüncü öğe” olarak- simgeselliği oluşur, bu da, “öteki”nden kendini ayrı kılma olanağını yaratan bir yasayla ya da “Baba Adı”yla varlık kazanır ki, -cinsel değil- simgesel Fallus’a iye olma yetkesi anlamını taşır. “Çocuk”, “ekin”in ve “dil”in yeryuvarına söz konusu “Baba Adı”yla “özne” olarak katılır (Bu bağlamda anımsamak gerekir ki, “Hadım Edilme Korkusu” diye adlandırılan olgu da, simgesel bir süreçtir.) Ayrıca Lacan, -önceden imlendiği denli- “simgesel düzen”e “ekin” ve “dil”in dolayımıyla katılmanın, “bilinçdışı” ve “birey-özne” bağının kurulmasıyla ilintili olduğunu vurgular. “Oidipus Yasası”, doğal olan “anne-çocuk ilişkisi”ni yasaklayıp, “Baba Adı”yla bir simgesel biçimde, bu doğal bilinçdışı arzuya bir başka yer sağlar. “Çocuk”un ekinsel ve toplumsal biçimleri edinmesi ve “birey” olması da, bu köktenci bastırmayla gerçekleşmiş olur. “İmge”, “Simge” ve “Gerçeklik” Dirimbilimsel/biyolojik varlıktan “Kültürel Özne” ya da “birey” olma yolculuğunda“ben”in –“ego”nun-, imgesel alanda yer aldığını vurgular Lacan. Doğal olandan kopuk olan bu evre, simgeselliğin -“ekinsel düzen”in- imgesellik üzerinde etkin olmasıyla, eşdeyişle, “Baba Adı”nın devreye girmesiyle bastırılır ki, “bilinçdışı” da burada ortaya çıkar. Simgeselin ötesinde kalan “gerçeklik”, “bilinçdışı arzu”yla bir bağ kuramadığından, “arzu”nun da ulaşılmaz ve tamamlanamaz olan ve kökensel bastırmadan kaynaklanan bir eksiklik yeri olarak belirlenmesi söz konusudur. Lacan’a göre “içgüdüler”, doğuştan gelen dirimbilimsel gereksinimler olup, önce annenin doyurması, sonra da simgesel yasayla cinsel kimliğe dönüşmesi sürecini yaşar ki, bu da “bilinçdışı arzular” olarak yer edinir. Ne var ki, dirimbilimsellikten ekinselliğe dönüşmek de söz konusudur. “Son Söz” Yerine… Freud’un tinçözümünü anlayıp, yeni bir söylemle yapılandıran, varoluşun sorunlarını, dil ve bilinçdışında arayıp, “dilbilim-insanbilim-düşünbilim-davranışbilim” birlikteliği bağlamında yeryuvarımıza kuramsal-düşünsel-dilsel bir yol haritası çıkarmanın uğraşını veren, “bilinçdışı” ve “özne”nin “dil” ve “ekin” bağını kuran, “insan”ın dipsiz kuyularına yüreği ve usuyla inmeye yaşamını adayan Lacan’ın sözü, “insanlık” var olduğu sürece kulaklarımızda ve tinimizde yankılanacak hep: “Gerçekçi ol, olanaksızı iste…
- Königsberg'den evrene uzanan “Saat” hâlâ çalışıyor…
Tan Doğan, Literaedebiyat için kaleme aldı: Kant 300 yaşında. “Bizler sırlarla dolu bir evrende bir rüyanın rüyasını görmekteyiz.Gerçekte bildiğimiz hiçbir şey yoktur. Bildiğimizi sandığımız şey sadece olaylardır. O olaylar ki, bilmediğimiz bir nesneyle asla bilemeyeceğimiz bir öznenin birbirlerine olan ilgisinden doğmuştur…” ‘yârimyâr’e… Königsberg Königsberg ya da Kant'ın Yaşamöyküseli Türkçe olarak yayımlanan başlıca ürünlerinden -“Seçilmiş Yazılar / Remzi Kitabevi, Çev: Nejat Bozkurt, 1984”, “Arı Usun Eleştirisi / İdea Yayınları, Çev: Aziz Yardımlı, 1993”, “Prolegomena: Gelecekte Bilim Olarak Ortaya Çıkabilecek Her Metafiziğe / Felsefe Kurumu Yayınları, 1996”, “Pratik Usun Eleştirisi / Say Yayınları, Çev: İsmet Zeki Eyuboğlu, 1999”, “ Fragmanlar, Altıkırkbeş Yayınları, Çev: Oruç Aruoba, 2000”, “Immanuel Kant ve Transendental İdealizm / Alesta Yayinlari, Tuncar Tugcu,2001”, “Evrensel Doğa Tarihi ve Gökler Kuramı / Sarmal Yayınları, Çev: Seçkin Selvi, 2002”, “Ethica: Etik Üzerine Dersler / Pencere Yayınları, Çev: Oğuz Özügül, Yasemin Özcan, 2003” ... - felsefesini anlamaya çalıştığımız Immanuel Kant (Cant olan soyadı, Kant olarak değiştirilir), doğduğu yerde (Doğu Prusya, Königsberg - Kaliningrad kasabası, 22 Nisan 1724) yaşayan ve -yaşı 300 olsa da- ölen (12 Şubat 1804 Königsberg) bir Alman düşünür ve eleştirel felsefenin babası olarak bilinir. Vebanın ve savaşların beşiğinin sallandığı bir çağda, yoksul ve dinsel törelliğin geçerli olduğu bir aile ortamında, -üzerinde etkisi babasından çok olan annesi- Anna Regina Reuter'in (1697-1737) ve bir saraç olan babası Johann Georg'un (1683-1746) on bir çocuğunun dördüncüsü olarak yeryuvara gelir. (Kant 14 yaşına geldiğinde annesi, 22 yaşına geldiğindeyse babası ölür.) Söz konusu yaşam biçiminden ötürü üç kız kardeşinin hizmetçilik yapmasına içerleyen Kant, -sonradan eleştirileceği tavrı takınarak- yaşam boyu kardeşleriyle görüşmez... 1732-1740 tarihleri arasında (Sıkıdüzenceli, altı günü dersle ve bir günü -pazar- ödevle geçen) bir devlet (kilise) yatılı okulunda eğitim ve öğretim aldıktan sonra, kunduracı olan amcasının yardımıyla on yedi yaşındayken “Königsberg Üniversitesi”ne alınır. Öğrenim gördüğü yıllarda (Latince, Yunanca, İbranice, Latin yazını, mantık, felsefe tarihi, coğrafya, matemetik, müzik -şan dersi- dinbilim, kilise tarihi vb.) hocası Martin Knutzen’dan (1713-1751 ), Gottfried Wilhelm von Leibniz (01 Temmuz, 1646 - 14 Kasım 1716) , Isaac Newton (04 Ocak 1643 - 31 Mart 1727) ve Christian Wolf'un (1679-1754) düşünceleri yanında fizik ve doğa felsefesi üzerine bilgi dağarcığını oluşturur. (1740'da babasının sayrılığı döneminde üniversiteden ayrılır, özel dersler verir ve 1744'te üniversiteyi tamamlar -ki bu yıl, babasının öldüğü yıldır.) Yaşamını sürdürebilmek için dokuz yıl boyunca soyluların ve din adamlarının evlerinde özel öğretmenlik yapar... Doçent sınavını (“Ateş Üzerine” başlıklı teziyle) 1755'te verdikten sonra, üniversitede çeşitli alanlarda (Mantık, metafizik, doğal tanrıbilim/teoloji, fizik, fiziksel coğrafya, kimya, askeri olmak üzere) dersleri verir. Önceleri fizik ve gökbilim alanında yazılar yazar. (Aynı yıl “Evrensel Doğal Tarihi ve Gökler Kuramı” adlı ürünü kaleme alır (Tutumsal / ekonomik nedenlerle yayımlayamaz...). ''Duyulur ve Düşünülür Dünyanın Biçimi ve İlkeleri Üzerine'' başlıklı bilimsel incelemesiyle mantık ve metafizik profesörü unvanını alır ve mantık ve metafizik kürsüsüne atanır. 1770′den sonra David Hume (26 Nisan 1711 - 25 Ağustos 1776) ve Jean- Jacques Rousseau (28 Haziran 1712 - 02 Temmuz 1778) etkisiyle eleştirel felsefesini geliştirir. Yaşamı boyunca -Profesörlük yılları da bunun içinde- yalın, gösterişsiz bir yaşamı olan Kant, hep kiralık evlerde oturur (Hem çocukluğunda hem de Kônigsberg’in Ruslarca kuşatıldığı zaman diliminde tanık olduğu yoksulluk görünümleri böylesi bir yaşama itmiş olabilir Kant'ı...) Tüm yaşamı okumak, araştırmak, düşünmek ve yazmakla geçen Kant, “Bir Başka Felsefe Saati” olduğu denli “Königsberg'in Saati” olur hep... “Königsberg'in Saati” 4.55:Yaz-kış demeden güne uyanış: (Kahvaltı yapmama...) İki finca çay ve piposunu içme ve “Örsüm” dediği masasının başında oturup yazma / ders notlarını oluşturma... 6.45:Ayağa kalkıp odasında dolaşma... 6.50:Şapkasını başına geçirme... 6.55:Bastonunu eline alıp odasında dolaştıktan sonra kapısının önüne çıkma ve arabasına binip üniversiteye yol alma... 7.00:Derslerine başlama... 9.00:Okuldaki çalışma odasına girme... 9:00-12.45:Odasında çalışma ve çalışmasının sonunda bir kadeh şarap içme... 12.45:(En az üç, en fazla dokuz konukla birlikte) öğle yemeği yeme... (Gün boyunca yediği tek tam öğün...) 14.00-16.00:Öğle yemeğinden sonra: Linden Allee üzerinde köpeğiyle yürüyüşe çıkma... 16.00-18.00:Evde okuma, düşünme... 18.00-19.45:Ertesi günkü derslerinin konu taslağını oluşturma... (Akşam yemeği yerine zaman zaman çay içme...) 19-45-22.00: Genel çalışma/düşünme... 22.00: Uyuma... (Yaşamı çoğun böyledir... -Kasabada bilardo ve kağıt oyunları oynadığı da olur.- Tüm kasabalıların zamanı Kant'a göre düzenlediği, daha doğrusu “Königsberg'in Saati” olarak gördüğü Kant, yaşamı boyunca iki kez bu düzenin dışına çıkar: İlki Rousseau’nun yeni çıkan bir kitabını bir an önce almak için!!! İkincisi Fransız Devrimi’ni öğrenmek için!!!) Kant da Ölür... Yoksulluk yılları, “Zaman”ı altın bilme zamanları, kılı kırk yararak soluk alma çağları ve... Son yıllarında belleği onu yalnız bırakır... Ağır baş ağrısı çeker... Gözleri görme yetisini yitirir... Bedeni -Yemek yerken bile- sıkça kasılır... Tüm hareketlerinde güçlük çeker... Uzun yürüyüşler biter... Gecelerini, sıkça ve yoğun bir biçimde, karabasanlar sarar... Ünlü beresi uyuklamalarında mumlarla tututşur (Bundan ötürü su dolu bir sürahi başucundadır.)... Sandalyesinden düşer... Ve yatağa bağımlı kalır... Derken, 12 Şubat 1804'te -doğduğu yerde-, kısa boylu, bastonlu, saçı kurdeleli “Königsberg'in Saati” için çalar Köngsberg’deki tüm kiliselerin çanları, nice mumlar arasında... Kant'tan Birkaç Söz “Königsberg'in Saati”, “Yalın Usun” ardına düşerken nice söz söylemeyi de dışlamaz. Şimdi Kant'tan birkaç söze yer verme zamanı: “ *Aydınlanma, kişinin kendi usunu kullanma yürekliliğidir. *Usumda merak, kuşku ve saygı uyandıran iki şey vardır: Üzerimde yıldız gibi parlayan cennet ve içimdeki ahlak yasası. *Bilgi deneyle başlar ne var ki deneyden doğmaz. *Bizler sırlarla dolu bir evrende bir rüyanın rüyasını görmekteyiz. Gerçekte bildiğimiz hiçbir şey yoktur. Bildiğimizi sandığımız şey yalnızca olaylardır. O olaylar ki, bilmediğimiz bir nesneyle (objeyle) asla bilemeyeceğimiz bir süjenin (benin / öznenin) birbirlerine olan ilgisinden doğmuştur. *Başkalarını, kendi amaçlarını gerçekleştirmek için, araç olarak görme. *Böcek olmayı evetleyenler, ayaklar altında kalıp ezilmekten yakınmamalıdır. *İnaklar ve kurallar, insanın doğal yetilerinin usa uygun kullanılışının ya da daha doğru bir deyişle, kötüye kullanılmasının bu düzeneksel / mekanik araçları, erginleşme ve olgunlaşma için sürekli bir ayakbağı olurlar. *Her ne kadar inanmasam da, bir Tanrı'nın varlığını onaylamak gerekir. *İnsanın yaratıldığı böyle yamuk odundan düzgün hiçbir şey yapılamaz. *İnsanlar ışığı görmez, ışıkla görür. *İnanca yer açmak için bilgiyi bir kenara bıraktım...” “Yalın Usun Eleştirisi” Bunca sözden sonra, sorular bağlamında Kant'la yolculuğumuzu sürdürelim: Temel / ana soru şu: Deneyimden (Empirik / Deneysel bilgiden) öte anlak / zeka, anlama gücüyle / zihinle neyi bilebilir? Bunu destekleyen soruysa bu: Us / akıl, deneyimdem bağımsız, özgür olarak bilgiye ulaşabilir mi? Saltık / mutlak bilgiye yalın / arı usla ulaşılıp-ulaşılmayacağıdır Kant'ın bu bağlamdaki çalışma / ilgi alanı... İmdi, Kant'ın “Yalın Usun Eleştiri”yle (Betik / kitap 1781'de basılmış olup, Immanuel Kant'ın en önemli ürünleri arasında yer almaktadır.) ilgili düşüncelerinin harmanını bir solukta sunmalı şimdi: (...) “Tüm bilgimizin deneyimle başlamasına karşın, bundan tümünün de deneyimden doğduğu sonucu çıkmaz. (...) Deneyimden ve giderek tüm duyu izlenimlerinden bağımsız bir bilgi var mı? Bu tür bilgi a priori (önsel / deneyden bağımsız) olarak adlandırılır ve kaynağını a posteriori (sondal / deneye dayalı) deneyimde bulan görgül (deneysel) bilgiden ayırdedilir. (...) A priori bilgiler görgül hiçbir şeyle karışmamış oldukları zaman yalın (arı / saf) olarak adlandırılırlar. (...) Zorunluğuyla düşünülen bir önerme varsa, bu bir a priori yargıdır. (...) Başka bir önermeden türetilmemişse, o zaman saltık olarak a prioridir. (...) Zorunlu ve sağın (yanılgısız / konusuna uygun / hakikî) evrensellik böylece bir a priori bilginin güvenilir ayırmaçlarıdır. (...) Yalın usun (...) kaçınılmaz sorunları Tanrı, Özgürlük ve Ölümsüzlüktür. (...) Bunların çözümüne yönelik bilimse Metafizik (Fiziköte / Doğaöte) olarak adlandırılır, bunun yöntemi başlangıçta inakçıdır (Dogmatiktir) (...) Anlağın tüm bu a priori bilgilere nasıl ulaşabileceği ve bunların hangi alan, geçerlilik ve değerde olabilecekleri sorusu getirilmelidir. (...) Deneyim yargıları (...) sentetiktir (bireşimseldir.) (...) 'Bir cisim uzamlıdır (mekân / cismin uzayda kapladığı yer)' önermesi a priori 'açık seçik' bir önermedir, bir deneyim yargısı değil. (...) A priori kurgul bilgimizin bütün bir son amacı böyle sentetik, genişletici temel ilkeler üzerine dayanır; çünkü analitik (çözümsel) yargılar (...) geniş bir sentez için gerekli kavramsal duruluğa ulaşmak için böyledir. (...) A priori sentetik yargılar yoluyla öylesine uzaklara açılırız ki, deneyimin kendisi artık bizi izlemez olur, örneğin Dünya'nın bir ilk başlangıcı olmalıdır önermesinde olduğu gibi. Böylece metafizik en azından ereğine göre yalın (arı) a priori sentetik yargılardan oluşur. (...) Metafizik her zaman olmuştur ve her zaman olmayı sürdürecektir. (...) 'Evrenin bir başlangıcı var mıdır, yoksa sonsuzdan beri mi vardır?' (...) Bu bilim (...) çokluktaki nesnelerle değil ama yalnızca kendisiyle (...), kendi doğası tarafından dayatılan sorularla ilgilenir. (...) Tüm dalları kesilse bile kökleri sökülemeyecek (...) Us a priori bilginin ilkelerini sağlayan yetidir. Yalın us yetisinin kendisinin Eleştirisidir. Aşkınsal (Transandantal) Felsefe bir bilimin ideasıdır (ülküsüdür.) (...) Aşkınsal Felsefe yalın usun tüm ilkelerinin dizgesidir. (...) Aşkınsal Felsefe arı ve yalnızca kurgul (spekülatif) usun bir felsefesidir. (...) İnsan bilgisinin (...) tek bir kaynaktan doğan iki kökü vardır - duyarlık ve anlak. Bunlaran ilki yoluyla nesneler bize verilir, ikincisi yoluylaysa düşünülürler. (...) Kendini duyum yoluyla nesneyle ilişkilendiren sezgiye görgül denir. Görgül bir sezginin belirlenmemiş nesnesine görüngü denir. (...) Tüm görüngünün özdeği (maddesi) yalnızca a posteriori verilse de, biçimi tüm duyumlar için anlıkta a priori hazır yatıyor olmalı. (...) İçlerinde duyuma ait hiçbir şey bulunmayan tasarımlara Yalın (arı) -aşkınsal anlamda- diyorum. (...) Yalın duyarlığın bu biçiminin kendisine sezgi de denilebilir. (...) A priori duyarlığın tüm ilkelerinin bir bilimine Aşkınsal Estetik (Güzelduyu) diyorum. (...) İki yalın duyusal sezgi biçimi (...), eşdeyişle Uzay ve Zaman (...) Zaman dışsal olarak sezilemez, tıpkı uzayın içimizdeki bir şey olarak sezilememesi gibi. (...) Uzay tüm dış sezgilerin temelinde yatan zorunlu bir a priori tasarımdır. (...) Bir yalın sezgidir.) (...) Önsel olarak birdir. (...) Kökensel uzay tasarımı a priori sezgidir, kavram değil. (...) Zaman herhangi bir deneyimdem türetilmiş görgül bir kavram değildir. (...) Tüm sezgilerin temelinde yatan zorunlu bir tasarımdır. (...) Zaman öyleyse a priori verilidir. (...) Evrensel bir kavram değil, ama arı bir duyusal sezgi biçimidir. (...) İç duyunun kendi kendimizin ve iç durumumuzun sezgisinin biçiminden başka bir şey değildir. (...) ” Yine Sorular, Yine Kant ve.. Bir tanımlama denemesine göre 'Felsefe, soru sormaktır.' 'İyi-güzel-doğru yanıt için, iyi-güzel-doğru soru sormak gerekir' denir. Kant'ın sorduğu soruların iyi (törel / ahlaksal / etik), güzel (güzelduyusal / estetik) ve 'doğru (mantıksal) olduğunu 'usumuzca' evetlemekteyiz / onaylamaktayız -sanırız... Birkaç soru daha: Kendimizi ve kendi usumuzu seçmediğimize göre , usumuzda böylesi sorular var da, biz mi dışlaştırıyoruz / dışa çıkartıyoruz? 'Deneyim'i 'Töz'ü (Cevheri) -ve 'Öz'ü (Kökeni / Kökü)- ne? Yeryuvara bırakılmışlığımızın sonucunda edindiğimiz deneyimlerle mi 'Bilgi'ye ulaşmaktayız? Tüm deneyimlerin dışında 'Us' nedir ve 'Özgür' -'Öznel' ve Özgün'- müdür? 'Yalın Us'tan söz açmak olası mıdır? Anlak'la 'Açık-Seçik', 'Saltık' bir bilgi edinebilir miyiz? Kant'tan yola çıkarak, seçmediğimiz 'Zaman ve Uzam' içinde, ister önsel isterse sonsal olsun, 'Bilgi'nin -tüm bilgilerin- ya da hangi bilginin bize / 'İnsan'a ait olduğu sorusu başlıbaşına bir 'Sorunsal' (Problematk.) Kant'ı okumadan / irdelemeden “Yalın Usun Eleştirisi”ni anlamaya çabalamadan önce ve sonra -şimdilerde de- ana neden / ilk neden / arkhe sorunsalı üzerinde düşünüp, dahası “Yaşamanın, yaşamın, yeryuvarın, evrenin anlamı”na ilişkin düşünmelerimiz olmuştur. Önsel / a priori ve sonsal / a posteriori kavramlarını, sözünü açtığımız düşün(ler) bağlamında ele aldığımızda, yine “Saltık / Mutlak” bir vargıya ulaşmanın güçlüğüyle de karşılaşmışızdır. Ne ülküsellik / idealizm ne de özdekçilik / materyalizm (öteki düşünler de) 'açık-seçik' bir sonuca ulaşamamakta “Ana Neden”i saptamakta sanırız. Salt / yalnızca “Yalın Us”la -ki ekin, deneyim, yaşantılar, bilgi birikimi / dağarcığı; bilimsel, düşüngüsel, siyasal, tutumbilimsel, toplumsal, ulusal, evrensel, törel / ethik, güzelduyusal / estetik, mantıksal değerler gibi kavramlarla bezenmiş olmasına karşın, “İnsan”ın anlağının sınırlılığınca (dahası sığlığınca, alırlığının / kapasitesinin yetersizliğince) ne denli uslamlama yapsa da- “Ana Neden”, “Anlam”, “Varlık” (Varlıkbilimsel / Ontolojik ya da “Yalın Yaşam”ca) benzeri olgulara / sorunsallara saltık bir açıklama getirmesinin / getirilmesinin çokça olasılığı söz konusu değil -sanki... “İnsan”ın -“Varoluşsal” olarak da- kendini “Yaratma”sı söz konusu olmadığından -olamadığından!- , “Us”a dayalı varsayımlarla bir yalandan bir başka yalana “Gerçek” diye yol alır gibi yapıyoruz; saltık olana ulaşamayacağımızı -en azından şimdilerde- bile bile... Yine de usanmadan “Uslamlamalar”ı sürdürüyor “İnsan” zaman ve uzamda sonsuzcasına ve de umutla... İşte bunun adı “Felsefe” / “Bilgi Sevgisi”, arayışı, beklentisi; “Yolda Oluş”; başı ve sonu (doruğu-dibi) görmese de, yürüyüşü, yürüyüşü, yürüyüşü... Belki de “Her şey” bir avuntu üzre / içre “Çırpınışlar...” “Bir “Anlam” arayışı, “Bir Neden Bulma” çabası; “Bir Sevda Türküsü” dillemesi, “Bir Umutsuzluğun Umudu” şiiri, “Bir Yitik Resim” tablosu / çerçevesi, “Bir Traji-Komik (Üzünç-Gülünç) Tiyatro Oyunu” sanısı / 'doxa'sı, “Bir Eksik ve Esrik Roman” alıntısı, “Bir En Kısa Öykü” çalışması / denemesi; evrenlerden bir evrende, “Yeryuvar / Dünya” denen yerde, “İnsanın Sığ-Sınırlı Ussal Gebeliği-Ebeliği” oyunu... Belki de “Her şey” “Hiçbir şey”de de, bize “Bir şey” gibi geliyor / görünüyor... Kim bilir? (Kant mı?!...)
- konuşma
tan doğan, ülkü tamer'in "konuşma" adlı şiiri üzerine yazdı: "kulağı ters taraftan göstermekse, göstermek! ilk okumada şaşkınlık yaratan, anlaşılmazlığında soluklanan, merak uyandıran ‘çarpıcı şiir’in imge-simge bağının çözülemezlik hissine bürünmüş derinliği söz konusu olsa da, ‘zaman’la ve okuyup düşündükçe üzerine, usuuul usul gizeminden çıkabiliyordu 'konuşma'" tan doğan “konuşma” ya da bir ‘ülkü tamer şiiri’ üzerine birkaç söz sizi ya da başkaca ‘yorum’larda bulunanları pek bilemem, ne ki hem felsefe hem de şiir ile halimce yoğrulmuş biri olarak bu ‘şiir’i ilk okuduğumda, onca duygu ve düşünce varken, (başka akımlara göz kırpa kırpa) dört filozofuyla iki felsefe akımı çivilendi birden beynime: septisizm (kuşkuculuk): “hiçbir şey yoktur, olsa da bilemeyiz, bilsek de başkasına aktaramayız.”/georgias. “bildiğim tek şey, hiçbir şey bilmediğimdir.”/sokrates. “düşünüyorum, öyleyse varım.”/descartes. “değişmeyen tek şey, değişimin kendisidir.”/ herakleitos saltık (mutlak) ‘kesin bilgi’nin (özellikle de ‘bilimsel bilgi’nin) olamayacağı; her tezin bir antitezle senteze (ki ‘karşıtların birliği’ni savunan herakleitos’un diyalektik düşünüydü bu), her sentezin de bir başka tez ve dahi antitezle çürütülebilip bir başka senteze gebe kalacağına vurgu yapılmakta; “düşünüyorum”la, yani eleştiriyorum, sorguluyorum, ‘kuşku’ duyuyorum, (ki ‘septisizm’ bağlamınca descartes’in) “kuşku duymadığım tek şey, her şeyden ‘kuşku’ duyduğumdur.” sözü ile (‘varoluşçuluk’ bağlamınca) varlık kazanılabileceği; var olmaktan ‘varoluş’a geçilebilineceğine işaret edilmekteydi kısaca. agnostisizm: bilinemezcilik. “üzerinde konuşulamayan konusunda susmalı.”/wittgenstein. ‘töz’ (cevher: her şeyi yaratan, ilk, ana, temel başlangıç-çıkış noktası), iki temel ve karşıt düşün olan ‘idealizm’e göre ‘tanrı’, ‘materyalizm’e göre ‘madde’ (özdek) olsa da, ‘ilk yaratı(m)’ açık-seçik ispat edilemediğinden, bir ‘bilimsel kanıt’a dayandırılamadığından ya da salt/yalnızca ‘inanç’a (kişisel ‘inan’a ya da tanrısal/dinsel inanca) dayandırıldığından ancak, ‘töz’ü bilmek olası değil ve bu durumda da ‘bilinemezcilik’te karar kılmak olası kısaca... kulağı ters taraftan göstermekse, göstermek! ilk okumada şaşkınlık yaratan, anlaşılmazlığında soluklanan, merak uyandıran ‘çarpıcı şiir’in imge-simge bağının çözülemezlik hissine bürünmüş derinliği söz konusu olsa da, ‘zaman’la ve okuyup düşündükçe üzerine, usuuul usul gizeminden çıkabiliyordu “konuşma”: aman, kendini asmış yüz kiloluk bir zenci, üstelik gece inmiş, ses gelmiyor kümesten; ben olsam utanırım, bu ne biçim öğrenci? hem dersini bilmiyor, hem de şişman herkesten iyi nişan alırdı kendini asan zenci, bira içmez ağlardı, babası değirmenci, sizden iyi olmasın, boşanmada birinci çok canım sıkılıyor, kuş vuralım istersen kuşkuculuk ve bilinemezcilik felsefesiyle aklımı bezeyen ‘şiir’, ‘toplumcu gerçekçi’ ile birinci yeni (‘garip’), ‘ikinci yeni’ (‘ikinci toplumcu yeni’ diye de adlandıranlar var) arasındaki gelgitler düşün halimden çok, ‘hiççilik’ ile ‘varoluşçuluk’ kıyaslaması bir yana, hem kuşku hem de bilinemez bir bakışı vurmasıydı aklıma ve dahi ruhuma o an sanırım! ‘öylesine’ ya da ‘dışsal’ okuyan birinin, bırakın ilk dizeyi, son dizeye bakıp, “kuş vuralım istersen” önermesini değil mantıksal, şiirsel, duygusal olarak okuması, içselleştirmesi bile ‘insancıl’ ve ‘evrensel değerler’, dahası ‘hayvan hakları’ bağlamında ‘çok canını sıkmış!’ olabilir kesinkes. salt böylesi bir ‘sıkıntı’ durumunda dahi ‘kuşku’ ve ‘bilinemez’ bir konuma yaslanmak azımsanamayacak bir düşünsellik olsa gerek. yoksa düşünsellik, yerini ‘şiddet’ içerikli bu dizeden ötürü ‘öfke’ye bırakabilir ki, yalnızca bu dize bile ‘şâir’in, yani ülkü tamer’in (1937- 2018) insafsızca ve dahi hissi olarak ‘yargısız infaz’ına yol açabilir. descartes’in “düşünüyor”umu, eşdeyişle ‘sorguluyorum, eleştiriyorum, değerlendiriyorum, anlama çalışıyorum’u ile sokrates’in “eleştirilmemiş, sorgulanmamış bir yaşam, yaşanmaya değmez” sözü, söz konusu dize özelinde, ‘şiir’in tümü genelinde ‘şiirsel eleştiri ve sorgulama’nın kaçınılmazlığını sunmakta bize, ‘yersiz yargılama’ yerine! lafı uzatmam tamamen kişisel, kişisel olduğu denli ‘şiir’i yorumlamamın. söze/irdelemeye sizi ya da başkaca ‘yorum’larda bulunanları pek bilemem demem de bundan yani bence ile karşı karşıyasınız.. katılıp-katılmamak da ‘sizce.’ bilemedim! diyerek gizeme sığınabilir, kuşkuluyum! diyerek dizelerden sıyrılabilir ya da okuyup geçebilirdim hoş, güzel, farklı, sarsıcı benzeri üç-beş lâf-ı güzâf ile ‘şiir’den. ve fakat ‘okudukça’ bile-isteye ‘kâfir kâfiye’lerce bezenmiş olan ‘şiir’in şiirselliğinden çok felsefik boyutu üzerine düşündükçe hem (platon’ca) ‘mağara’lara ve zifirî kuyulara, yer altı-üstü mahzenlere, dar-gepgeniş, kısa-upuzuan demeden dehlizlere dalmama hem de bundan heyecan yüklü müthiş bir keyif almama neden olabildi. kaç ‘şiir’ var ki ‘dünya’da yüreğiniz denli aklınızı da çarptırmış, içinizi coşturduğu kadar fikrinize de nüfûz etmiş olsun.. bilemedim! kaç ‘şiir’ var ki ‘dünya’da hem ‘insanlık tarihi’ hem ‘felsefe akımları’ hem ‘siyasal yönetimler’ hem ‘sosyo-ekonomi’ hem ‘sanat’, bu bağlamda ‘şiir türleri’ ve daha neler nelerle göbek bağı kurabilip, açık ya da örtük bir ‘eleştirel-sorgusal’ yöntemle gerçeği dilleyip, ‘insan’ olgusunu dizelesin.. bilemedim! kaç ‘şiir’ var ki ‘dünya’da toplumuyla ya da toplumlarla, ülkelerle; çağıyla ve başkaca çağlarla, şiir, felsefe, siyaset, ekonomi akımlarıyla, düşünürleriyle, ‘okur’ ve ‘şâir’lerle ve tomris’le, cemal’le, turgut’la, edip’le ve de annesiyle-babasıyla, dünüyle-günüyle ve dahi ‘kendi’yle bir de bendeniz ile “konuşma”da bulunsun.. bilemedim! onca soru ve sorunu sarmalken şiirce, yine de uzatabildim elimi ülkü’ye, bir ‘şiir’le kucaklarken ‘dünya’yı “o.” imdi dize dize ‘konuşma’yı dillemeye geldi sıra bence: “aman, kendini asmış yüz kiloluk bir zenci,” (belirtmeliyim ki, “aman” kelimesinin yersiz, gereksiz ya da bir umursamazlık, anlamsızlık, dahası bir ‘ironi’ içermek suretiyle ‘amaan canım!, amaaaan sen de! geç bunu, boş ver!’ dercesine kullanıldığı kanısında değilim, öyle de yorumlanabileceği fikri saklı kalmak şartıyla. ‘şiir’i dizesel ve bütünsel olarak dadaizm ya da sürrealizm akımına dayandırmadığımı da imlemek isterim.) “aman”ın verdiği şaşkınlık, asmasından kendini bir ‘insan’ın değil de ne! ne çok kişi “alnımdan vuracağım, dağdan atlayacağım, kendimi asacağım canıma kıyacağım” der de, diyen, laf üreten, yeltene değil de, bir nedenle ‘intihar’ eden olur o canına kıyan. ‘hayattan caymak’, yaşamak kadar, handiyse ondan zor. öyle ‘hesap-kitap işi’nden çok, ‘duygu durum’ içerikli konum sırf saptanmış bir sayrılıkla/‘hastalık’la değil, aile, eğitim, kültür, çevre, toplum, ekonomi, siyasa benzeri bir takım nedenlerle ilintili ve de ‘psikoloji’ye dayalı sorunlarla ilgili olsa gerek. ‘kendini asma’yı düşünmek, ona yeltenmek, deneyip vazgeçmek başka, her ‘şey’den uzaklaşmayı, yaşam serüvenini, nefes almayı; ‘ister-istemez’ bir ruh hâliyle ‘hayat’ yerine ‘ölüm’ü koymayı .göze alıp ‘kendini öldürme’ başkadır. ‘durduk yerde ‘bu duruma düşmek isteyen de kim?! “yüz kiloluk” biri “olmak ya da olmamak” yüz yaşında biri! ‘yaşamak’ da, nasıl yaşamak? ilk dizenin bu bölümünde eğer bir kişinin çok yağ birikmesi nedeniyle derisinin altında, özellikle de karın bölgesinde bir şişkin görünüm, iri göbek oluşmuşsa, o kişiye ‘şişman’ denilmektedir. şişmanlık sıralamasında başı çeken ülkelerden olan abd’de ‘obezite’ oranı ortalama yüzde kırk! kelime olarak farsça’dan pas demek olan zang, ‘zangî’ ile arapça’dan ‘zenc’ siyah, ‘zenci’ siyahî anlamına gelmekte olup, kara/siyah deriden ve ırktan olan kimse demektir. ‘kapitalist’liğiyle övünen ‘obez’ ülke abd’de de, anakaranın yerlisi olmayan ne ki ‘köle’ ticareti yoluyla buraya zorâkî götürülen siyahî kişilerdir. ‘köle’ kelimesinin kökeniyse farsça piç anlamındaki ‘kola’, dilimizde ‘kul’ ve dahi ‘yük hayvanı’ anlamındaki ‘kölük’e kelemesine dayanmakta olup, ‘efendi/sâhip!’ olan birinin ‘malı-mülkü’ olan kişiye denirdi ki, “bir kölenin kaçmasına yardım eden veya kaçak bir köleyi barındıran kişiler için ölüm cezası”nın hükmedildiği, milattan önce bin yedi yüz altmış tarihli mezopotamya’nın bâbil ülkesine dayanan ‘hammurabi kanunları’nda bile yer almıştır. ‘beyaz adam’ım özgürlüğünü elinden alıp kendine kul-köle ettiği ‘siyah tenliler’i sömürmesinin yanı sıra, koyu renkli insanlar için aşağılayıcı, alaycı ve ırkçı bir tâbir olarak da kullanılan ‘zenci’ kelimesi, ‘dışlanmış’ı, ‘yoksanan’ı, ‘öteki’ muamelesi göreni de târif etmek adına kullanılmaktadır bir de. [bir köşeli ayraç açıyorum: on iki eylül darbesi sırasında, bin dokuz yüz seksen bir yılında, siyah-beyaz trt ekranında altı bölümlük (abd’de bin dokuz yüz yetmiş yedi tarihinde) bir dizi, abd ‘köle tüccarları’nın eline düşmüş, her an ‘özgürlük’ için kaçıp kaçıp yakalanan bir çiftlikte ağır işkencelere mârûz kalarak çalıştırılan ‘zincirli köle’ kunta kinte’nin gerçek hayatını anlatan, alex haley’in aynı adlı romanından uyarlanmış ‘kökler (roots)’ adıyla gösterimdeydi. ‘köle’, ‘siyâhî’, ‘zencî’ kelimelerinin ne anlama geldiğini tam yirmi yaşımda felsefe bölümü ilk sınıf öğrencisiyken daha da idrâk ettiydim heyhat! şimdi hayatta olmayan annemle ne çok ağlardık, yüzümüzü-gözümüzü birbirimizden gizleye gizleye ve sile sile yanaklarımızdan akan yaşları... bu köşeli ayracı ka-pa-tı-yo-rum!] gördüğüm/bildiğim kadarıyla kara/siyah tenlilerin çoğun ‘zayıf’ olmasına karşın, bu dizede yer alan “kendini asmış zenci” tamı tamına “yüz kiloluk!” ilk soru işaretimdi bu kendime: zenci yüz kilo olur mu, çoğun (aksırana-tıksırana dek yiyip-içen kapitalist, zengin ve umarsızların) ‘beyaz’ların pek kolay yüz kiloyu aşabildiği bir dünya’da? trajik öğelerle bezenmiş ‘şiir’de yer alan “kendini asmış”, “öğrenci”, “dersini bilmiyor”, “iyi nişan alırdı”, “bira”, “babası değirmenci” “boşanmada birinci” benzeri kelime, kavram ve olgulara bakıldığında, bir ‘çocuk’tan çok -en azından- bir ‘genç’ dikiliyor karşımıza gibi. ‘düz okuma’yla birincil, ilk anlamıyla ilk dizede yer verilen “kendini asmış”lık bir ‘güç/kuvvet” gerektirdiğinden ve “yüz kiloluk” bir çocuk olasılığının düşüklüğünden ötürü, böylesi bir çıkarımda bulunulabilinir. bir ‘tokat’ gibi aklımıza, ruhumuza indirilen ilk dize -son dize denli olmasa da- sarsıcı, sersemletici, flaş, şok edici, şaşkınlık yaratıcı olması nedeniyle -‘dadacılık’ ile bağsız, ilintisiz bence- bilinçli bir seçimle, özellikle oluşturulmuş/yazılmış bir dize olsa gerek. imdi sorulabilir ki, bu ‘genç’ (ya da olası orta yaşlı) kişi, ‘anamalcı-sömürgeci beyaz adam’ın dayatmasına, baskısına,‘her tür eziyet’ine mârûz kalıp canından bezen “zenci”, toplumun her hangi bir kesiminde (evde, işte, sokakta vb.) yaşam süren bir kişi, ‘şâir’irin kendisi (ya da bir yakını, tanıdığı, düşsel kahramanı/karakteri v.b.) olamaz mı? olabilir ki (“konuşma” şiiri ile ilgili ülkü tamer’in bir açıklamasına ya da şiirini çözümlemesine denk düşmedim -ıskalamış da olabilirim elbette!), bunu ancak ‘şâir’ bilir. yedi artı yedi, on dörtlük hece vezniyle yazılmış sekiz dizeden mürekkep ve hem anlamca hem de kâfiye/uyak bakımından (“zenci, kümesten, öğrenci, herkesten, zenci, değirmenci, birinci, istersen”) dizeler arası bağı olan ‘şiir’in ikinci dizesine yer verelim ve ilk dizeyle olan bağını irdeleyelim şimdi de: “üstelik gece inmiş, ses gelmiyor kümesten;” “üstelik” dendikte, handiyse çekilir bir konum sayılabilirken ‘gündüz’, bin bir duruma, olaya, konuma gebe olan ‘gece’nin ‘fena hali’ düşürülmekte akla. karanlıktır, kapalıdır, sırdır ve ıraktır ki ıssızlığı, yalnızlığı da içerebilir. salt tavuk, horoz, hindi, kaz gibi ‘evcil hayvan’lara yönelik yapılmış kapalı barınak ve dahi ‘uyku yeri’ olması kadar, şiirsel bağlamda ve ‘imgesel dil’in anlatı olanağında kovuk, oda, küçürek/ufak ev hatta yurt da [dede korkut kitabı’nda/hikâyelerinde ‘sığır damı (“tavuk kümesine, sığır tamına dönmiş”)] olabilmektedir “kümes.” demiş olsun ki ‘şâir’ barınılan bu yere “gece inmiş” olduğunda “ses gelmiyor” bir konuma bürünmüş “kümes” bağlamında ıssız bir ‘ev’ (barınak) ve o evin de “zenci”si kendi: ne anlarsınız bundan? onca insanın yaşadığı bir yurtta, toplumda ‘dışlanma’nın, itilip-kakılıp ‘yoksanma’nın, ‘öteki’ sayılmanın gölgesi olamaz mı bu dize (bence böyle de) sizce de? kurtların, çakalların, sansarların, tilkilerin dağdan köye, köyden çiftliğe, çiftlikten “kümes”e indiği ve özellikle de ‘kara horoz’a ya da ‘siyah tavuk’a ya da [diğer kümes hayvanları, ‘gezen horozlar ve tavuklar” çuha çiçeği, yonca, marul, lahana ve de mısır, arpa, buğday yerken, onların artıkları, çürük gıdalar, çerçöple vb. ile ölmemek için karnını tıka basa doyurmak zorunda kalırken (sağlıksız beslenmeyle obez olan)] “yüz kiloluk bir zenci”ye musallat olduğunda, canlı canlı lime lime parçalanıp acı içinde kıvrana kıvrana ‘yutulma’mak için “kendini asmış” olamaz mı ‘şâir’, (gerçi dilini yutmuşlara, tepkisizlere, ‘egoistler’e de er-geç sıra gelecek, bir gün büsbütün “ses gelmiyor kümesten” konumuna düşecek olsalar da) canını kurtarmak için sinip ‘ölü taklidi’, ‘uyur numarası’ yapan onca yüreksiz, korkak ve savaşımdan kaçan (‘mâkus kader’i/’yazgı’yı) ; “bana dokunmayan yılan bin yıl yaşasın”,, “benden sonra tufan” diyen, başta ‘kendi’ (“kendini bil.”/sokrates) olmak üzere ve başkaları için ‘varoluş’ mücadelesi vermeyen horozun, tavuğun umursamazlığı hatta ‘yem’ olarak önlerine attıkları bedenini, beynini, ruhunu, gönlünü ve ömrünü ‘hiç’leyerek?! vurarak, çarparak, kararak, eklemleyerek birbirine okuyalım bir de iki dizeyi: “aman, kendini asmış yüz kiloluk bir zenci, üstelik gece inmiş, ses gelmiyor kümesten;” ne diyorsunuz şimdi? döndüğümüzde başa, ya ‘agnostik’ olup s'imgesel dokunan ‘şiir’i ‘bilinemez’ kılacak, ‘hiçbir şey anlamadım!’ deyip, okuyup-geçmeyi yeğleyecek ya da ‘septik’ olup kelimelerin ve dizelerin ‘düz söylenişi’nin ardına düşüp, başka şey(ler)i anlatmaya, farklı olay ve olgulara, bir tarihsel-toplumsal-siyasal-ekonomik sürece parmak basıp, ‘gizil bir dil’ ile ‘başkaca bir gerçek’i açığa çıkarmayı işaret ettiğini düşünüp ‘şâir’in, ‘kuşku’yla ardına düşecektik ‘şiir’inin. bu irdeleme/inceleme, ‘eleştirel-sorgusal okuma’ ‘yol’undaysak birlikte, ikinci öbekte/grupta yer alıyoruz demektir ki bu da karl jaspers’in “felsefe, yolda olmaktır” sözünün ‘şiir’ için de geçerli olduğunu dilememize, ‘konuşma” üzre/içre yol almamıza neden ve üçüncü dizeye geçmemize ‘kapı’ demektir: “ben olsam utanırım, bu ne biçim öğrenci?” ‘o’ ve ‘kendi’ aynı kişiyse, “öğrenci” de ne ‘şâir’in yanında diye, sormak da olası bir başkayı, diğerini, ‘öteki’yi “zenci” bilmekle? düz/yüzeysel yerine ‘yakın’, dahası ‘iç’ten/içinden okuma’yla “konuşma”nın dizelerine eğildiğimizde eğretilemelerin ve s/imgelerin (‘bireysel, toplumsal ve evrensel bilinç’le) ‘ruh’una girmemiz, ‘okur-eser bağı’nı dipten, kökten kurmak ve metnin ‘arka plan’ını görmek, ‘gizil anlam’ı çözmek, algılamak, anlamak koşuluyla ‘şiir’e yaklaşmak; ussal/mantıksal çözümleme çabasıyla duygusal/tinsel ve dahi ‘estetik haz’ almanın harmanında soluklanmak kaçınılmaz görünmekte. ‘metafor/eğretileme deryâsı’ bir ‘şiir’le karşı karşıyayız. örneğin ‘öteki’ne “benzetirken ‘zenci”yi ‘şâir’, ‘evi’ de (barınağı da) “kümes”e benzetebiliyor. ‘imge/imaj’dan da (örneğin nâzım’ın “akıyordu su / gösterip aynasında söğüt ağaçlarını / salkımsöğütler yıkıyordu suda saçlarını!” “imgesel odak” (focus imaginarius) üzerine, “bir şiiri kaynaklarını inceleyerek açıklamak, çağdaş eleştirinin benimsediği bir metot değildir. fakat şiirin kendisinden başka şeylerin yardımıyla açıklanması pek çok okuyucuyu tatmin eden bir metottur” demesine bakarak pierre bourdieu’nun denebilir ki “başka şeyler” pek geniş kapsamlı olduğundan ister-istenmez tam kuşatıcı olmamakla birlikte bir ‘dibe iniş’, bir inceleme/irdeleme kaçınılmaz olmakta. ekin/kültür, bilgi ve düş birleşimi olan ‘imge’nin ‘görme biçimi’yle ilintisi, dış-iç dünya ilişkisi, görünen-görünmeyen bağı, simge/sembol/alegori, im/işaret, belirtke/amblem, söylen/mit, beti/figür benzeri kavramların da katılması ve karılmasıyla dizelere, ‘soyut’tan ‘somut’a bir yolculuğa gereksinim duyulmaktadır. ‘duyular’la algılanıp ‘dil’e aktarılan, bir betimlemeden/tasvirden çok ‘öznel bir yorumlama’dır ki düşün bağlamında bir edim, bir şeyin bilincidir sartre’a göre ‘imge.’ imdi ‘şâir’in bilinçaltı-üstü-içi-dışı-yanı-yöresi yapısı/konumu göz önünde tutulduğunda, öğeler arasındaki ‘uyum’a ve ‘anlam’a yaklaşma olanağına sahibiz diyebiliriz ancak. şimdi söz konusu dizeye baktığımızda “ben”, “ben olsam”, “bu”, “bu ne biçim”, “öğrenci”, “bu ne biçim öğrenci” öbeklerini tek tek irdelemeye kalkışsak, freud’dan (altben-ben-üstben -id-ego-süperego) yola çıkıp aristotales’de (“form/biçim” kavramı) soluklanıp john dewey’e, hegel’e doğru (“öğrenci” olgusu) yol almak, dibe dalmak zorunda kalırdık. onca ‘etmen’in dâhil olması, bir ‘dize’nin değil çözümlenmesinde, tozunun alınmasında bile ‘iş’in içine girerken, ‘durum’un, eşdeyişle ‘şiiri anlamaya çabalama eylemi’nin ne denli güç olduğunu yadsımak olası değil. yineleyelim dizeyi: “ben olsam utanırım, bu ne biçim öğrenci?” “kümes”te “kendini asmış” ve fakat “bu ne biçim öğrenci” ki ‘ölme’yi ‘acemî’liğinden ötürü becerememiş mi bir türlü yoksa? yoksa “ben olsam utanırım” demesi bu yüzden mi ‘şâir’in ‘öfke’yle ve “yüz kiloluk” biri bile ‘intihar’ını gerçekleştiremiyorsa, diğer “zenci”ler neylesin mi yoksa ‘şâir’e göre? yoksa ‘hayat’la (insan, iç-dış doğa, kâinat-hakîkat vb.) ‘bağ’ını kursaydı bu gelmez miydi başına, yâni urganında, ‘bağ’ında sallanma, ölme-ölememe (utanma-utandırma) durumu? “mâdem caydın dünya’dan, a mangalda kül bırakmaz, a geveze, a bilmiş, a bilgiçlik taslayan, a “herkesten şişman” (ruhen, aklen) çaylak, hiç değilse ‘adam gibi’ ölmeyi becerseydin ya!”der gibi mi ne, kızgın şâir bir de: “hem dersini bilmiyor, hem de şişman herkesten” bir de, “efendine hizmet et ey köle! ‘özgürlük’, ‘hak’, ‘adâlet’, ‘hukuk’ vb. senin neyine! hem ‘kendi’nle hem ‘toplum’la hem ‘dünya’yla barışık değilsin, üstelik de bir gram ‘çaba’n yok “varoluş”un için, hem de ‘beyaz sâhip’ gibi ye-iç, yaşa-dur, ‘burası bostan içi, yan gel oğlum zenci” misâli.. hayde hayde de hayde!” de diyorsa kendine (bir başkasına, ‘öteki’ne ya da ‘toplum’a), şaşmamak gerek ‘şâir’e. ve fakat “kendini asmış yüz kiloluk bir zenci”yi nasıl da kulağından çekiyor, nasıl da azarlıyor deseniz ve şaşsanız buna, anlarım. fenaaa bir tokat gibi ‘şâir’in sözleri: ‘aşağılanmışın aşağılanması!’ iki kez yerin dibine sokması ‘zenci’yi, azımsanamayacak bir ‘özeleştiri’ (ki (bireysel, toplumsal, evrensel olanı da içermiyor değil.) ) yarıladık gibisankiyani ‘şiir’i! “aman, kendini asmış yüz kiloluk bir zenci, üstelik gece inmiş, ses gelmiyor kümesten;ben olsam utanırım, bu ne biçim öğrenci?hem dersini bilmiyor, hem de şişman herkesten” bir ‘şiir’ için ‘çetrefil’ kelimesini kullanmak istiyorsanız, buyurun: içinden çıkılması güç dizelerle bezeli bir konuşma, hem de ne “konuşma!” ilk iki dize ve üçüncü ile dördüncü dize arasında ‘özel’, ‘şiir’in bütününde ‘genel’ bir bağ kurmak zor da olsa kaçınılmaz. ya beşinci dize için ne demeli: “iyi nişan alırdı kendini asan zenci,” yine “zenci” ve bu kez ‘iyi nişan alır’ konumda çıkıyor karşımıza! taş (cam), sapan (kuş –“kuş vuralım istersen”), kurşun (hayvan, insan) ile hedefini, attığını vuran usta atıcı olarak niteler, ‘nişancı’ kelimesini kullanır, ‘iyi nişan alırdı’ demekle yetinmezdi ‘şâir.’ keskin nişancı olmak başka, “iyi nişan alır’ olmak başka, üstelik de “kendini asan zenci”nin ‘beceriksiz’liği ya da ‘sakar’lığı sonucunda canına kıydığı, kendini öldürdüğü kesin olmayıp, kuşku götürürken! “yüz kiloluk” ile “şişman”lık vurgulaması ayrı kelimelerle de olsa aynı kapaya çıkarken, “zenci” nitelemesi iki kez dilleniyorsa, (hegel’e, unamuno’ya levinas’a göz kırparak) ‘ötekileşme’, (sartre’a göz kırparak) ‘yabancılaşma’, (bireysel ve toplumsal yoksanma, yoksulluk ve yoksunluk, liberalizm ve neo-liberalizm/yeni-erkincilik, kapitalizm/anamalcılık ve globalizm/küselleşmevcilik vb.) ‘dışlanma’ ve (nietzsche’ye göz kırparak) ‘hiçlenme’ kavram, olgu ve düşün/felsefe akımları da gözden geçirilebilir ‘şiir’ bağlamında bir daha. “kendini asan” ne ki öldüremeyen “zenci”, “iyi nişan alır” olsa da-olmasa da ne gam! “insan, yeryüzüne fırlatılmıştır” diyen sartre, yine ‘insan’ için “özgür olduğu kadar sorumlu, sorumlu olduğu kadar da özgürdür” demiş. kierkegaard’da, camus’da, sartre’da (çelişkileri, “karşıtlıklar”ı da içeren (herakleitos babası) bu felsefe, saçma/absürt ve alaysama/ironi (ki sokrates’in ‘doğurtma/maiotik’ bir ayağıysa ‘diyalog -“konuşma”- yöntemi’nin, diğer ayağı da ‘alaysama/ironi’dir) ile “varoluşçular”da söz konusudur. (var olmak, ‘fırlatılmak’ yetmez ki) “varoluş özden önce gelir” önermesini öne sürüp, bir nevi binasını, evini, “kümes”ini yıkıp, yeniden oluşturmalıdır her kişi düşününü savunmuşlar, ‘olan’la yetinmeye karşı durmayı dillemişlerdir sözleri ve yapıtlarıyla. ‘deri rengi’nden çok (siyah, sarı, beyaz vb.) ya da ‘ırksal’ bir söylemden öte, “zenci”liği “öteki”leştirilme olarak algıladığımızda, “kendini asma” ve “nişan alma” olay ve olgusunu yeniden değerlendirmek olası ki burada başa, ilk dizeye bir nevi ‘dönüş’ (herakleitos: -sürekli, dönüşsel yanma süreci- ‘ateş’.. -tez-antitez-sentez-‘diyalektik’.. ‘devinim-dönüşüm’ ve ‘nietzsche: ‘bengi dönüş.’) var: “aman, kendini asmış yüz kiloluk bir zenci,” “iyi nişan alırdı kendini asan zenci,” “unutmayın, hep aklınızda dursun, ruhunuzda ‘asılı’ kalsın” der gibi ‘şâir’, başlangıç-süreğen-son ya da ‘doğum-hayat-ölüm’ bağı bağlamını. istediği kadar “iyi nişan” alsın kişi, hedefi on ikisinden vuramadığı sürece ‘karavanacı’dır, ‘keskin nişancı’ değil. ne yapmak-nasıl yaşamak (‘kendini seçme’, ‘kendi olma’) istiyorsak, o şekilde ‘gerçekleştirmek’ durumundayız ‘kendi’mizi. “savaşım her şeyin babasıdır” derken herakleitos, ‘kendi olma savaşımı’ndan da söz açar (“kendimi aradım.”) evet, “varoluş” mücadelesinde yenik düşmek, dahası (herkesin bedeni, beyni, ruhu ve biricik ömrü kendine ait) hayattan caymak da söz konusu, kim ne derse desin! değerli olan, kendi değerlerince yaşam sürmek değil de ne! ya da “zenci”, “öteki” olmamak için ‘insanca savaşım’da bulunmak kaçınılmazken, (etik, estetik, epistemolojik, ontolojik, mantık vb.) ‘değerler’ yerine, ‘öğretilmiş bilgiler’e, ‘bilindik yaşamlar’a, ‘baskılar’a ve ‘dayatmalar’a ömrü ‘köle’ kılmak da neyin nesi? (yadırgayan yadırgansın, yargılayan yargılansın) ‘kendini öldüren zenci’ olsa neyse de kişi, her tür savaşımdan kaçan ‘kendini asan zenci’ olmak, zül! ‘bira içmez ağlardı, babası değirmenci,’ ‘kendini asan zenci’ demek ki ‘ayık kafa’yla asmış kendini, üstelik de ‘iyi nişan’ alarak! düğüm mü açıldı, sicim mi koptu, ‘kümes’ mi çöktü ‘yüz kilo’luktan ya da ‘şişman’lıktan.. bilinmez! ‘babası’nın ‘değirmen’inde ‘arpa’yı öğütüp suyunu içseydi, belki de biraz ‘rahat’lar, ‘hayata tutunma’nın yollarını başkaca düşünüp, duyumsar, “iyi nişan alırdı” yerine, iyi mücadele eder, ‘güzel yaşamanın yollarını arardı’ya dönüşür, “kendini asan zenci”den ‘hayatı ve insanı savunan’ kişiye, ‘birey’e ulaşabilir ki, kim bilir! ahkam kesmiyor, ayar çekmiyor, formül sunmuyor olsa da ‘şâir’, “ağlardı”nın boşunalığına parmak basmıyor da değil. sıkışmışlık, daralmışlık, çıkmazlık, çaresizlik ve yalnızlık benzeri kavram ve konum içinde ‘tutunamayan’, ‘varoluş sıkıntısı’nda ‘bunalan’ insanın vargısı değildir elbette ilk akla gelen çözüm olarak ‘intihar’, ilk altı dize irdelendiğinde: “aman, kendini asmış yüz kiloluk bir zenci, üstelik gece inmiş, ses gelmiyor kümesten;ben olsam utanırım, bu ne biçim öğrenci?hem dersini bilmiyor, hem de şişman herkesten iyi nişan alırdı kendini asan zenci,bira içmez ağlardı, babası değirmenci,” bir de yedinci dize var: ‘sizden iyi olmasın, boşanmada birinci’ “baba” olgusu/figürü (‘anne’ denli) eskiye dayanan, mitolojik, edebî ve felsefik dünü olan, kozmos-kaos, iyi-kötü, doğru-yanlış, güzel-çirkin benzeri (herakleitosça“karşıtlıklar”ı) “zıtlıklar”ı içeren, ‘güç’ ile temsil bağı olan, varlık ve yokluklarında (sağ ya da ölme durumlarında) etki alanları ‘derin’ ve ‘geniş’ olan bir olgu. ‘öksüz’ bir (“zenci”) gencin (“değirmenci” ‘baba’sıyla bir (“kümes”te) evde sürdürdükleri yaşamın neliği, (psikolojik, sosyolojik, pedagojik vb. bağlamda) azımsanamayacak bir araştırma/irdeleme konusu olsa gerek. (öksüz ya da anne-baba –diyelim ‘şiddetli geçimsizlik’ ile ‘birinci celsede boşanan’– ayrı olan ‘mutsuz genç’ için) “boşanmada birinci” olan “baba”sına, ona olan ‘öfke’sinin zaman-uzam içinde ve (baskıcı, anlayışsız, sevgisiz bir –“sizden iyi olmasın” ey kötü babalar!–) mutsuzluk sunan (belki de ‘alkolik’) “baba”nın yarattığı ‘zorlu yaşam koşulları’ doğrultusunda çaresizliğe varması, -itilen-kakılan, aşağılanan/hor görülen) “kendini asan zenci” durumuna düşmesi şaşılacak bir durum olmayabilir bu bağlamda. geldik mi ‘şiir’in en can alıcı, en hassas, en farklı ya da uçuk denilebilecek noktasına; zurnanın ‘zırt’ dediği yere: “çok canım sıkılıyor, kuş vuralım istersen” 'varoluş sıkıntısı' (tüm ‘savaş’lar da dâhil) salt ikinci dünya savaşı sonrası bir 'anlam ve değer' sorunsalı olarak değil, 'insanın ussallık tarihi'nin başlangıcından şu âna dek süren ve sürecek gibi görünen bir 'kaygı hâli'dir de. ussal ve tinsel sorular ne çok: neden varız, var olmanın anlamı ne, ölmek için doğmak ne demek, hayatın gelgeçliği karşısında yaşamanın bir değeri var mı, her tür çaba boş ve hiç ise bunca çırpınış da ne, ölümlünün ölgünlüğü neye işaret, zaman ve uzamda dünya durumlarının ereği yok mu, sonu mutsuz bir yolu sürmek niye, ölmek için yaşamak niye?... yine de "as'lolan hayat" deyip, bin bir çırpınış içinde nefes alırken çoğunluk, (nice nedenin yanı sıra ‘bunalım’, ‘bulantı’, ‘baskı’, ‘gerginlik/stres’ etkenli duygusal, düşünsel, ruhsal vb. kaynaklı) eni-sonu 'rastlantısal’lığa ve' bilinemez'liğe dayanan bir 'hayattan cayan'lar, yaşamından vazgeçenler, ölümü seçenler de olmadı değil. “elveda dostum, el sıkışmadan / sessizce.. ne keder ne tasa gerek: ölmek yeni bir şey değildir bu dünyada / ama yaşamak da yeni bir şey olmasa gerek.” derken yesenin (1895-1925:30 yaşında!), “görüyorum / bir kemik çuvalı gibi / yere atışını gövdeni. / -dur! diyorum / bırak ! / delirdin mi sen? / sürer mi ölümü / hiç insan / tebeşir tozu gibi / yanaklarına?” demiş mayakovski (1893-1930:37 yaşında!) ki, iki dost şâir 'hayattan cayan'lar, yaşamından vazgeçenler listesine dâhil etmişler kendilerini. ‘baş’a döndüğümüzde kuşkuculuk, varoluşçuluk ve bilinemezcilikten söz açarken ‘son’a göz kırpmıyor değildim ‘çok canım sıkılıyor’ olsa da! bir ‘zenci şâir’in kendinle “konuşma”sı diye adlandırıp anlamaya/algılamaya da çabalayabiliriz ‘şiir’i, bizle, ‘okur’la hasbıhâli diyerek de. nice unsuru içinde barındıran, bireyselden toplumsala, ordan evrensele uzanan dizelerin kökü derin ve ‘dip sıkıntı’ yükü! ‘çocukların ve kuşların şâiri’ diye de adlandırılan ülkü tamer’in çocuksu bir ruh hâliyle kuş vurmak isteğinde bulunacağını kim söyleyebilir ki! öyle bir dert, tasa, hüzün ve dahi ‘acı’dır ki ‘varoluş sıkıntısı’, kadın-erkek, çocuk-genç, yaşlı-ihtiyar demez, insanın ruhunu, aklını, beynini, bedenini öyle bir sımsıkı avuçlar ve sıkar ve tuzağındaki kapanına düşürür ki, bir bunalım, bulantı, gerginlik anında her tür ve bütünsel ‘anlamsız ve değersizliğin tam on ikisinde’ canınızdan, ömrünüzden edebilirsiniz kendinizi bir “kuş” kılıp. bir sır “konuşma” provası: ey zenci ‘efendim?’ ikimiz de köleyiz. ‘öyle!’ sen bensin, ben de sen. ‘mâlûmun ilâmı!’ ne desem-yapsam anlamsız. ‘heyhat!’ gönlümün kuşu da hoş ama boş. ‘çok canım sıkılıyor!’ kuş vuralım istersen… “var biraz da sen oyalan” der ya yûnus, belki de ‘hayat’ öyle: öyle-böyle-şöyle bir “oyalan”ma hâli! ‘özgür istenç’le gelmemiş, kendimizi seçememiş, “fırlatılmış” olsak da içinde yaşam sürdüğümüz yeryuvar’a/dünya’ya, elde var hayat ve bin bir yüzlü bir ‘zaman’ı tüketirken, dediğince cansever’in “ne gelir elimizden insan olmaktan başka” ve de (kara/”zenci”) ‘yazgı’dan sıyrılıp “elimizden” geldiğince, var olmak ile yetinmeyip, kendimizce/halimizce ‘varoluş’ çabasında savaşımlarda bulunabilir, ‘aşk’ın ve dahi ‘mutluluk’ düşünün ardında bir “kuş” gibi çırpınabilir, hiçbir şey yapamıyorsak doğayla, dünya’yla, evren’le veya insanlarla/insanlıkla ya da en az bir ‘insan’la; olmadı deli-divane, sessiz-sitemsiz, güle-ağlaya ‘kendi’mizle yaşaya-yaza-okuya “konuşma”da bulunabiliriz belkigibiyani, bir şey çıkmasa da ‘sonuç’ta.. kalsak da “zenci!” ek: değinmek istediğim kimi konular ‘öksüz-yetim’ kaldı biraz: kapitalist sistemin eleştirisi kişinin (ruhsal, bedensel, düşünsel) istismarı (“zenci”-beyaz, köle-sahip karşılığıyla) ırkçılık eleştirel sorgulaması ritm/tartım, üslûp/biçem etik ve estetik değerler anlaksal/zihinsel süreç (bilinç ve bellek) soyut-somut ilintisi bakış [teleskopik (-çiçek-‘dürbün’/ü)- mikroskobik] dün-gün-yarın bağı zaman-uzam ilişkisi tekil-çoğul algı onama (kabûl/tasvîp)-karşı çıkma (ret) karşıtlığı ve ‘direnme’ olgusu *düşünsel-görsel-ruhsal imge/imaj ayrılığı-aynılığı nefret söylemi-sevgi dili… şerh: ülkü tamer için, sizin için, bendeniz ve herkes için “insanın anayurdu çocukluğudur” / jorge amado hamiş: her şiir diye yazılan nasıl 'şiir' değilse, bir 'şiir' de sâdece 'şiir' değildir. birkaç eskil söz: “arayın, siz ki bilmek kaygısındasınız.”/lucianus.. “bütün umudum kendimde”/terentius.. “kukla gibi, iplerimiz çekilip, oynatılıyoruz.”-“bir şeyler koparır bizden, yıllar akıp giderken”/horatius.. “ıssız yerlerde kendin için bir evren ol.”/tibullus.. “öldürücü yara bağrımızda kalır.” / virgilus nihâî 'taş': şiir, felsefe, sanat, psikoloji, siyasa, sosyo-ekonomi... “çok canım sıkılıyor” diye diye ve sora sora kendine ve dahi ‘biz’e, “kuş vuralım istersen” derken, bir taşla kaç ‘kuş’ vurmuş ola ki ‘şâir?!...’
- daniil harms: kült öykücü
tan doğan yazdı: "daniil harms, kült öykücü ya da 'kitabı düşündüğümde şapkamı çıkarıyorum” denilecek bir yazar'" “beni, hiçbir pratik anlamı olmayan ‘saçma’ ilgilendiriyor sadece. hayatın abes tezahürü çekiyor yalnız ilgimi.” ‘sıkı yazar’, ‘iyi öykücü’ ‘güzel kitap’, sık denk düşülür üç saptama değil zannımca. az ‘çöp kitap’ okumadım değil yıllar boyunca! (o kitapçı, bu yayınevi, şu sahâf vb. demeden) aldığım, topladığım, çok sonra ‘seçtiğim’ ve ‘zamanla’ cımbızla çektiğim kitaplar yaş aldıkça azaldıkça azaldı. mârifet değilmiş meğer ‘çok okumak!’ [geç anladım!] lâf-ı güzâf değilmiş bir de ‘az-öz’ demeler! ‘dünya kadar kitap’ var ve ‘doğru/iyi/güzel okumalar’ ne zor! bir de ‘geç tanışmak’ yok mu bir ‘yazar’la, ‘yazın’ıyla, gücüne gidiyor insanın. belki bir ömürlük zamanda neler neler ıskaladım.. bilemedim! ‘daniil harms (ya da kharms) ve öykücülüğü’ de böyle: geç ama güç değil: ‘okuma hazzı’ ve okudukça çoğalan bir istek canlanıyor usta-yürekte öykü öykü. kulağıma fısıldıyor gibi, “ne kadar az, o kadar iyi.” küçürek, dahası ‘kıpkısa’ ne ki derinlikli öyküler tam bir ziyâfet oldu bana. yaşamını (daniil dvanoviç yuvaçyov:1905-1942), yaşadığı dönemi ve ‘öncü/avangart (avant-garde) sanat’ı burada açımlamaktan çok [merâklısı için: esra armağan ertuğrul, gerçeğin saçmalığı, saçmanın sanatı: gerçek sanat birliği. tiyatro eleştirmenliği ve dramaturji bölümü dergisi, sayı: 29, sayfa: 65-91, 2019 ile (özellikle kaynak aldığım)“daniil harrms, bugün hiçbir şey yazmadım”, türkçesi ve sunuş (sayfa: 11-16): erdem erinç, everest yay. nisan 2018, istanbul] , harms’ın öykücülüğü ve öyküleri üzerine birkaç düşüncemi, okuduğum/irdelediğim üç kitapta -çeviri farklılıkları olsa da!- yer verilen öyküler bağlamında (bunun için de, yukarıda yer verdiğim kitabın yanı sıra, aynı yayın evi ve çevirmeninin “daniil harms: seçme öyküler” (2012, istanbul) “ufak tefek olaylar daniil harms”, türkçesi: osman çakmakçı, ketebe yay. ocak 2023, istanbul -üç kitapta da ortak öyküler mevcût-) dillemek isterim. çatısı derme çatma, kurgusu eğreti kurulmuş, handiyse ‘salaş öyküler’ demek ne denli olasıysa öykülere, bir o kadar da ‘incelikli öyküler’ demek o denli olası, ağırbaşlı, gerçekçi, şakasız, ‘ciddî öyküler’ demenin yanı sıra onca ‘şakacı öyküler’ olmalarına karşın! özce bir ‘tat’, bir ‘haz’, bir ‘keyif’ var harms’ın öykülerini okuma serüveninde. yenilikse yenilik, değişiklikse değişiklik, başkalıksa başkalık, farklılıksa farklılık, öncülükse öncülük ile dokurken/bezerken (kıpkısa) küçük/mikro öykü kurgusunu, ‘sıkıntı’ ve ‘umut’ söz konusu handiyse “varoluşçu” düşün yapısınca. ‘anlamlılık-anlamsızlık’, ‘mantıklılık-mantıksızlık’, ‘karanlık-aydınlık’; ‘ciddî-gayri ciddî’, ‘pürüzlü-düz’, ‘eğri-doğru’ ve nice karşıtlıklar harmanı ‘o’ ve ‘öyküsü’, gerçek-düş-rüya, zaman-mekân, soyut-somut, apaçık-muğlak harmanınca. van gogh, de sade, dali nasıl deli-dâhi ise, sanki harms da öyle hayatında, ki ‘şizofren’i hastası (hakîkatla bağ kopukluğu, dış-iç dünya uyumsuzluğu, gerçek-düş karışıklığı, duygu, düşün, davranış bozukluğu, içerikli bir rûh sayrılık hâli harms’ta var ya da yok ama öykülerinde mevcût) bahânesiyle sözde sağaltım/rehabilitasyon kampına kapatılıp/cezâlandırılıp, ‘krestı akıl hastanesi’nde açlıktan öl (dürül) ür! ‘sanat’ında yenilikçi, devrimci, öncü olan harms’ta özgün ‘dil’ olgusu ve nevi şahsına münhasır ‘üslûp’ olmazsa olmaz; ‘konu’ seçimi dâhil. ‘mantık oyunları/çeşitlmeleri’ gibi (thomas bernhard kadar olmasa da) ‘sözcük yineleme’leri göze çarpmakta (‘kıpkısa/küçümen’) öykülerinde. ‘saçma/abes’ olanı öne çıkarması, ‘kırık anlatım’ı yeğlemesi, ‘git-gel’li bir aklı bile-isteye kullanması; (çağının edebiyatıyla ‘örtük’ bir biçemle dalga geçen ‘ironi’si) ‘alaysama’sı, eleştirel/sorgusal (yer yer ‘politik’) bir öykücü olduğunun göstergeleri. yalın/sâde bir dil ile kaleme aldığı öyküler tebessüm-hüzün arası ‘bir tuhaf arâf!’ hem ‘gündelik’ hem ‘politik’ hem de ‘felsefik’ konu içerikli patikaları, yolları, dağları; mağaraları, dehlizleri, kuyuları var harms'ın, ‘hava’sı sıcak-soğuk-ılık (hatta rutûbetli!), ‘okuma neşesi’ ve ‘yaşam sevinci’ ile de bezerli. elden düşürülmeyecek, bir solukta bitirilecek, ne var ki geri dönüş, yeniden oku (n) ma isteği uyandıran, ‘coşku’su da tuhaf -sanki tarih bilgisi ve bilinci bekleyen- öyküler. “başkalarının adlarını kullanmak içimizden gelmedi, çünkü kullanabileceğimiz isimler öylesine önemsiz kişilere aitti ki, gelecek kuşakların okuyacağını öngördüğümüz sayfalarda onları anmamıza pek gerek yoktu. her halükarda bu adlar o zamana kadar unutulur, anlamlarını da kaybederlerdi. bu nedenle uydurulmuş isimler kullanacağız” (“bugün hiçbir şey yazmadım” adlı kitabının “tramvaydaki olay” öyküsünden, s: 198, 1930’ların ortaları) diyen de harms, “puşkin şairdi ve her zaman bir şeyler yazıyordu. bir keresinde jukovski onu yazarken yakaladı ve yüksek sesle haykırdı: ‘sen bir yazar bozuntusu falan değilsin!’ o gün bugündür puşkin, jukovski’yi çok sever ve ona dostça jukov diye hitap eder” (aynı kitaptan “puşkin’in hayatından anekdotlar” öyküsünden, 7 bölümden 1.’si, s: 69, 1939) diyen de! hem “uydurulmuş isimler”i kullanan hem de gerçek asıl isimlere yer veren yazarımdan [‘bence’li minik saptamalarımla] birkaç küçük alıntı daha, ‘tadımlık’ niyetine: “öyle bir burnu vardı ki, bilardo istekasıyla bir tane vurma isteği uyandırıyordu. (s: 251, 1938)” [bence ütopik-realist.] *** “bahçe duvarının arkasında uzun süre küfürleşip tükürdüler, kimin ağzına nasıl tükürdükleri işitiliyordu.” (s: 252, 1938) [bence ironik-politik.] *** “kadının biri çaresizlikle ellerini açmış, ‘hayatta bana ilgi gösterilmesini istiyorum ben, para falan değil. eğlence arıyorum, refah değil. bana öyle zengin bir koca değil, bir yetenek, bir yönetmen, meyerhold lazım!” (s: 186, 28 eylül 1935 civarı) [bence ironik-politik.(meyerhold, 1974-1940 yılları arasında yaşamış, işkence ve idâm edilerek öl(dürü)len rus avant-garde tiyatro kuramcısı, tiyatro yönetmeni ve oyuncu vsevolod emilyeviç meyerhold.] *** “sonunda şarik, sinderyuşkin ve mişa’nın bizim sobada yaşadıklarını açıklığa kavuşturdum. anlayamadığım tek şey oraya nasıl yerleştikleri.” (s: 223, 1935-1936) [bence absürt.] *** “ah! yazardım daha, ama mürekkep hokkası bir yerlere kayboldu.” (s: 261, 22 ekim 1938) [bence ironik-politik.] “ah! yazardım daha”da da, yazmadıysam, sıra dışı bir ‘keşif-keyif’ olan harms ve öykülerini siz edinip okuyun diyedir. [bence realist:)] * “bu öyle bir kitap ki hakkında yüksek perdeden konuşmak gerekir. bu kitabı düşündüğümde şapkamı çıkarıyorum.” ( bugün hiçbir şey yazmadım, s: 48 ) hamîş: ya (birikimli) birinden duyup ya (edebî) bir yerde görüp ya da bir (araştırmayla) okuyup bir ‘kült kitap’la buluşmak mümkün, yoksa zor sanat ‘güzel edebiyat’ı bulmak durduk yerde (rastlantıyla şimdilerde daha da!) şerh: bir ‘öykü’ yalnızca bir öykü değildir, ‘öykünün öyküsü’ne varılmadıkça. not: felsefesiz, rûhsuz, dahası ‘tatsız-tuzsuz’ bir sözü/bir cümleyi dahi okumak zül. dip not: ‘yazar’ kadar ‘okur’ olmak da emek: ‘ter' istiyor günden güne daha da...
- Bireyin arzuları topluluk bağlarına ve sorumluluklarına ne ölçüde zarar verebilir?
Abdullah Ezik yazdı: "Elizabeth O’Connor’ın kaleme aldığı Balinanın Ölümü , bireysel arzuların toplumsal dokuyla çatışması ve bu dinamiklerin izole bir Galler adasında nasıl dramatik bir şekilde ortaya çıkabileceği sorunsalı üzerinden hareket eden, insan yaşamının ne derece karmaşık bir yapı üzerine kurulu olduğunu gözler önüne seren bir roman olarak görülebilir." Elizabeth O’Connor’ın Balinanın Ölümü başlıklı romanı, Sevinç Sanem Erzurumlu tarafından Türkçeye çevrildi. Timaş Yayınları tarafından yayımlanan roman, 1938 yılında, uzak bir Galler adasının kıyılarına ölü bir balinanın vurmasıyla beraber gelişen kimi olayları merkezine alıyor. Balinanın Ölümü , bireysel arzuların toplumsal dokuyla çatışması ve bu dinamiklerin izole bir Galler adasında nasıl dramatik bir şekilde ortaya çıkabileceği sorunsalı üzerinden hareket eden, insan yaşamının ne derece karmaşık bir yapı üzerine kurulu olduğunu gözler önüne seren bir roman olarak görülebilir. 1938 yılında, adanın kıyılarına ölü bir balinanın vurmasıyla başlayan hikâye, bir süre sonra hem fiziksel hem de sembolik olarak kitabın temel çatışmalarını şekillendiriyor. Balina, adalılar tarafından bir yandan büyük bir felaketin habercisi olarak görülürken diğer yandan bütün sınırların ötesinde bambaşka bir hayatın söz konusu olduğunu imler ve bu yönüyle bilinenle bilinmez arasında yeni köprüler inşa ediyor. Romanın ana kahramanı Manod, yaşamını babası ve küçük kız kardeşiyle birlikte adada geçiren, kendi içine dönük, hayata kendi penceresinden bakan bir karakter olarak dikkat çeker. Bir taraftan kız kardeşine annelik yaparken öte taraftan bu sert ama bir o kadar da etkileyici adanın sınırlarını aşma arzusu içerisinde sürekli farklı hayallere dalar. Annesinin yokluğunda ailenin yükünü taşımak zorunda kalan Manod, kendi sınırları içerisinde öngörülebilen, tutsak, sınırlı bir hayatın içerisinde hisseder ve bu duygulanım onu giderek daha da derinden etkilemeye başlar. Tam da bu noktada Balinanın Ölümü ’ndeki temel sorulardan biri, bireyin arzularının topluluk bağlarına ve sorumluluklarına ne ölçüde zarar verebileceği meselesi tartışmaya açılmaya başlanır; çünkü Manod için hiçbir şey sadece kendisi ve kendi yaşamıyla sınırlı değildir. Manod’un bir süredir yakinen duyumsadığı sıkışmışlık hissi, adaya gelen iki İngiliz etnografın varlığıyla giderek farklı bir hâl alır. Etnograflar, Manod için sadece dış dünyaya açılan bir pencere değil, aynı zamanda yeni bir tür özgürlük ve uyanışın sembolüdür. Ancak bu durum, topluluğun geri kalanının kültürlerinin yanlış temsil edildiği ve egzotikleştirildiği hissine kapılmasına yol açar. Bu çatışma, bireysel özgürlük arayışı ile topluluk aidiyeti arasındaki gerilimi güçlü bir şekilde yansıtır. Roman boyunca balinanın varlığı, hem Manod’un hem de adanın kaderine dair güçlü bir metafor olarak önemli bir işlev görür. Balinanın çürümesiyle birlikte ortaya çıkan yaşam döngüsü, kayıp ve yenilenmenin iç içe geçtiği bir süreci sembolize eder. Manod’un hayatındaki değişimler de bu döngüyle paralel olarak gelişir. O’Connor’ın lirik üslubu hem doğal çevrenin güzelliğini hem de adanın sert koşullarını başarıyla yansıtır. Romanın mizah ve keskin bir gözlem yeteneğiyle zenginleşen dili, hem karakterlerin psikolojik derinliğini hem de toplumsal bağlamlarını etkileyici bir şekilde işler. Özellikle Manod’un duyusal uyanışı ve özgürlük arayışı, okurları hem bireysel hem de toplumsal seviyede düşünmeye davet eder. Balinanın Ölümü , 20. yüzyılın başlarında hızla modernleşen dünyada izole toplulukların karşılaştığı zorlukları ele alan özgün bir roman olarak kabul edilebilir. Kültürel kimliğin korunması ile bireysel özgürlüklerin keşfi arasındaki ince dengeyi ustalıkla işleyen roman, okura güçlü anlatımı ve sembollerle dolu yapısıyla heyecan verici bir hikâye vadediyor. Elizabeth O’Connor’ın Balinanın Ölümü başlıklı romanını bireyin arzularının topluluk üzerindeki etkilerini, kültürel kimliğin modern dünyayla nasıl çatışabileceğini ve kayıp ile yenilenme arasındaki bağlantıları derinlemesine keşfeden etkileyici bir eser olarak tanımlayabiliriz. Manod’un hikayesi hem bireysel hem de toplumsal anlamda sınırların ötesine geçme arzusunun güçlü bir portresini sunarken roman, hem kişisel özgürlüğün hem de toplumsal aidiyetin karmaşıklığını anlamak isteyen okurlara unutulmaz bir deneyim vadediyor. BALİNANIN ÖLÜMÜ Elizabeth O'Connor Timaş Yayınları, 2024 Çeviri: Sevinç Sanem Erzurumlu 240 s.
- 2024'de Sibel Oral'ın en sevdiği kitaplar
Sibel Oral, 2024'de okuyup sevdiği ve yazarken ilham aldığı kitapları Literaedebiyat için paylaştı. 2024 yılı “yazdığım bir şeye” yaz başlangıcı itibariyle ara verdiğim, durduğum bir yıl oldu. Okumalarım da maalesef yıllardır süregelen disiplininden uzakta ve dağınıktı. Bu soruşturma sayesinde de tüm yılın dağınıklığının arasından benim için öne çıkanları çekip çıkarmaya çalışacağım. Sakin ve Sade Édouard Louis’nin bu yıl iki kitabını okudum. Babamı Kim Öldürdü ve Bir Kadının Kavgaları ve Dönüşümleri kitapları, bireysel hikâyeler ve toplumsal meseleler arasındaki bağları kurarken biraz daha sakin olmak gerektiğini düşündürttü bana. Buna ihtiyacım varmış. Okuduğum ilk üç kitabında Annie Ernaux’nun sade ama derinlikli üslubuyla tanışmış, etkilenmiştim. Bu yıl Ernaux okumalarıma devam ettim ama sanki hep aynı kitabı okuyorum duygusundan kurtulamadım. Onun yazınında yeni bir şey keşfedemediğim bir yıl oldu ama dert değil, ilk okumalarımda bir okur ve yazar olarak bana kattığı sadelik anlayışı yeter. İroni ve Açıklık Veronica Raimo’nun Yalan Dolan kitabı, beklediğim bir kitaptı. Heyecanla başladım sonu da güzel bitti. Mizah ve ironi aracılığıyla hayatın karmaşıklığını ele alışından epey etkilendim hatta imrendim. Isabel Allende’nin Ruhumun Kadınları kitabı, tatile giderken yanıma aldığım “yaz kitabım”dı. Kadınlık deneyimlerini, dayanıklılığı ve geçmişle bugünün kesişimindeki duygusal katmanları yeniden keşfetmemi sağladı. Sanki deniz kenarında birlikte sohbet ettik, Allende’nin anlatımı bana iyi geldi ama daha da önemlisi kitaba giren yazılardaki “açıklık” ve “cesareti” çok sevdim. Kazıma Alanı: Annelik Guadalupe Nettel’in sevgi ve annelik üzerine kurguladığı Benzersiz Kızım romanı kadınların ve anne olmanın yaşam deneyimlerini oluşturan çelişkileri anlatıyor. Çocuksuzluğu seçen bir kadın ve onun anne olmak isteyen ama doğurduktan sonra “kutsal anne” olamayan arkadaşının hikâyesi diye özetleyebilirim. Konuyu çok düşünen biri olarak bana bu açılardan ne söylediği, nerelerden geçtiği, beni nerelerden çimdiklediği önemliydi. Şahane bir romandı diyemeyeceğim ama bana açtığı kazıma alanları gayet iyi geldi. Dişli Bir Roman Andrea Abreu'nun Yaz Köpekleri , romanı gerçekten acayipti diyebilirim. Hatta “dişli bir roman” tanımı hiç fena olmaz. Sınıf farkları, kimlik arayışı, bedeni keşfetme, arkadaşlık- hayranlık, kırsal yaşam, çocukluktan ergenliğe geçiş, cinsellik ve toplumsal roller üzerine bir roman. Kusmukla açılan Yaz Köpekleri , kız arkadaşlar arası bağlar ve bu bağların karmaşıklığını da vahşi bir biçimde anlatıyor. Bu kitabı okurken benzer bir hikâyeyi ilk romanında yazmaya çalışan 19 yıl önceki kendime biraz hayıflandım ama ilk kitabın günahı olmazmış. Yaz Köpekleri’nin hiç yok. Merhaba Mark Twain Bir akşam kitaplığın yanındaki koltuğa uzanmış sıralı kitaplara elimi uzatıp ne olduğuna bakmadan birini çekip çıkardım raftan. Ne geldi dersiniz? Yıllar sonra merhaba Mark Twain, merhaba Adem ve merhaba Havva! Galiba ilk ve son kez lisede okumuştum Adem ile Havva’nın Güncesi’ ni. Lisede okuduğum baskısı halen babamın kitaplığında. O zaman sevmiş miydim hatırlamıyorum ama okumak ve okurken gülmek iyi geldi. İpek Duben ve Tiraje 2024 işim gereği sanat kitaplarına da odaklandığım bir yıl oldu. Vasıf Kortun’un hazırladığı Ten Beden Ben , sanatçı İpek Duben’in hayatını, sanatsal üretim sürecini ve eserlerini derinlemesine ele alan özel bir kitaptı. Beden, kimlik, toplumsal cinsiyet ve aidiyet temaları disiplinler arası bir okuma oldu benim için. Bir sanatçı kitabı da üç gün önce bitirdiğim Tiraje Sözlüğü olsun. Necmi Sönmez’in yazdığı bu kitaba çok yazı okuyup yorulduğum bir akşam, şöyle bir bakayım deyip başladım ve gecenin sonunda kitabı bitirdim. Tiraje, eserlerinde "yalınlık" ve "sadelik" öne çıkan bir sanatçı ama “sanat piyasası”nda öne çıkmayan bir karakter. Toplumsal olayları eserlerinde yorumlayan, kendi kozasını kendi kendine örmüş, hiçbir akıma dahil olmamış ve bir huzurevinde bu dünyadan göçüp gitmiş bir roman kahramanı gibi okudum onu. Hikâyesi beni derinden etkiledi, Tiraje hakkında bilmediğim birçok şeyi öğrendim ve bilmediğimiz daha çok şeyin olduğunu fark ettim. Bu iki kitabın, bu iki sanatçı kadının bana söylediği çok şey oldu. Bende bu yıl öne çıkanlara bakıyorum da çoğu kadın. Yılın ortasında yarım kalan “yazdığım o şeye”e, içimde takılıp kalanlara hiç uzak değiller. Sanırım hepsi “yazacağım o yeni şey”de bana kazıma alanları açtılar. “İşim gereği” elbette daha fazlasını okudum ama bu saydıklarım “içim gereği” okuduklarım. Bir de bir kenara koyup halen okuyamadıklarım var. Aklım onlarda.
- Anton Çehov - Boşluktan Yaratım
Rus kültürünün Gümüş Çağı'nda yaşamış bir entelektüel olan Lev Şestov, Anton Çehov - Boşluktan Yaratım isimli kitabında Çehov’a dair parlak ve nüktedan içgörüler sunuyor. Lev Şestov, Rus kültürünün Gümüş Çağı'nda yaşamış bir entelektüeldi. İrrasyonel olana, ruhanî olana, ezici sezgilerin varlığına inanıyordu. Bir filozof olarak, rasyonalizmin ve bilimin yayılmasına karşı kararlı bir duruş sergilemişti. Edebi bir eleştirmen olarak ise, sanatsal yaratımın ardındaki deneyimi arayışıyla benzersiz bir düşünürdü. Bu kitapta Çehov’a dair parlak ve nüktedan içgörüler sunuyor. Şestov’u okuyunca, sadece Çehov’un yazarlığının değil, Çehov’dan esinlenen diğer sanatkârların eserlerinin de yeniden yorumlanması gerektiğine iknâ olacaksınız. Lev Isaakovich Shestov ya da Lev Şestov [Miladi 13 Şubat] 1866, Kiev – 19 Kasım 1938, Paris; doğum adı Yeguda Lev Shvartsman) Yahudi asıllı Rus varoluşçu ve din filozofudur. Hem felsefi rasyonalizme hem de pozitivizme yönelik eleştirileriyle tanınır. Çalışmaları, akıl ve metafiziğin ötesine geçen bir hareketi savunur; bunların Tanrı'nın doğası veya varoluş da dahil olmak üzere nihai sorunlar hakkında kesin gerçekleri ortaya koyamayacağını savunur. Çağdaş bilim insanları onun çalışmalarını "anti-felsefe" etiketiyle tanımlarlar. Şestov, Nietzsche ve Kierkegaard gibi filozofların yanı sıra Dostoyevski, Tolstoy ve Çehov gibi Rus yazarlar hakkında da kapsamlı yazılar yazmıştır. Yayımlanmış kitapları arasında Temelsizliğin Tanrılaştırılması (1905) ve başyapıtı Atina ve Kudüs (1930-37) yer alır. 1921'de Fransa'ya göç ettikten sonra Edmund Husserl, Benjamin Fondane, Rachel Bespaloff ve Georges Bataille gibi düşünürlerle arkadaşlık kurmuş ve onları etkilemiştir. 1938'deki ölümüne kadar Paris'te yaşamıştır. ANTON ÇEHOV - Boşluktan Yaratım Lev Şestov Yedinci Kat Yayınları, 2024 Çeviri: Tugay Kaban Tür: Deneme 92 s.
- "Kadere teslim olacaksak mağaralara dönelim, haydi!"
İsmail Güzelsoy; aşka, hayata ve ölüme içkin bir hikâye kuruyor Değmez ’de. Hararetli bir coğrafya üzerinde, edip Faruk Ferzan’ın masalsı yolculuğuna davet ediyor okuru. “Değmez bu yangın yeri, avuç açmaya değmez.” — Shakespeare Bu coğrafyanın erdemli yanları kadar yıkıcı eğilimlerini de anlamaya ve anlatmaya adanmış Fennî Sihirler’deki bu adanmışlık hâlini, âdeta cisimleştiriyor romanında. Sık sık yön değiştiren bir akarsuda sihre, ilme, tarihe dokunarak yazma eyleminin büyülü özünü ve Türkçenin diri, tutkulu varlığını ortaya koyuyor. “‘Tanrı, insanın ölümsüzlüğe varmış hâlinden başka bir şey değil,’ diye cevaplıyordu beni Selman Dermanî. ‘Ölüm ile kesilen bir hayatın hiçbir anlamı yoktur. Değmez... Bütün bu çabalara, sağalmaya, hasta olmaya, iyileşmeye, çalışmaya, mülk edinmeye, çocuk yapmaya, âşık olmaya değmez. Lisan öğrenmeye, şiir okumaya, saz dinlemeye, mutlu olmaya değmez. Ancak ölümsüzlük varsa bu dünya hayatının bir anlamı olabilir. (...) Kendimi yeniden, sıfırdan üretmeyi istiyorum. Bunu yapacağım. Hakkım! Kadere teslim olacaksak mağaralara dönelim, haydi!” İsmail Güzelsoy , 1963’te, Iğdır’da doğdu. 9 yaşında ailesiyle İstanbul, Gaziosmanpaşa’ya taşındıktan sonra tek başına tekrar Iğdır’a dönerek ilkokulu orada bitirdi. Ortaokul yıllarında Karagümrük’e taşındı, aynı dönemde Cağaloğlu’nda mücellithane ve matbaalarda çalıştı. Liseyi bitirdikten sonra İstanbul Üniversitesi, İletişim Fakültesi’nde eğitim gördü. Üçüncü yılında, dönemin eğitim koşullarına uyum sağlayamayacağına karar verip İsveç’e gitti, orada İsveç edebiyatı üzerine çalıştı. 1987 yılında yeniden İstanbul’a gelerek İsveççe ve İngilizce rehberliğe başladı. Rehberlik yaptığı yıllarda çeşitli dergi ve gazetelerde öykü, makale ve röportajlar yayımladı. Anadolu’da rehberlik yaparken karşılaştığı olay, insan ve kültürel dokunun esiniyle, sonraki yıllarda yazacağı romanların omurgasını oluşturan notlar, öyküler biriktirdi. 1999 yılından itibaren, gezileri sırasında biriktirdiği notları elden geçirip kurgusal bir bütünlük içinde bunları yeniden biçimlendirmeye karar verdi. Bugün yayımladığı romanların büyük bölümü o dönem çalışmalarının bir ürünüdür. İlk kitabı Seni Seziyorum’daki öyküler de bu defterlerde biriken notların işlenmesinden ortaya çıkmıştır. Bu ilk kitaptan sonra romanlarını yayımlamaya başladı. Genelde birbirine göndermeleri olan, farklı okumalara olanak tanıyan, çok katmanlı romanların çoğu rehberlik zamanında yaptığı çalışmaların yeniden ele alınışıyla biçimlenmiştir. İsmail Güzelsoy ayrıca rehberlik yıllarında, bir rehberin gezi sırasında anlattıklarını derleyerek iki ciltlik İstanbul’un Gezi Rehberi’ni yayımlamıştır. Kitab-ı Mukadder, Ruh Hastası, Sincap, Rukas, İyi Yolculuklar, Değil Efendi’nin Renk ve Korku Meselleri, Çıt Yok, Saf, Değmez, Gölge ve Hatırla isimli romanları vardır. DEĞMEZ İsmail Güzelsoy İthaki Yayınları, 2024 Tür: Roman 384 s.
- 2024'de Özgür Taburoğlu'nun en sevdiği kitaplar
Özgür Taburoğlu , 2024'de okuyup sevdiği ve yazarken ilham aldığı kitapları Literaedebiyat için paylaştı. Sonuna yaklaştığımız bu yıl içerisinde başka başlıkların yanında sanat eleştirisi, ikonografi temalı metinlere de bakmaya çalıştım. İkonografi veya ikonoloji üzerine okurken Erwin Panofsky, Wassily Kandinsky, Arthur Danto, Hans Belting gibi sanat eleştirmenlerinin yapıtlarına odaklandım. Böyle çok farklı dönemlere, farklı açı ve mesafelerden sanat eserlerine bakan metinleri okurken kafamda beliren “ikonik denge” gibi bir kavramın peşine düşmeye çalıştım. İkonik denge, sanat tarihinde çok istisnai anlara denk düşüyor sanırım. Orada iki farklı medeniyet buluşuyor ve ikonkırıcı denilen Doğu, ikonsever sayılan Batı’yla buluşuyor. Özne ve nesne, içerik ve biçim, zaman ve mekân gibi tabiatları farklı, birbiriyle toplayıp çıkaramadığımız kavramlar arasında bir uyum açığa çıkıyor. İran’da Behzad veya Fransa’da Paul Cézanne böyle bir etkiyi yaratabiliyor. Panofsky, Albrecht Dürer’de çağların ve mekanların kesiştiği bir şahsiyet bulur. Kandinsky izlenimcilerde bir benzerini görür. Arthur C. Danto Andy Warhol’da böyle bir taraf yakalar. İkonik denge, edebiyatın, sanatın sonunun bir türlü gelmediği geniş bir zamanın işareti gibi görülebilir. İçinde hep bir çelişki barındırıyor; zamanla mekânın kesişmesinde, çekişmesinde beliriyor. Bu dengeyi sağlayan yapıtlar, onun bunun ölümünü, yok oluşunu, sonrasını, öncesini işaretleyen bir düşünce huzurundan uzak kalmamızı sağlıyor. Orada kültürel birikimle sanatkarın yaratıcılığı bir arada işliyor. Zaten yaratıcı olmayan, geçmişten gelene yorumunu katamayan, onu yeniden icat etmeyen mevcut üslup ve biçimleri de keşfedemiyor. Böyle bir sanatçıda romantik ve klasik meyillere sahip iki ayrı mizaç birleşiyor. Sanatta keşif ve icat aynı anda gerçekleşen, koşut eylemler oluyor bu durumda. Doğulu sanatkara atfedilen sürekli geçmişi, geleneği, ustaların işlerini öğrenen ve onları kusursuz biçimde tatbik etme niyetindeki sanatkâr tiplemesiyle, geçmişi romantik ve avangart meyillerle reddeden, hep yeni ve ilginç olanın peşindeki bir başka sanatçı tiplemesi ikonik dengenin yarattığı verimli aralıkta buluşuyor. Orada hiçbir şeyin sonu gelmiyor, bir şeylerin öncesi ve sonrası olmuyor; modern sonrasına, hakikat sonrasına, sanatın, yazarın ölümüne tanık olmuyoruz. İlkel ve modern sanat sınırlarını kaybediyor. Büyük edebiyatçılar, sanatçılar üzerine düşündüğünüzde bu tür ezberlerden, peşin hükümlerden uzak durup, işlerine baktıklarını fark ediyorsunuz. Onlar öncelikle bir şeylere yakalanıyorlar ve kendilerine musallat olan hayaleti sözle, yazıyla, resimle veya başka türden icralarla dile getirmeye çalışıyorlar. Geçmiş ve geleceğe doğru genişleyen bir şimdide, geniş zamanda hayat sürüyorlar. O ânın öncesi veya sonrası olmuyor.















