Search Results
Bu sitede ara
Boş arama ile 5406 sonuç bulundu
- Öykü: Meselesi Kalım Ölüm
Ölüyü altın dişini sökmeden gömersen mutlaka bir akraba, eş-dost mezarı yoklar. Bu devrin Allah’ı para olmuş. Üç altın diş. Altın çürümez. Binnur Özyurt Kazma kürek sesleri kesildi. Üçü üç yandan asıldılar. “Ha gayret!” Adamların kara kızıl suratlı, kalın boyunlu olanı afallayıp arkası üstüne devrildi. Çıkarmışlardı. Daha tıknaz adam doğrulmadan bekçinin düdüğü çaldı. Ses mezarlığın yukarı ucundan kanatlandı, kel kambur çirkin bir kuş gibi enselerine yapıştı. Bir köpek uludu. Bir köpek beş köpek oldu. Ellerini çorapların içine attılar. Arnavut çakısı mıdır, sustalı mı? Çömelip etrafı kolaçan ettiler. Bekçi, düdüğü saklandığı yerden çıkmadan üç kısa bir uzun öttürdü. Ayaklarını yere vurdu ki geliyor sansınlar. Oyalandıklarını görünce beylik tabancasını çıkarıp havaya ateşledi. Adamlar işte o zaman tabutu bıraktı, edevatlarını kapıp iki yüz üç numaralı sokaktan yokuş aşağı koşmaya başladılar. Bekçi onları üstünde kabartma harflerle ‘her canlı ölümü tadacaktır’ yazan tonoza kadar kovaladı. Bir sigara yaktı. Gözlerini karanlıkta gezdirip dönmeyeceklerinden emin oluncaya dek bekledi. Sonra ezbere bildiği mezar taşları, hayratlar, meyvesiz ağaçlar arasından geçip yarım kalan işi tamamlamak üzere tabutun başına çöktü. Açtı kapağı. Kokudan içi kalktı, tuttu nefesini. Ölüyü altın dişini sökmeden gömersen mutlaka bir akraba, eş-dost mezarı yoklar. Bu devrin Allah’ı para olmuş. Üç altın diş. Altın çürümez. Cebine attı. Bin bereket versin. Dişler evin taksitlerini ödemişti, araba almıştı, Peri’nin ince bileğini, kuğu boynunu süslemişti. “Sana ne aldım bak.” “Nedir o?” Başını uzatıp bakarken kokusunu içine çekerdi. Kıvrımlı göğüs çatalına bakardı. Yüzünü al basardı. Elini beline bir santim kalana dek yaklaştırırdı. O kan ter içinde, Peri hediyenin hatırına Hamdi’nin sağını solunu ellemesine göz yumarken Safinaz hem iki kilo şekeri tartar hem de “Neymiş o?” diye seslenirdi suratını ekşitip. Kaşıkçı elması olsa beğenmeyecek. Zeynel’e kaç kere söylemiş. “Şu yeğenine söyle uzak dursun kızımdan.” “Nesini beğenmiyorsun? Soyunu sopunu biliyoruz hiç olmazsa. İş dersen belediyede memur. Peri’ye düşkün. Daha ne olsun?” “Pöh! Mezarlıkta memuriyet. Ölülerin arasından gelip koynuna mı girsin kızın? Gassallerin, mezar kazıcıların sağı solu belli olmaz. Gecesi gündüzüne karışmış onun.” “Hadi oradan sende. Saçma konuşuyorsun.” Sırtını dönüp yatardı sonra. Zıbarsın. Aşk dediğin geçer gider. Biricik kızını bu aileye kaptırmayacaktı. Hamdi uzak bir semtte dişleri bozdurdu. Ölünün işine yaramaz. Toprağın altında sakız mı çiğneyecek? Hayat yeryüzünde. Peri’yle yuva kurmak. Çocukları, torunları, onların çocukları. Nikah yeminini başka türlü söyleyecekti. Öldükten sonra dahi seni seveceğim diye. Bir baktı eve gelmiş bile. Kapıyı açan Peri olsaydı keşke. “Anne,” dedi, “dayımı razı et artık. Çok uzamasın bu mesele.” Televizyonun karşısında kanepeye uzandı. Vadideki Zambak öyle bir aşktı. Filmin yarısında uyuyakaldı. Rüyasında bir kalabalığın ortasındaydı. Akşam olmak üzereydi. Yanından lağım deresi akıyordu. Nefesini tuttu. Çürük dişli adamlar, giysileri yırtık çocuklar, saçları keçeleşmiş kadınlar. Bir kangal ip, tahta saplı bıçak, lazımlık uzatan satıcılar yolunu kesiyordu. Uzaklaşmak istedi. Ağzı aseton kokan, avurtları çökmüş bir kadın kolundan çekiştirdi. “Nereye gidiyorsun Pierre? Saatlerdir seni bekliyoruz.” Ahali hep bir ağızdan bağırdı. “Seni bekliyoruz. Seni bekliyoruz.” Adını nerden biliyorlardı. Pierre korkuyla elini yüzüne götürdü. Beyaz kalın ketenden maskesi yerinde duruyordu. Darağacının kurulu olduğu platforma çıktı. Alkış sesleri yükseldi. Yüzleri örtülü iki gardiyan mahkûmu sürükleyerek getirdiler. Sarışın kıvırcık saçlı bir genç, adeta çocuk. Kirden sararmış yakasız gömleği lekeler içinde. Ağladı, suçsuz olduğunu haykırdı. Halk coşkuyla tempo tutuyordu. “Hırsıza ölüm. Hırsıza ölüm.” Yağlı ip ipince boynuna geçince çocuğun ağlaması durdu. Pierre onun gözlerindeki korkuyu görmedi çünkü arkasında duruyordu. Tabureye tekme savururken maskenin altında gülümsedi. Bir infaz daha vardı. İnfaz başına cellada bir gümüş frank düşer. Alkışlar ve tezahüratlar arasında omuzları bir kez daha dikleşti. Damarında dolaşan kan değil güç. Kraldan yukarıdaydı celladın yeri. Kraldan muktedir. Tanrılara yakın. Tekmeyi savurdu. Ne o doymuştu ölüme ne de meydanı dolduran Parizyenler. Sonraki haftayı iple çekecekti çocuklar. Pierre Anne-Maria ile gecenin hayalini kurdu. Ne çok can alırsa o kadar çok sevişmek isterdi. Hatta birden fazla kadın çekerdi canı. Gökte tek tük yıldızlar belirmeye başladı. Pierre kendini uçarken gördü. Siyah kanatlı bir giysi var üzerinde. Daldığı düşten ürktü. Başını iki yana salladı ki ayılsın. Dar sokaklardan geçip bir bara girdi. Sırnaşık dilenciye yüz vermedi, yaka paça dışarı attılar serseriyi. Şarap istedi. Susamıştı. Çabuk çabuk içti. İkinci kadehten sonra yanındakine “Biliyor musun?” dedi. “Uyanıkken düş görüyorum.” Ayıkken ketum olurdu oysa. Adam döndü, başını uykudan uyanır gibi kaldırdı. İkisi de bir dikişte kupalarını boşalttılar. “Hiç bilmediğim yerler. Ama düşü görürken tanıdık geliyor. Daha önce yaşamışım sanki.” “İçkiyi fazla kaçırmışsındır,” dedi bıyıkları tütünden sararmış adam. “Ne görüyorsun?” “Büyük bir kuş gibi uçuyorum. Çok yüksek binaların arasında uçuyorum. Yüksek derken yüzlerce kat. Gece olmuş ama her yer ışıklı. İnsanların üzerinde tuhaf giysiler, motorlu arabalar. Ben hep uçuyorum ve yakalıyorum.” “Ne yakalıyorsun?” “Kimi demelisin. Günahkarları yakalıyorum sanırım. Ateşli silahları var. Öldürüyorlar, çalıyorlar.” “Afyona, içkiye ara ver dostum. Deli olduğunu sanacaklar. Geç olmadan evine dön.” Pierre gümüş paralardan birini tezgâha bırakıp kalktı. Kimse inanmıyordu rüyalarına. Orada başkasına aşıktı. Kuş adamın sevdiği kadının adı Rachel. Kuş adam kötüleri yakalıyor ama öldürmüyor. Polise veriyor, polis öldürüyor. Gotham şehrinde yaşıyorlar. Rachel’la kavuşamıyorlar. Pierre kavuşmak istiyordu. Dayanamadı kuş adam olmaya. Kostümü ve maskeyi çıkarıp attı. Kalabalık bir salona geldi. Seyirciler sinemada kuş adamı izlemişler. İyi tarafta olduğu için sevmişler. Hep izleyip, hep sevecekler, bunu anladı. Ama kuş adamı mı, kuş adam olan kendini mi emin değildi. Alkışladılar. Anlatınca Anne-Maria gülmüş, “Cellatlar maske takar, yüzleriyle ünlü olamazlar,” diye kestirip atmıştı. Eve gitmek istemedi. Kendi de inanmıyordu gördüklerine. Haritalarda Gotham adında bir şehir yoktu. Kuytu bir köşeye uzandı. Ceketini katladı, başının altına koydu. Dalar gibi olunca bar kapısından beri peşinden gelen dilenci bıçağını çıkarıp Pierre’in kalbine, karnına, bacaklarına sapladı. Gümüş paralar cebinde şıngırdatarak karnını doyurmaya gitti. O karanlığa karışmadan önce Pierre “Seninle aynıyız,” diye seslendi. “İnsanın kaderine hükmedersen dünya değişir, sonsuza dek iz bırakırsın.” Ruhu cesedinden ayrıldı. Gaz gibi genişledi, boşlukları doldurdu. Bu kimse büyük topraklara hükmetmişti. Eteklerine kapanılıp aman dilenmişti. Zaferler kazanmış, tek sözüyle boyun eğdirmiş, zenginliğin ve yoksulluğun, merhametin ve cezanın sahibi olmuştu. Reayası öğretildiği şekilde ardından ağladı. Beyninin burnundan çıkarıldığını, renkli sularda bekletildiğini, gövdesinin ziftle kaplandığını kayıtsız seyretti. Arabaları, atları, filleri de mumyalandı. En sevdiği karısı, cariyeleri, köleleri ve ziynetleri ile sonsuzluğun başlayacağı vakti beklemeye koyuldu. Mumya yüzyıllar sonra tam da karanlıktan, kıpırdamadan yatmaktan bunaldığı sırada arkeologlar tarafından keşfedilip antik eserler bakanı Halid Anani’nin gözetiminde büyük bir törenle başkent müzesine taşındı. Mücevherlerin, altın kaselerin, değerli taşla bezeli öte berinin bir kısmı çalınıp uzak ülkelere gitmişti. Firavun’un ve mumyalanmış mal varlığının bedenleri ziyaretçilere açıldı. Kurumuş, kahverengi, kalın deriyle kaplı kemikten ibaret gibi duran beyinsiz cesetlere, eksik dişlere binlerce kişi baktı. “Firavunlar dişlerini fırçalamazlar mıydı,” dedi Ferid. “Dünya malı dünyada kalır,” dedi babası. Cevap veremedi Firavun. Ölümsüzlük sıkıcı olmaya başlamıştı. Önceki hayatlarını hatırlamıyordu. Müze görevlisi camekana yüzünü yapıştıran çocuğu ve fotoğraf çeken babayı uyardı. “Kırmızı kordonu aşmayın. Flaş kullanmak yasak.” Flaşsız fotoğraf dışarı çıktı. Şaşkındı. Her şey farklı görünüyordu. Sokaklara, arabalara, binalara baktı. Kapıları açıp kapadı. Kölelerini, atlı arabasını bulamadı. Tacına dokunmak istedi. Başında örgü bir bere vardı. Sonra görevli olduğunu hatırladı. Acele etmeliydi. Çok yüksek bir binanın merdivenlerinden koşarak inmeye başladı. İndi, indi. Yerin altına varmıştı. Basamaklar bir türlü bitmiyordu. Yukardan “Besim,” diye seslendiler. “Silahını unuttun.” Besim’in kod adı olduğunu hatırladı. Seslenen örgütten birisiydi demek ki. Cevap vermedi. Karanlıkta şahin gibi keskin görürdü, alışıktı. Daha hızlı inmeye başladı. Merdivenler bükülüp yön değiştirirken kan ter içinde kaldı. Bir anda siyah tabancalar düştü önüne. İçlerinden kendine ait olan iki taneyi seçip dışarı çıktı. Yerinde infaz için bildirilen adrese gitti. Şarjörleri kontrol etti. Otuz ikiliğin namlusuna susturucuyu taktı. Sırt çantasındaki el bombalarından birini çıkarıp beklemeye başladı. Dünyanın bozuk düzenine hınç doluydu. Hedef görününce içine pişmanlık çöktü. Bu suikast bir vatan hainini kahramana dönüştürecekti. Adı tarihe geçecekti. Bir yanlışlık vardı. Vaz geçmek şansı yoktu. Bombayı elinde patlattı. Besim kod adlı infazcının başarısız suikast girişimi renkli gazetelerde geniş yer kapladı. Korku sonsuza dek yüreklerde yerleşti. Ailesi cesetten geriye kalanları bir vakitler Hamdi’nin bekçilik yaptığı mezarlığa gömdüler.
- İstanbul’un Sokak Köpekleri
Kemalettin Kuzucu, İstanbul’un Sokak Köpekleri’nde köpekler üzerinden bir kültür ve şehir tarihi araştırması yapıyor. Özellikle 19. yüzyıl İstanbul’unun merkez alındığı kitapta; günlük hayattan politikaya, mizahtan edebiyata, felsefeden matbuata, şehircilikten oryantalizme, modernlik tartışmalarından anayasaya akla hayale gelmedik nice ayrıntı, nice birleşme ve nice ayrışma didik didik ediliyor. Bir milletler, diller, dinler geçidi olan İstanbul, hayvanlar açısından da oldukça zengin bir manzaraya sahiptir. Hayatın canlılığı gibi hiç durmayan değişim süreci, onlara bakışı ve onların bir mesele olarak merkezde kalışlarını da biçimlendirir. Tarihçiler sadece olayları yazmazlar. Belki de asıl ve büyük tarihçilik, farklı yazma alternatifleri geliştirmektir. Belgeler, görsel malzemeler, ilginç konu başlıkları… Kültür, tarih ve hayvan sevgisi ile dolu olanlar için bir muhteşem şölen. İstanbul’u ve geçmişi bir de bu gözle okuyun… Kemalettin Kuzucu 1970 yılında Sivas'ta doğdu. İlk ve orta öğrenimini burada tamamladı. 1989 yılında kayıt yaptırdığı Atatürk Üniversitesi Kazımkarabekir Eğitim Fakültesi Tarih Öğretmenliği Bölümü'nden 1993 yılında mezun oldu. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü'nde 1996 yılında yüksek lisans, 2000 yılında doktora eğitimini tamamladı. 2007 yılında doçent, 2014 yılında profesör unvanlarını aldı. 2001-2009 arasında Kafkas Üniversitesi'nde, 2009-2013 arasında Trakya Üniversitesi'nde görev yaptı. 2013 yılından beri Marmara Üniversitesi'nde profesör kadrosunda devam etmektedir. Evli ve üç çocuk babasıdır. İSTANBUL'UN SOKAK KÖPEKLERİ Kemalettin Kuzucu Kapı Yayınları, 2022 585 s.
- Bir Masalın Peşinde: Silah Taciri
Esra Karadoğan, Hintli yazar Amitav Ghosh’un kaleme aldığı Silah Adası üzerine yazdı: "Kapitalist sistem dünyayı sömürürken, sömürülen topraklardan göçenleri kabul etmediği bir dünya çizmiş yazar ve maalesef ki bunlar sadece kurgu değil." Esra Karadoğan “Yeni bir dünyadayız artık. Kimse nereye ait olduğunu bilmiyor ne insanlar ne de hayvanlar.” Hintli yazar Amitav Ghosh’un yazdığı Timaş etiketiyle çıkan Silah Adası, Kalküta’dan başlayan uzun bir yolculuğun hikayesi. Yolculuk dedim çünkü kitabı okurken izlenilen rotalar, anlatıcının gittiği yerler, seyahatleri ve peşine düştüğü bilgilerle bu kitap okuruna heyecanlı, merak uyandıran bir yolculuk fırsatı sunuyor. Nadir kitap satıcısı, yaşının ilerlemesiyle ve terk edilmesiyle duygusal anlamda da boşlukta olan anlatıcımız Deen Datta’nın Kalküta’da bir düğüne katılmasıyla başlıyor her şey. Yaşadığı Brookly’nden ve gerçeklerinden kaçarken burada ana karakterimiz Deen’e çalışmalarıyla ilişkili olan eski bir Hint masal kahramanı ile sorulan sorular hafızasını canlandırıyor ve olaylar başlıyor. Önce Silah Taciri adı verilen Bonduki Sadagar’ın peşine düşüyor anlatıcımız, bu konuyla ilgili daha çok bilgi ararken biyolog Piya ve Tipu ve Rafi’yle yolu kesişiyor. Piya ve Tipu, ikisi de roman için önemli karakterler. Tipu’nun babası Piya’nın çalışmaları sırasında öldüğü için Piya, suçluluk duygusuyla Tipu’ya her türlü imkânı sunmuş, daha iyi bir eğitim alması için uğraşmış. Burada tabii o coğrafyanın pek çok gerçeğiyle de yüzleşiyoruz, yazar bunları hiç yumuşatmamış. Fakat Tipu bir süre sonra eğitimini yarıda bırakmış ve insan ticareti yapan biri olmuş. Sadece Tipu ile değil, Deen’in Hindistan’dan Amerika’ya yerleşmesi ile de göç etmek ve göçmenlik, mültecilik bu kitabın temellerinden birini oluşturuyor. Deen diğerlerine göre rahat bir şekilde yaşadığı şehri, ülkeyi terk etmiş, hayatını Amerika’da geçirmiş bir adam ama Tipu ve Rafi’nin yaşadıklarıyla mülteci olmanın ne demek olduğunu ve insanı göçmeye zorlayan şartları anlamak mümkün. Kapitalist sistem dünyayı sömürürken, sömürülen topraklardan göçenleri kabul etmediği bir dünya çizmiş yazar ve maalesef ki bunlar sadece kurgu değil. “Ama ya gerçek daha garipse? Ya gerçek bunun tam tersiyse? Ya hikâye anlatma yetisi insana has değilse de hayvan benliğimizin son kalıntısıysa? Dil ortaya çıkmadan önce, diğer canlılar gibi iletişim kurduğumu zamanların kalıntısıysa? O zaman neden hayvanlar sadece hikâyelerde konuşuyor? İblislerden, tanrılardan hatta Tanrı’nın kendisinden bahane etmeye gerek yok bile? Evren bizimle ancak hikâyeler aracılığıyla konuşabilir ve dinlemeyi öğrenmezsek emin ol ki, bunun cezasını çekeceğiz.” Kitabın macera yönü oldukça yüksek ama Silah Adası sadece buna indirgenemeyecek katmanlı bir kitap. Başlangıcı Hint mitolojisiyle yapsa da roman aynı zamanda geçmişle de temas halinde, on yedinci yüzyılda yaşananların günümüzle benzerliği ve küresel ısınma başlı başına bir tema olabilecekken, romanda büyülü gerçek öğeler de var ve bunların hiçbiri eğreti durmamış. Anlatıcı, bilim ile şamanik öğeler arasından zaman zaman sıkışsa da akıllıca davranmaya çalışıyor, fakat yaşadıklarını, maruz kaldıklarını gerçeklikle açıklamakta zorlanıyor. Amitav Ghosh’un karakter oluşturma ve diyalog konusunda kesinlikle çok başarılı olduğunu söylemeliyim. Otantik bir karakter olan Cinta’nın anlattıklarında, Piya’nın yunusların karaya vurması karşısında hissettiklerinde, Deen’in kafa karışıklığıyla söylediklerinde ve Tipu’nun üslubunda, bunu hep sergilemiş. Kitabın kurgusu, biraz da sürükleyiciliğinden dolayı bana Dan Brown kitaplarını hatırlatsa da okurken Silah Adası oldukça farklı ve çok daha derin. Küresel ısınmaya ve mülteciliğe, popüler bir gündem oldukları için değinilmemiş, belli ki yazar bunları mesele edinmiş ve bakış açısıyla kurgunun önemli parçası haline getirmiş. Bu konularda, herkesin üzerinde düşünmesi, sorumluluk alması gerektiğine dair kitabın ince detaylarla işlenmiş mesajları da var. Kitabı eleştirebileceğim yerlerden biri kitapta yer alan tüm bilgilerin zaman zaman kitabi şekliyle sunulması, buna rağmen yazarın bunu göze sokmadan, kurguyla ters düşmeden yapması da takdir edilesi. Ben de okuru soktuğu labirentin başarısını dile getirmek isterim. Yazarın başarısı pek çok ödülle tescillenmiş, ayrıca yazar 2019 yılında Foreign Policy’nin Son On Yılın Öne Çıkan Düşünürleri arasında gösterilmiş. Bunu öğrenince yazarın kurgudaki bilinçli seçimlerinin nedenini de anlıyorum, bana okurların gözünü kurgu üzerinden açmaya çalışmış izlenimi veriyor bu durum. Dünya değişiyor, dünya bizim tepkisizliğimiz yüzünden değişiyor. Sadece kendimize zarar vermekle de kalmıyoruz üstelik, kitabın kahramanlarından Piya’nın yaşadıkları, yunuslar ve deniz habitatı için yaptığı çalışmalar yüzünden aldığı taciz mesajları bile aslında çoğunluğun tercihinin ne yönde olduğunu gösteriyor. Dünyada bir süre daha yaşayabilmek için Dünya’yı yok ediyoruz ama bunu yaparken Dünya’nın ömrüyle beraber kendi ömrümüzü de kısaltıyoruz. “Dünyanın yaşanabilir bir yer olmaya devam etmesi için, denizin veya o örümcek gibi yaratıkların evlerimizi istila etmemesi için ne yapılması gerektiğini herkes biliyor. Herkes biliyor… ama yine de gücümüz yok, en güçlülerimizin bile. İrademizi mağlup etmiş güçlerin kıskacındaymışız gibi gündelik işlerimize alışkanlıktan devam ediyoruz; etrafımızda olup biten dehşet verici ve korkunç şeyleri görüyor ve gözlerimizi kaçırıyoruz; bizleri etkisi altına alan o güç her neyse ona isteyerek teslim oluyoruz.” Silah Adası’ndan önce Hint mitolojisinin bu kadar ilgimi çekeceğini düşünmezdim. Çevirmenin notları ve yazarın da kitabın başındaki detaylı anlatımıyla önce bu kitabın sadece Hint mitolojisiyle alakalı olduğunu düşünmüştüm ama buradan başlayarak kademe kademe genişleyen anlatım, okuru girdiği büyük yılan deliğinde çıkmak için acele ettirmeden dolaştırıyor. Kitabın çevirmeni Mehtap Özer İsovic’e de pürüzsüz çevirisi için teşekkür ederim. Okurken yaşadığım keyfe katkısını görmezden gelemem. Silah Adası işlediği konular bakımından çarpıcı, yazarın karakterleri kullanarak romanın temalarını derinlemesine incelemesiyle başarılı bir roman, öyle ki kitabı bitirirken çok geçmeden yazarın diğer kitaplarını da okumak istedim. SİLAH ADASI Amitav Ghosh Çeviren: Mehtap Özer İsović Timaş Yayınları, 2022 296 s.
- Dibinde Karl Marx, kapağında Brodski
Sergey Dovlatov’un en önemli eserlerinden Bavul, Eyüp Karakuş’un Rusça aslından çevirisiyle Türkçede. “Gözlerim boş bavula takılmıştı. Dibinde Karl Marx, kapağında Brodski. İkisi arasında ise gözden düşmüş, değerini yitirmiş koskoca bir yaşam… Bavulu kapadım. İçinde naftalin topakları boğuk bir sesle yuvarlandılar. Çıkardıklarım karmakarışık bir yığın halinde mutfak masasının üzerinde duruyordu. Bu, otuz altı yıl boyunca biriktirebildiklerimdi. Ülkemde geçirdiğim otuz altı yıllık ömrümün bir bilançosu. “Gerçekten de hepsi bu mu?” diye düşündüm. Ardından da, “Evet, demek ki hepsi bu kadarmış…” diye yanıtladım kendimi. İşte o anda, hani nasıl derler, kendimi bir anda anılar girdabına kapılmış buldum. Belli ki şu pılı pırtının arasına saklanmışlardı. Kapağı açınca hepsi dışarı nüfuz etti. Bütün bu anıları herhalde Marx’tan Brodski’ye şeklinde adlandırmak gerekiyor. Ya da ne bileyim, Biriktirebildiklerim de olur. En basit haliyle Bavul da diyebiliriz…” Dovlatov II. Dünya Savaşı çocuğu olarak 1941’de doğmuş. Tiflisli Ermeni annesi tiyatro oyuncusu, Musevi babası tiyatro yönetmeni. Savaş sonrası dönemde ilk gençliği bindokuzyüzellili yıllara denk gelen bu iri yarı genç için eğitim hayatı pek parlak geçmemiş. Önce Leningrad’da Filoloji okumuş, askerlik sonrasında da gazetecilik. Altmışlı yıllarda askerliğini üç yıl bir konsantrasyon kampında gardiyan olarak yapmış. Şair/Yazar Brodski, askerden dönen Dovlatov için "çok sayıda hikayeleri ve delice bakan gözleriyle, Kırım’dan dönen Tolstoy’a benziyordu" demiştir. Çok büyük heyecan ve tutkuyla yazdığı öyküleri bastırma fırsatı bulamayınca SSCB’de daktilo/teksir makinası vb. aletlerle basılan Samizdat (yeraltı yayıncılığına en güzel örneklerden biri) üzerinden okurlarıyla buluşur. 1972-1975 yıllarında Estonya’ya gider ve bir geminin kazan dairesinde ateşçi olarak iki ay boyunca çalıştıktan sonra Morjak Estonii, Vecherniy Tallin ve Sovetskaja Estonija gazetelerinde çalışır. Gazetecilik pratiğinden yola çıkarak yazdığı hikayelerini derlediği kitabı "Kompromis" (Uzlaşma) yasaklanır ve toplatılır. Hikâyelerinden bazıları batıdaki Rusça dergilerde yayınlanır ve bu yüzden Sovyet Gazeteciler Birliği'nden kovulur. 1979’da annesi, eşi ve kızıyla birlikte önce Viyana'ya kısa bir süre sonra da ABD'ye göç eder. Babasının Yahudi olması bu göçü mümkün kılar. Kendisi gibi sürgün yazarların da yer aldığı Rus göçmenlere hitap eden Novyi Amerikanec (Yeni Amerikalı) dergisinde baş editör olarak çalışır. Önceleri göçmenler arasında tanınırken birbiri ardına kitapları çıkmaya başlar ve 1980'lerin ortalarında bir yazar olarak geniş bir çevrede tanınır. Partizan Rewiev ve The New Yorker'da yazmaya başlar ve Özgür Avrupa Radyosu'nda yazar olarak program hazırlar. Sergey Dovlatov 24 Ağustos 1990'da New York'ta kalp krizinden öldüğünde 49 yaşındadır. Maalesef eserlerinin Rusça olarak Rusya’da yayınlandığını göremez. BAVUL Sergey Dovlatov Jaguar Kitap, 2022 Çeviri: Eyüp Karakuş Editör: Berk Çetin 145 s.
- Öykü: Doğum Lekesi
“Yorgunum hakim bey, otuz yıllık yorgunluk çöktü üzerime. İzin verirseniz önce biraz soluklanayım!” Ayşen Yenilmez Boran’dan olma, Umar’dan doğma Dumrul'un üvey kızı Tunay… “Böyle mi çağırırlar acaba beni?” Yoksa etek giymeği unuttuğum, bir erkek gibi davrandığım için gerek görmeyebilirler mi? Hakimin inceleyeceği dilekçe kusursuz olmalı. Peki hangi sebeple hakim karşısına çıkmalı? “Boş bu dilekçe” “Yorgunum hakim bey, otuz yıllık yorgunluk çöktü üzerime. İzin verirseniz önce biraz soluklanayım!” Burnumda bir koku, kendimi bildim bileli benimle. Anlatamıyorum da. Koca şehir her yer taş duvar, ne bir ağaç ne bir çiçek. Bir umut olsa da çocuklar top oynasalar ama daireleri bile topraktan satıyorlar. Bir bulsam ya. Yorgunluğumu atsam ya! Hava almalıyım… Hemen evin önünden kalkan Taksim-Beyoğlu otobüs hattına binebilirim, yine az ötede yürüyerek ulaşabileceğim tramvaya gidebilirim ama yürümek istiyorum. Şehir yeni uyanıyor. Bahar yağmuru var inceden, ıslansam ne güzel. Sabahın daha bu saatinde korna sesleri. “Elimi bırakma sakın” diyen annenin öğütleri, birbirine iltifat ederek güne başlayan bir çiftin sevgi dolu sözleri ile karşı kaldırımda sabahın o saatine hiç acımadan bir adamın okuduğu lanetin cümleleri değiyor kulaklarıma. Rutin bir günün sabahı işte diye geçiriyorum içimden. “Yorgunum hakim bey, biraz müsaade edin lütfen anlatacağım. Önce biraz soluklanayım” Burnumdaki koku deniz mi yoksa? Galata’da balık tutanların mesaisi çoktan başlamış. Onları görmek beni rahatlatıyor. Balıkçıların yüzü gülüyor, ayrıca kaç gündür hava da yağmurluydu, deniz bu havalarda güzel istavrit yapar. Kediler kovaların başında gündüz düşlerinde. İstanbul semalarında yankılanan saba makamındaki sabah ezanı balıkları uyandırmış olmalı. Oltanın ucuna solucanını takıp büyük umutla suya atışlarını izliyorum. Misina gerilmeye başladı mı o ne palazlanmış keyifli bir paniktir öyle. “Akşama balık var çocuklar” diyen gururlu sesi işitmemle yorgunluğum artıyor, kulağıma değiyor kuş sesleri, bülbül olmalı. Böyle de güzel ötülmez ki. Büyük şehir değil burası, olsa duyamam onları. Gidiyorum, şimdi rahiyanın izini takip ediyorum. “Yorgunum hakim bey az daha müsaade edin lütfen, hemen anlatacağım. Avına yaklaşan şahin gibiyim, leşin üzerinde birikmiş kargalar kadar azimli” Bu Arnavut kaldırımlı sokaklar, bu taş evler ne güzel yerler buralar. Havada asılı olan bu kekik, bu sümbül nazlı nazlı salınıyor etrafta. Hele sabun kokusu yok mu sokak ortası duş aldırır inana. Şuracıkta çeşmenin başında yıkansam ya, yıkansam da üzerimden otuz yıllık yorgunluk gitse ya. Burnumun izini sürüyorum, bir bulsam ya! Yün eğiriyor kadınlar babaannem geliyor aklıma. Onu da anlatacağım hakim bey! Salça yapıyorlar, gülüyorlar. Ekmeğin kenarını koparıp koparıp, üstüne salça sürüp çocukların kıçına vurarak “Al bakalım” diyorlar. Bunu hem büyükler seviyor, hem de çocuklar. Herkes birbirine günaydın diyor, belli ki tanımaya gerek bile duymuyorlar. Burnumda aynı koku gittikçe keskinleşiyor “Az kaldı hakim bey, soluklanıyorum” Taklacı güvercinlerin kanat sesleri kedinin miyavlamasına karışıyor. Zamansız ötüyor horozlar, keşke hiç susmasalar. Mübadele yıllarında gülen yüzü solan bu köy, şimdi güzel konuşan, gözleri gülen saçları mutluluktan havalanan insanlarla dolu. Rüzgar dans ediyor onlarla. Görüyorum, gördükçe yorgunluğum artıyor. Gırgır balıkçı teknelerinin ağından boşalan balıklar geliyor. Kimi mastika içmek için, kiminin eli uzoya uzanmak için bekliyor. Burada yatıp, burada uyansam ya! Köyün meydanında asırlık çınar ağacının altında annesini seven, babasına seslenen çocukların sevinci sarıyor herkesi. Şehrin gürültüsüne dönme fikri zul geliyor. “Hoş geldin abla, bir çay içer misin?” derken adisyona günahları yazıyor “Şimdi almayayım sağ ol, gelirim birazdan” “Köse İsmail bir çay versene” seslerinde uzaklaşıyorum. Servi, çam, zeytin ağaçları ile çevrili yolda, ağaçların yerlere dökülmüş çam iğnelerinin kokusunda uçurumun kenarına geliyorum. Bütün Edremit körfezi ayaklarımın altındaymış öyle diyorlar. Zeus altarı. Merdivenlerinden çıkıyorum iniyorum, bir daha çıkıyorum yine iniyorum. Bahsettiğim yorgunluk bu değil hakim bey “Nasıl?” “Az kaldı anlatacağım” Sessizlik o kadar güçlü ki gökyüzünü yırtar gibi. Martısına sevdalı deniz gibi uçsuz bucaksız. Ne güzel şey sessizlik! Başına buyruk. Yalnız benim gibi. Zeus, Truva savaşını izliyor. Kınından çıkmış kılıçlar. Sesleri dağları aşıyorlar. Hera gelecek az sonra. “Anlatayım şimdi hakim bey” Babaannem hastalanınca vicdan yapıyor da itiraf ediyor. Babam kızıyor hem de çok. Benden gizli konuşuyorlar. Öyle ya, huy ediniyorum sonra kapı arası dinlemelerini. Burnumu da karıştırmak huy bende, küfür etmekte huy, kızgın uyanmak gibi, mutsuzluk da… “Bütün yükü taşıdın omuzlarında” “Neden babaanne” “Bir boğaz daha bakamayız demişler, doğduğun gün evlatlık edinmiş seni Dumrul. Sadece isimleri…. Kızma….” yorgunluğum artıyor, koku keskinleşiyor! Kendi anam babam bir tabak koyamamış önüme ona mı kızayım hakim bey? Saçlarımı taradı yoksa ona mı? Hatırladığım tek huzurum bu, başka da yok. Sonra babaannemin elleri gitti, saçlarım da gitti. Sonra ben etek giymeyi unuttum. Erkek Tunay dediler bana. Niye, babaanneler düşünmeyi unutunca erkek mi olur kız çocukları? Ah o saçlar! bahane ettim hep dökülüyorlar diye. Yemeğin içine giriyor, sonra topak topak birikiyor da banyonun giderini tıkıyor diye! Zaten her şey o yıl olmadı mı, sapanlara yerleşen molozlar o yıl gelmiş köydeki evimizin boş arsasına. Ben o yıldan beri yorgunum. Babam! Çalış dedi önce kapıda, köşede, bağda bahçede, sonra ahırda her köşede. Toprak temizledim, solucan ayıkladım. Ektim biçtim. Neden başka evlerin temizliğine gittim hiç öğrenemedim. Ben yine oyun oynama hevesinde ama sadece kursağımda. Sağ olsunlar büyütmüşler, hiç sızlanmadım. Ama bir şeyi düşünmemişler hakim bey. Tunay demişler bana. “İsmini değiştirelim kızım” “Neden babaanne” “Otuz yıl önce öyleydin ama şimdi!” beni sevebileceğini düşünmedi demek hakim bey “Değiştirelim babaanne” kızgın değilim merak etme. Hor görülmeye yüksünmedim. Annem melekmiş, her söylenene inandım. Lakaplara kulaklarımı tıkadım. Çocukların sapanlarından çıkan taşların açtığı hiçbir yaram iyileşmedi ama olsun yeter ki senin vicdanın rahat olsun! “Kabul edin hakim bey, değişsin ismim. Otuz yılın cerahatini atarım böylece” Truva yanıyor, dilim damağım kuruyor. Çeşmenin başına geliyorum, koku daha bir keskinleşiyor. Bu nasıl bir rayiha ne böyle? Annem beni bu ağacın altında toprağa düşürmüş olmalı. Dört mevsim yeşil kalır, çiçeği de ayrı güzelmiş. O yüzden mi benimle, gitmiyor? Bu kokunun izi doğum lekesine mi dönüşüyor? “Yorgunmuş yazayım dilekçeme olmaz mı hakim bey?” Savaş on yıldır devam ediyor. Kaz dağlarının etekleri kan revan içinde. Zeus, Gargaros doruğundan savaşı izliyor. Truva’ya şahitlik etmek tanrı gibi hissettiriyor. Sunakta adaklar adanacak az sonra. Hera da Zeus un yanında. Truva yanıyor, Homeros İlyada ve Odysseia destanını yazıyor. Burada hayat yavaş akıyor. Acelesi olmayan insanlar yaşıyor, telaşsız. “Boran’dan olma, Umar’dan doğma, Dumrul un üvey kızı Tunay” Bir ben salondayım, bir hakim. Bir de kim olduğumu unutturmayan, otuz yıl boyunca her gün üstüne basa basa kulağımda çınlayan, namı yürüsün diye soyadını adıma koyan üvey babam şahidim. “Tunay’ın Defne olmasına karar verilmiştir” Mahkeme salonuna defne ağacının kokusu yayılıyor, tomurcuklar çiçek açıyor, benimle olan koku artık her yerde. Esen rüzgarın ıslığı Türk sanat müziği eserinin taksimi olacak kadar güzel. “Ey toprak ana. Beni ört, beni koru, beni sakla” “Bir çay ver Köse İsmail”
- “Kimseye zararım yok, galiba bu dünyada bir amacım da yok.”
2009’da Renkzaman, 2012’de Pencere, 2016’da Karlar Altında Körler Ülkesi adlı kitapları yayımlanan Serhat Çelikel, ikinci romanıyla okur karşısında. "Burak kendisini de taklit etmelerini bekledi fakat henüz aralarına katılmış Yasemin’in bile saçlarını tepesinde topladığı zamanlarda yaptığı bir hareketle dalga geçildikten ve buna gülündükten sonra başka gülünçlüklere geçildi. Kendisini taklit edecek olsa bunun nasıl bir hareket olacağını düşündü, aklına bir şey gelmiyordu. Sürekli kullandığı bir hareket, bir kelime, bir yüz ifadesi düşündü ama böyle bir şey de bulamadı. Bazen karşıdaki nasıl konuşursa, nasıl davranırsa kendisinin de buna hemen uyduğunu, karşısındaki gibi şeyler söyleyip, karşısındakine benzer hareketler yaptığını düşünür ama buna canını sıkmazdı. Burak’ı diğerlerinden ayıran bir şey muhakkak olmalıydı, bir ilginç yan, yalnızca ona has bir şey olmalıydı. ‘Yok,’ diye düşündü. ‘Bu hayatta hiçbir amacım da yok.’" Masa, Bayrak, Sandalye bir dostluk hikâyesi. Romanın başkişisi ve anlatıcısı konumundaki Burak’ın, ev arkadaşları Ece, Cemil ve hem evlerine hem aralarına sonradan dahil olan Yasemin’le yaşadıkları, onlarla birlikte kendini yeniden ve durmadan keşfetme hâli ve dünya üzerindeki her şeyin geçip gidiyor oluşu, bu hikâyenin temel taşlarını oluşturuyor. Roman boyunca paylaşılanların “uçuculuğunu” ise Burak’ın aralıklarla yinelediği cümle temsil ediyor: “Kimseye zararım yok, galiba bu dünyada bir amacım da yok.” Çelikel, kendi hâlinde dört üniversite öğrencisinin hayatında olan biten ufak tefek şeyleri mevsim mevsim anlatırken, önce bu olağan akışı bozan olağandışı olaylara, sonra da romanın var olma sürecine dahil ediyor okuru. Bu duraklar, romanın bir dostluk hikâyesinden fazlası olduğunun kanıtı. Serhat Çelikel 1984 yılında Tokat’ta Dünya’ya geldi, 2005 yılında Marmara Üniversitesi İngilizce Öğretmenliği Bölümü’nden mezun oldu. 2008 yılına kadar Tokat’ta öğretmenlik yaptı, halen Boğaziçi Üniversitesi’nde okutman olarak çalışmaktadır. MASA, BAYRAK, SANDALYE Serhat Çelikel İthaki Yayınları, 2022 Tür: Roman
- Büyük Ayı'yı Aramak
Nagihan Kahraman, Seda Akipek'in yazdığı, Ceren Ayan'ın resimlediği 6+ çocuklara hitap eden kitabı, Neredesin Büyük Ayı? üzerine yazdı: "Yazarın bu kitapta değindiği en önemli noktalardan biri, çocukların kendi kendine araştırarak öğrenmelerine fırsat vermek." İnsanların gelişmeye en açık ve bilimsel açıdan keşfe meraklı olduğu dönemi kuşkusuz çocukluk zamanları. Bunu hepimiz kabul ederiz de yine de bir şekilde çocukları kalıplara sokar, kurallara uydurmaya çalışırız. Oysa özgür düşünme becerileri ve yaratıcı zihin yapıları çocukların en büyük hazinesi. Biz yetişkinlere düşen en temel şey de çocukların bu özelliklerini desteklemek. Bunun en iyi yollarından biri de elbette kitaplar. Çocukların hayal dünyasını daraltmadan onları geliştirecek aynı zamanda da bir şeyler öğretecek kitaplara ihtiyaçları var. Geçtiğimiz günlerde Abm Yayınları’ndan çıkan Neredesin Büyük Ayı? bunlardan biri. Seda Akipek'in yazdığı ve Ceren Ayan'ın resimlediği bu incecik ama dopdolu kitap özellikle 6+ yaş seviyesindeki çocuklara hitap ediyor. Seda Akipek 1982 doğumlu, çocuklar için kitaplar yazmak hayatında avukatlığa baskın gelmiş bir yazar. Şu anda Cenevre’de yaşıyor. Abm Yayınları'ndan çıkmış Bu Ne Güzel Hediye!, Alfabe Sirki, Ejderhalar Nezle Olmasın ile Klik! ve Diğer Şamatalı Öyküler adında kitapları mevcut. Neredesin Büyük Ayı? Nova ve kardeşi Cokcok'un çıktığı büyük bir maceraya odaklanıyor. Bre Berber'de otururken bir anda kendilerine şifreli bir görev gelir ve Profesör'ün masal korumak için yürüttüğü çalışmalara katılırlar. Bir anda kendilerini yeni görevleri içinde bulurlar: Büyük Ayı'yı bulmak! Bundan hareketle Nova'yla Cokcok kendilerini bir dolu araştırma ve keşif gezisi içinde bulur. Sıra sıra birçok ayının yaşadığı yere misafir olurlar. Güneş Ayısı, Boz Ayı, Kutup Ayısı... Fakat hiçbiri Büyük Ayı değildir. Herbiri Süper Nova'yla kardeşini başka yere yönlendirir. Oradan oraya giderek yorulan küçük kardeşler sonunda yorgun düşer ve o anda bir şey olur ve şaşırtıcı şekilde Büyük Ayı'yı bulurlar. Deyimi yerindeyse yeniden keşfederler Büyük Ayı'yı. İsmine bakarak ayı türleri arasında aradıkları büyük ayının aslında gökyüzünde olduğunu kendi gözlemleri ve deneyimleri ile fark ederler. Böylece kardeşler macera isteklerini hiç kaybetmeden araştırma ve merak duygularının peşinden gitmiş olurlar. Yazarın bu kitapta değindiği en önemli noktalardan biri, çocukların kendi kendine araştırarak öğrenmelerine fırsat vermek. Bu sâyede birçok ayı türü ve gökbilim ile takımyıldızlar hakkında bilgi edinebiliyor hem kitaptaki kahramanlar hem de minik okurlar. Bir de kitabın sonunda ayı türleri ve yıldızlarla ilgili çeşitli etkinlikler var ki bunlar çocuklar için oldukça öğretici. Ayrıca kitabın kazanımlarına ve ücretsiz etkinliklere karekod uygulaması ile ulaşmak mümkün. Abm Yayınları bu açıdan oldukça yenilikçi ve gelişmelere açık olduğunu gösteriyor okurlara. Söz konusu eğer çocuklarsa her türlü yeniliğe açık olmak çok önemli. Yetişkin bir okur olarak kitabın içeriği ve iletileri haricinde beni en çok etkileyen kısımlardan biri de bu oldu. Seda Akipek'in işlemeyi seçtiği bu konunun, hem minik hem de yetişkin okurların ilgisini çekeceğine eminim. Ayı türleri ve gökbilimle ilgili olan herkese bu kitabı tavsiye ediyorum. NEREDESİN BÜYÜK AYI? Seda Akipek Abm Yayınları, 2022 Çizimler: Ceren Ayan 40 s.
- Antik dünyada sağlık ve büyü, şifa ve şifacılar
Bir tarafta Antik Yunan, İtalya, Trakya, Anadolu, İran ve Mısır’daki önceki çağlara ait sağlık uygulamaları ve şifaları ayrıntılarıyla Doğa Tarihi, diğer tarafta büyü, şifa ve şifacılar üzerine bilgilerle Şölen kitabı. Yaşlı Plinius’un (MS 23-79) bu eseri, antik dünyadaki sağlıkla ilgili bilgilere yer veren çalışmalardan biridir. O dönemde, tedaviler için geliştirilen farklı yöntemlerle, şifanın, doğanın nimetlerinde nasıl arandığına, bulunan devaları kaydedip sistemleştirme çabalarına tanıklık ederiz. Yaşlı Plinius doğaya bakışında daima olağanüstü bir merak içindedir, birbirinden ilginç gözlemlerini aktarır. Yazar, bu kitaplarında bizlere sağlık konusunda Antik Yunan, İtalya, Trakya, Anadolu, İran ve Mısır’daki önceki çağlara ait uygulamaları ve şifaları ayrıntılarıyla betimler. Ayrıca MS 1. yüzyıl itibarıyla Roma’da, bugünkü tıp ve eczacılık dünyasını doğrudan ilgilendiren verilerin ansiklopedik olarak kayda geçirilmesiyle birlikte insanlığın farmakololojik düzeyde nasıl bir birikim sağladığını ve nerelerden gelindiğini göstermesi açısından da eşsiz bir eserdir. DOĞA TARİHİ XXVIII, XXIX ve XXX. Kitap Yaşlı Plinius Doğu Batı Yayınları, 2022 Çeviri: Sema Sandalcı Tür: Tarih 271 s. Büyü, şifa ve şifacılar üzerine bilgilerin aktarıldığı bu eserde büyülü söz, tükürme, dokunma gibi unsurlarla insanın insana sunduğu şifaların ardından sayısız hayvan türünün sütü, idrarı, kanı, bağırsağı, beyni, ciğeri, içyağı, safrası, başı, ayağı vb. unsurlarının; dereotu, un, rezene, nane, kekik, zambak, ökse otu, semizotu, geven otu vb. gibi bitkilerle birlikte çeşitli usullerde sirke, bal, şarap, balmumu, arpa suyu, reçine, türlü yağlara, suya ve zifte katılarak nerede ve ne şekilde kullanılacağı üzerine bilgiler verilmektedir. Böylece her türden ağrılar, cilt, göz hastalıkları, yaralar, irinler, menenjit, epilepsi, yanıklar, kadın, çocuk hastalıkları, gut, varis vb. gibi birçok rahatsızlığa karşı uygulanan tedavi yöntemleri gösterilmektedir. Ksenophon’un Şölen’i, Eski Hellen yaşantısının sosyokültürel bir kurumu olan symposionu bize anlatan iki önemli kaynaktan biridir. Şölenler, genç erkeğin aristokratik topluma takdim edilmesi vesilesiyle düzenlendiği gibi, Ksenophon’un eserinde olduğu gibi, bir yarışmada kazanılan zaferin kutlaması olarak da gerçekleştirilirdi. Ksenophon’un Şölen’i iki ana konuyu işlemektedir. Katılımcıların neleri ile övündüklerini anlattıkları ilk kısımda, zenginliği, yoksulluğu, güzelliği ile övünenlerin yanında, Sokrates ise nüktedanlığını ortaya koyup diyaloğa rahat ve eğlenceli bir hava katar. Dansçı kız ile oğlana, kithara ile flüt çalanlara, soytarının gülünç sözlerine ve hareketlerine ayrılan sayfalar da şölenin eğlenceli yanını öne çıkarır ve şölenlerin sadece ciddi felsefi tartışmalardan oluşmadığını ortaya koyar. Diyalogların sık sık kesilmesi, konuşanların birbirleriyle şakalaşmaları zaman zaman gayriciddi bir atmosfer yaratır. Ksenophon yarattığı bu atmosferde, Platon’un aynı adı taşıyan diyaloğundan farklı olarak, hem Sokrates figürünü hem de şölen etkinliğini idealleştirmeden, daha gerçekçi bir şekilde bizlere sunar. Şölen’in ikinci konusuysa Eros’tur. Bu tema, bir bakıma eserin tamamında az ya da çok karşımıza çıkar. Sokrates, konuşmasında bedenin güzelliğine duyulan aşka karşı ruh güzelliğine duyulan aşkı öne çıkartır. Ancak ikincisinin insanı soylu ve iyi yapacağını belirterek şöleni felsefi bir tartışma ile taçlandırır. Bu yönüyle ele alındığında, Ksenophon’un anlatımında şölenin eğlenceli havasının yanında felsefi ve ciddi tartışmaları da eksik etmediği görülür. ŞÖLEN Ksenophon Doğu Batı Yayınları, 2022 Çeviri: Büşra Akkökler Karatekeli - Emre Karatekeli TÜR: Felsefe 77 s.
- Öykü: Duvardaki Ölü Gözler
"Kimse bilmiyor ama bu karanlık, bu mânâsız hayat, bacaklarını açmış içimde kıran kırana sevişiyor ve kendi kasvetini bulaştırıyor üzerime. Oraya gömülüyorum. O karanlık deliğe. Yapış yapış bir sıvı kaplıyor ruhumu." Çemen Tozbey Elmacı Babası bir telefonla evden fırlayıp çıktı. İşte o an, bambaşka korkunç bir fikir, selamete erişen bir yıldız gibi Salim’in karanlık zihninde parlayıverdi. Asım Bey gitmişti. Genç adamın artık duymaktan bıktığı, babasının ise içinden bir türlü çıkamadığı geçmişten dem vuruyordu yine duvardakilerden biri… “Hayır! Ben Asım Bey değilim, sizi dinlemek istemiyorum. Sağ olun hanımefendi. Sağ olun beyefendi. Sen de sağ ol anne, seni dinlemekten hiç sıkılmam ama bugün değil, lütfen!” Kulaklarını elleriyle kapatıp duvardaki fotoğraflara arkasını döndü Salim. “Bok kurtulursun sen bu duvardaki ölü gözlerden! Nerede sende o yürek Salim Efendi!” Fotoğrafları tümden toplayıp çöpe atacaktı. Güç bela zapt etti kendini. Giyinip kuşandı, dalgalı savruk saçlarını özenle taradıktan sonra dairenin kapısını bir hışımla çekti. Tüyleri kabarmış bir kedi, Nur Apartmanı’nın kapısının önündeki boş mama kabının etrafında dönüyor ve miyavlıyordu. Ayağının ucuyla dokunsa sırnaşacaktı. Dokunmadı. Dün olsaydı bir koşu eve gidip yiyecek bir şeyler getirirdi kediye. Getirmedi. Açlığa da yalnızlığa da varsın alışsın. Hayvana hiç ilişmeden, paspasın etrafından dolanarak apartmandan çıktı. Zalim kıştan çıkmış hınca hınç bir insan kalabalığı Nişantaşı sokaklarını doldurmuştu. İçine doğduğu bu sokak, bu mahalle, bu şehir Salim’e yabancıydı. Sevemiyordu Salim, bu deli gibi koşturan insanların birini bile sevemiyordu. Esnafın selam verişinde, içini ısıtabilecek bir içtenlik yoktu. Işıklı, renkli vitrinler gözlerini almıyordu. İçindeki karanlık çukur zaman aktıkça derinleşiyordu sanki. Salim kötü. Salim bir hiç. Durgun, kör ve sağır. Üstelik dün gece sabahı sabah etmişti yine. Öylece çıkmıştı evden. Aç biilaç, susuz, uykusuz. Şehrin tekmil karanlığını sırtlamıştı. Beli eğilmişti, yüzü yerdeydi. Yürürken içindeki karanlık uzayıp bir gölge gibi düşüyordu arnavutkaldırımına. Gölgesi, çelimsiz bedeniyle boy ölçüşerek onu alt etmeye yer arıyordu sanki. Başka bir dünyadan gelmiş gibi upuzundu. Yüzü aydınlık bir beyazdı. İri, yeşil gözleri, babasının patlak gözlerine hiç benzemiyordu. Meşin ceketinin ceplerini yokladı, aradığını bulamayınca pantolonun yan ceplerine davrandı. Yaşasın! Oradaydılar! Hiç ondan taraf olmasalar bile zarlarının olmadığı bir dünya düşünemiyordu. Sevinçle avucuna aldı onları, dudaklarına götürerek sesli bir öpücükle selamladı. Sonra tekrar cebine koydu. Kayıtsızca gülümserken kıvrık siyah kirpiklerini kırpıştırdı. Delibozuk adımlarla yolları arşınladı. Aradığı fotoğraf stüdyosunu bulunca telaşla içeriye girip meramını anlattı. “Fotoğrafları nerede kullanacaksınız?” diye sordu fotoğrafçı. “Bir önemi yok. On iki adet büyük boy fotoğraf istiyorum. Dört metrelik bir duvara asılacak hepsi. Ona göre çerçeve yapmanız mümkün mü ?” Paranın kokusunu alan fotoğrafçının gözleri yuvalarında döndü; “Elbette. Çok güzel çerçeveler geldi. Fotoğrafları çekelim, az beklerseniz halledebilirim.” İlk birkaç poz, herkesin çektireceği gibi sıradandı. Sonra fotoğrafçıyı durdurup, arkadaşına bir sürpriz yapacağını ve çılgın pozlarla onu şaşırtmak istediğini söyledi. Fotoğrafçı ‘peki nasıl isterseniz?’ dercesine başını salladı. İlk fotoğrafta kocaman bir kahkaha oldu Salim. İkincisinde dehşet saçan bir canavar. Birinde Einstein gibi dilini çıkarırken öbüründe Dali gibi deli-dâhi bir poz verdi. Bir diğerindeyse en az Van Gogh kadar esrik, aşkla öpücük gönderdi. Böyle böyle tam on iki poz… İşi bitince ellerinde birbirinden farklı on iki fotoğrafla çıktı. Fotoğrafçı onun ardından gözlerini kısıp düşünceli bir tavırla baktı. Başını iki yana sallayarak ‘Tuhaf bir genç adam!’ diye mırıldandı. **** Zihninde koyulaşan karanlıktan evin yolunu kestiremedi Salim. Ne tarafa gideceğini bilmeden bir saat kadar dönendi durdu sokaklarda. Kan ağlayan bir yürek usul durur mu? İki elinde fotoğraflar yol boyu ağladı. Tabanları acıyordu. Elindekileri yere bırakıp bir duvarın dibine çöktü. Gözünün yaşıyla tatlanmış dudaklarını uzun uzun emdi. Güzel bir kız gördüğünde eteğinin altına sızmaya çalıştığı o deli dolu, kayıtsız günler düştü aklına… Zeynep… İstiklal Caddesinin meşhur bonmarşe bebekleri gibi süslü püslü, kimseden aşağı kalmaz bir güzellik. Salim ise üniversitenin en civan delikanlısı o vakitler. Kalbinin kapıları henüz sürgülü değil. Tepeden tırnağa, sırılsıklam, zil zurna âşık, üstelik aşkından kül. Evlenmek niyetiyle gözünü karartıp babasının karşısına çıkardığı tek kız Zeynep. Asım Bey’in o boyun eğmez kibriyse âşıkların önünde yıkılmaz bir duvar... Gençlerin evlenme arzusunu duyunca babasının patlattığı o uzun kahkaha ve ardından söyledikleri, Salim’in kulaklarından hiç gitmemişti: “Bizim oğlanla evlenmek istediğine bakılırsa, senin de akıl tahtanda var bi noksanlık…” Babasıyla tanışmalarının ertesi günü ellerini sıkı sıkıya değil, her an gidecekmiş gibi parmağının ucuyla tutmuştu genç kız. Aralarında kalın boşluklar oluşmuştu. En nihayetinde bir sabah, ince topuklarını Salim’in yüreğine vura vura gitmişti. Zeynep’in gittiğine inanamamıştı önce. Aşk onun gönlüne artık Antarktika kadar uzaktı. Doğduğu günden beri gördüğü bu en güzel düşü anımsayınca, “Ah Asım Bey ah…” diye iç geçirdi. Çöktüğü yerden kalktı. Yerdeki fotoğrafları görünce keyfi yerine gelir gibi oldu. Toparlanarak Nur Apartmanı’ndaki kasvetli evine döndü. Kapıdan girer girmez babasının duvarda boş bıraktığı yere kendi fotoğraflarını yerleştirdi. Asım Bey eve döndüğünde onları görünce suratının alacağı şekli hayal etti. Yıllar sonra ilk kez kahkahalarla güldü. Sonra derin bir soluk alıp duvardaki fotoğrafları seyre koyuldu. Annesinin ona hasretle bakan ölü gözlerine tesadüf eder etmez böğüre böğüre içini boşalttı: “Nasıl bir dünya burası anne? Nasıl bir dünya? Ne bir tek canlı, ne bir anlam, ne varılacak bir nokta ne de gidilecek bir yer. Yanında bir ömür huzurla yatabileceğim bir sevgili. Gölgesi güven veren bir baba. Başı okşanası bir çocuk. Uzakta da olsa var olduğunu bildiğim bir kardeş. Bu hayatı ben mi seçtim anne? O duvardan bakılınca öyle mi görünüyor? Ben doğduğumda kulağıma ismimle beraber üflenen hikâyeyi bilmiyorsun, kaderden bihabersin. Ah Emine Sultan. Kimse bilmiyor ama bu karanlık, bu mânâsız hayat, bacaklarını açmış içimde kıran kırana sevişiyor ve kendi kasvetini bulaştırıyor üzerime. Oraya gömülüyorum. O karanlık deliğe. Yapış yapış bir sıvı kaplıyor ruhumu. Senin rahminde henüz dünyaya gelmemiş cenin oluyorum ve yine doğuyorum. Senden ricam, lütfen beni bir daha doğurma anne!” Aklı başına geldiğinde söylendi: “Nerede kaldı bu adam? Kaçırmasını hiç istemem doğrusu.” Duvardaki ölü gözlere pis pis sırıtarak odasına çekildi. Kapısını içerden sürgüledi. Hâlâ gündüzdü ama ev karanlıktı, kapkaranlık. Cıvıltılı sokakların sesi içeriye sızmıyordu. Garip bir sessizlik ele geçirmişti ışıksız odasını. Ayaklarını altına alıp yere çöktü. Aklındaki işin üstesinden gelmek için artık tek yapması gereken zarları atmaktı. Cebindeki zarları çıkarıp salladı. Nerede benim düşeşlerim? Zarlar önce havada, sonra döne döne yerde… Uygun adım, marş ve dur! “Hep yek. Terk etti herkes beni tek tek…” Gelen zarları şaşkın bakışlarla süzdü Salim. Niye şaşırdın ki? En azından hayattan daha adil, zarın kaç yüzü olduğunu biliyorsun, istediğin düşeşe ulaşman yalnızca otuz altıda bir ihtimal. Hadi kolaysa, hayatın kaç yüzü var onu hesapla. Kafasındaki hesap, büyüdü de büyüdü. Derken Salim’i el birliğiyle yuttu. Geçmişin içine düşüp kaybolmamak için çırpındı durdu. İçinden çıkılamaz bir hâldeydi nafile geçmiş… Üniversiteyi kazandığının altıncı yılı... Babası siyah parlak kumaştan yapılmış geniş kollu bir makamdı. Herkesin önünde eğildiği, hiç düğümü olmayan, düğmesiz bir cübbeydi. Hep temizdi, hep ütülü, hep sade. “Eşeği bağlasam dört senede mezun olurdu ama sen olamadın,” demişti o gün Asım Bey. Oğlunun eksiklikleriyle kendini tamamlıyor, büyük çok büyük bir insan oluyordu sanki. Büyük ya, çok büyük bir insan şu Asım Bey, dedi içinden Salim. Başka bir Asım Bey düşündü; şöyle küçük biri, yarım yamalak, pek kusurlu… Çok hoşuna gitti bu. Sevinçle bir kez daha hiç ondan taraf olmayan zarları salladı. Nerede benim düşeşlerim? Zarlar önce havada, sonra döne döne yerde… Uygun adım, marş ve dur! “Dubara. Tüh bak baba! Oyun gidiyor bağıra bağıra…” Ah be Asım Bey! Anlaşılan bugün pek iyi günümde değilim. Gerçi barbut bu, sağı solu belli olmaz. Kim her defasında istediği atışı tutturabilmiştir ki? Nasıl olsa istediğimi alana kadar hep bir başka yüzünü gösterecek zarlar… En güzeli elimdeki atışı hakkıyla yapmak olsa gerek. Tıpkı hayat gibi ya dedi muzipçe gülerek Salim, o ana değin hayatın kaç yüzünü görmüş olduğunu hatırlamaya çalıştı. Gözünün önünde bölük pörçük bir resim belirdi. Şehvetli diri kalkık memeli kadınlar. En iyi yaptıkları şey ortalıktan toz olmak diyerek burun kıvırdı hepsine. Dumana boğulmuş odalarda, yatağının kenarında, öylece bir başına uzanan çıplak yalnızlıklardı kadınlar; sulu göz, ağlak, zırıl zırıl. Pantolonun içinde atan bir nabız gibiydiler. Zeynep’ten sonra hiçbirini oradan alıp kalbine taşımamıştı. Tohumlarından birini bile bu kadınlara bırakmamaya ant içmişti. Döl dediğin şey, onunla bir kez daha doğmak değil de neydi? Heyhat yeniden doğmayı isteyen kim! Sağ avucunu öperek zarları salladı yine. İçinden de geçirdi: Hadi oğlum bi düşeş! Zarlar önce havada, sonra döne döne yerde… Uygun adım, marş ve dur! Kısa bir sessizlik, sonra, “Şeş Cihar. Yine ne bağırıyorsun kafamın içinde car car…” Düşünceler kafasının içinde dönüp dolaşırken etrafındaki hayat yutuyordu Salim’i. Kocaman bir ağzı olan bir canavardı hayat. İnsana diyeceği hiç bitmeyen, aynı sözleri dedikçe de dilinde tüy yerine korkunç sırlar biten bir canavar. Zarları bir kez daha atmadan evvel şöyle bir gözden geçirdi hayatını. Çarpık ilişkiler, bir çorap söküğünden uzun ömrü olmayacak dostluklar... Dünyaya soğuk bir görüntü yükleyen otomobillerin motor hırıltıları. Sevişirken ölen ya da öldüren insanların inlemeleri. Şakşakçıların her devirde duyulan, ‘ya iktidar ya ölüm,’ nidaları. Kendilerine taraf olmayan tüm sesleri susturmuşlar. Emek ve zaman…. Kadınlar ve çocuklar… Hepsi, her şey peşkeş çekilirken zalime, ölüm gibi bir suskunluk hâkim olmuş hayata. Daire kapısının kilidinde, tam üç kez dönen kalın anahtarın tatlı şangırtılarını duydu Salim. “Hoş geldin baba. Tam zamanında! Bu büyük günde beni yalnız bırakmadığın için önünde eğiliyorum bak. Hiç kaçırılır mı böyle bir eğlence!” Sonra ölgün gözlerle elindeki zarlara baktı. Babası da oyundaydı işte! Hem de ilk kez Salim’in kurduğu oyunda! Asım Bey toplayıp getirdiği yeni fotoğrafları, konsolun üzerine bıraktı. Ölen arkadaşından kalan ne varsa toplamış olmanın hazzıyla kalbi kuş gibi sevinçle çarpıyordu. Büyülenmişçesine baktı arkadaşının fotoğraflarına. Onları da koyacaktı şimdi duvardaki ölü gözlerin yanına, daha da sağaltacaktı ürkünç yalnızlığını. İçinde dönüp durduğu o koca boşlukta açılacaktı başka bir kapı. Saatlerdir dışarıdaydı. Susamıştı. Mutfağa gitti. Hey gidi Asım Bey. Mahkeme salonlarında çınlayan davudi sesiyle, bir zamanların nam-ı diğer Serbaz Asım Bey’i. İfadesiz yüzüyle orta boylu bir adamdı. Tüm yaşamı boyunca başarısızlık nedir bilmemişti. Karısı Emine Hanım’ı kaybedince aklı bir hoş olmuş, içine kapanarak günlerce çıkmamıştı odasından. Çıkar çıkmaz da toplamıştı eşinin fotoğraflarını. Evin duvarlarını o fotoğraflarla bezemişti. Haftalarca boş boş bakmıştı karısının duvardaki ölü gözlerine. Sonra o gözlerde ne bulduysa artık, ölen başka insanların fotoğraflarına da musallat olmuştu. Tanıdık, tanımadık, bir sürü ölünün fotoğraflarını toplamıştı evde. Teşvikiye Camisi’ni suyolu yapıp cenazelerden çaldığı fotoğraflarla kaplamıştı evin duvarlarını. Ara sıra çaktırmadan atıyordu bazılarını Salim, dayanamıyordu bu kadar ölü göze. Koskoca Asım Bey, duvardaki boşlukları fark edince çocuk gibi ağlıyordu. Kim olsa acırdı, ama Salim babasının solmuş ıslak gözlerinden tuhaf bir keyif alıyordu. Asım Bey suyunu içtikten sonra sevinçle atıldı fotoğrafları asmak için hazırladığı duvara. Sonra birden yüzü asıldı. Titrek sesiyle güç bela seslendi: “Salim, oğlum! Bu duvara Engin Amca’nın fotoğraflarını koyacağımı biliyordun. Neden astın bunları deli çocuk, neden?” Salim’in tüm fotoğraflarını söylenerek tek tek topladı duvardan. Oflaya puflaya oğlunun odasının kapısına dayandı. Kapı kapalıydı. Eliyle bir iki vurdu. Açılmadı. Açmaya yeltendi. Kilitliydi. “Salim, oğlum! Orada mısın? Açsana. Al şu fotoğraflarını Allah aşkına!” “O duvarda bile mi yerim yok?” “Hııı????” “Bir de senin için atayım şu zarları ne dersin?” Hadi gel be artık düşeş, yeter süründürdüğün. Zarlar önce havada, sonra döne döne yerde… “Düşeş! Oh be!” “Ah baba, bak senin şansına geldi! Tam on ikiden vuracağım sonunda!” Önce Salimin kahkahası duyuldu. Sonra bir patlama sesiyle sarsıldı duvardaki ölü gözler, yeni misafirlerine yer açtılar usulca. Asım Bey’in artık çok fotoğrafı vardı. Birbirinden farklı tam on iki poz… Ertesi gün tüm sesleri bastıran bir ses, “Merhumu nasıl bilirdiniz?” diyerek yükseldiğinde Nur Apartmanı’nın önündeki kedi, boş mama kabına ısrarla vurarak ince ince miyavlıyordu.
- İleri teknolojiden taşlarla sopalar çağına geri dönüş
Amerikan edebiyatının etkili yazarlarından Don DeLillo’dan ahir zamanlara dair yeni bir anlatı: Sessizlik. DeLillo, pandemiden hemen önce yazdığı bu kısa ve sarsıcı metinde ekranların aniden karardığı bir dünya kurguluyor ve insanlık durumuna dair son hakikatleri kendine özgü mesafeli ironisiyle ortaya koyuyor. “Başka zaman olsa, iyi kötü sıradan bir zaman olsa, daima telefonlarına bakan insanlar olur, sabah, öğlen, gece, kaldırımın orta yerinde, yanlarından seğirten herkese kayıtsız, ellerindeki cihazın içine düşmüş, o cihaz tarafından büyülenmiş ve yutulmuş insanlar ya da üstüne yürüyen, sonra bir anda dümen kıranlar, ama onca dijital müptela şimdi yapamıyor bunu, telefonlar kapalı, her şey çökmüş çökmüş çökmüş.” En sadık ilişkilerini telefonlarıyla kuran, veri akışlarına bel bağlamış ve değil ekran ışığından yoksun bir hayatı, bir saati bile hayal edemeyecek bir toplumun fertleri, Sessizlik’in analog kıyametinde kanatları olmayan kuşlar gibi savruluyor, kendi varlıklarını anlamaya, anlamlandırmaya çalışıyor. Bir kopuşun hikâyesi bu anlatılan, ileri teknolojiden taşlarla sopalar çağına geri dönüş; DeLillo, en basit mizansenlerde bile tüyler ürperten ayrıntılar yakalamayı, aynayı okura tutmayı başarıyor. Don DeLillo 20 Kasım 1936’da, New York’ta doğdu. İlk romanı Americana 1971 yılında yayımlandı. Guggenheim bursuna layık bulunduğu bu yıllarda Great Jones Street ve Ratner’s Star gibi metinleriyle öne çıkmış olsa da dönemine Beyaz Gürültü ile damga vurdu. Kapitalist toplumda bireysel varoluşu, ahir zamanlarda yaşamı müthiş bir mizah ve burukluk çerçevesinde ele alan bu dâhiyane romanla DeLillo, Ulusal Kitap Ödülü’ne layık görüldü ve geniş kitlelerce tanındı. Amerika’ya özgü tüketim çılgınlığıyla onun ikiz kardeşi olan tükeniş atmosferine parmak basan DeLillo’nun varlık ve yakınlık ekseninde kurguladığı Beyaz Gürültü, yirminci yüzyılın son yıllarına özgü kültürel manzarayı resmetmekle kalmayıp günlük yaşamın bir parçası sayılan birtakım kaygı ve durumlara ışık tutmasıyla göz doldurmuştur. Don DeLillo, bugün çağdaş birer klasik olan eserleriyle Amerikan edebiyatının en önemli sesleri arasında yer alır. Underworld, Mao II, Libra, Cosmopolis gibi romanlarıyla da devleşen DeLillo, parlak yazarlık kariyeri boyunca aralarında Pen/Faulkner’ın da bulunduğu pek çok ödül almış, Man Booker ve Pulitzer gibi seçkin ödüllere aday gösterilmiştir. Çağının ötesini görme yetisi ve eşi benzeri olmayan ironisiyle Don DeLillo, insanlığın hazin yazgısına dair belki de en hakiki kehanetleri edebiyatla ortaya koymayı başarmıştır. 2016 tarihli son romanı, yenilikçi ve karanlık Zero K önümüzdeki aylarda okurla buluşmak üzere Siren yayın programında yer almaktadır. SESSİZLİK Don DeLillo Siren Yayınları, 2022 Çeviri: Aylin Ülçer 88 s.
- Yazmak Yasak
Aynur Kulak, Joanna Russ'un kaleme aldığı, feminist eleştiri klasiği Yazmak Yasak, Bastırılan Kadın Yazını adlı kitabı üzerine yazdı: "Yazmak Yasak, yazarın kendi yaşadığı dönemde aradan geçen onca yıla rağmen günümüzde inşası devam eden feminist eylemler ile ilgili ısrarcı mücadelesini içeren çok güçlü metinlerle örneklendirilmiş bir kitap." Feminist yazına gelen feminizm karşıtı eleştirilerin çoğuna verilebilecek en iyi yanıt şu: “Hadi ya! Peki o sırada siz ne yapıyordunuz çok bilmişler? Kral Lear üzerine on bininci makalenizi mi yazıyordunuz?” Yazmak Yasak, Bastırılan Kadın Yazını kitabını elinize aldığınızda feminist bir metin okuyacağınıza dair bir ön görüyle çevirmeye başlıyorsunuz kitabın sayfalarını. Ki böyle zaten; kitap bir feminist eleştiri klasiği. Hatta kitabın ilk baskısının 1983 yılında yapıldığı düşünülürse o döneme ilişkin olarak konu başlıkları, alıntı yapılan yazarlar ve kitabın yazarının görüşleri de eklenirse devrim niteliğinde. Geçen otuz yıllık süreye baktığımızda kitabın devrim niteliği devam etmekte. Kitaba bu ön bilgilerle başlıyorsunuz fakat kısa bir süre sonra kitabın yazarı Joanna Russ merakınızın odak noktasına yerleşiveriyor. Bilimkurgunun en devrimci yazarlarından biriyle, bir modern bilim kurgu ustası ile karşı karşıya olduğunuzu anlıyorsunuz. Çağının bir diğer bilimkurgu ustası Ursula K. Le Guin’in en iyi bilimkurgu romanı ödülünü kazandığı Karanlığın Sol Eli’ni erkeklerin nüfusuyla oluşan cinsiyet ayrımcılığının bilimkurguda da kadınlar tarafından sık sık ortaya çıktığını savunup Le Guin’in romanının da bu klişeleri temsil ettiğine dair eleştirisini okuyorsunuz şaşkınlıkla. 1960 sonları ve 70’lerde College English ve Science Fiction Studies dergilerinde yer alan makalelerinde neredeyse tek başına yaratılmış bir araştırma alanı üzerinden feminist bilimkurgu bilimini geliştiren, bilimkurgunun sanatla belirli nitelikleri paylaştığını ve diğer yazı biçimlerine kıyasla esnekliğini savunarak seçtiği türün benzersiz nitelikleri üzerinde ısrar eden, ayrıca kadın bilimkurgu yazarlarının da benzersiz nitelikleri ile ilgilenen Joanna Russ ile ilgili her yeni bilgide çağının potansiyel yaklaşımlarının üstüne çıkan, aynı zamanda profesör unvanı da bulunan bu akademisyen yazarın dünyasına doğru karşı konulamaz bir kuvvet ile çekiliyorsunuz. Kitabın öndeyiş kısmında yer alan Glotolog kelimesi de aklınızın bir köşesinde detayına inilmek üzere bekliyor bu arada. Bir “yazı dili” olduğu bilgisi var ve daha az bilinen dilleri hedef alan bibliyografik de bir veri tabanı olduğu. Bilimkurgu dünyasında inşa edilmek istenen sanatın dili, feminizmin dili ile birlikte galaksilerarası dilde güncel bilimkurgu dünyasının terimleri Glotolog dili için biçilmiş kaftan. Bu yeni bilgiler kafanızın bir köşesinde Joanna Russ ile tanışıyor, henüz kitabın ilk bölümüne dahi giriş yapmadığınızı fark ediyorsunuz. Tüm bu bilgiler ışığında Yazmak Yasak merak ettiğimiz ve dillerini bilmediğimiz bilimkurgusal evrenler ile ilgili konunun henüz başında bizlere yeni bir dil açılımı sunarken, yazarı Joanna Russ’un da hem kendi yaşadığı dönemde hem de aradan geçen onca yıla rağmen günümüzde inşası devam eden feminist eylemler ile ilgili ısrarcı mücadelesini içeren çok güçlü metinlerle örneklendirilmiş bir kitap olarak okuyanı içine çekmeye başlıyor. “Büyük” Edebiyat eserleri verme yeteneği Bölüm başlıkları ve bölüm başlıkları altında Joanna Russ’un "Bastırılan Kadın Yazını" konusunda ele aldığı her bir detay bu ara başlığı atmama sebebiyet verdi. Yazmak, -“büyük” eser yazmak özellikle- nasıl bir yetenek ve daha da önemlisi bu yetenek sadece belli kişilere (erkekleri kast ediyorum elbet) veya zümrelere mi ait? İlk bölüm "Yasaklar". Bu kavram üzerinden söz alıyor Russ ve; “Son birkaç yüzyıldır Avrupa ve ABD’de kadınların yazdığı edebiyat eserlerine baktığımızda, (mesela) Amerika’daki siyah kölelerin şiir ve söz söyleme geleneğinin büyük bir kısmının toprağa gömülmesine yol açmış mutlak yasaklamalara kadınların kadın olarak yazması özelinde rastlamıyoruz.” Bu son derece ironik ve ana konuyla çelişirmiş gibi duran bilginin alt katmanlarına indiğimizde şu kavramları kapının ağzında bizleri beklerken buluyoruz. Değersizleştirme, tamamen göz ardı etme, kalan parçaların ise (eğer kaldıysa tabii) icabına bir şekilde bakma. Russ’un bastırılan kadın yazını konusu adına asıl odaklanmamızı istediği nokta o kadar farklı ki, hiç kimse aslında "Yazmak Yasak" dememiş veya bunu yazılı bir kanun maddesi olarak öne sürmemiş fakat bu bal gibi de olmuş işte. Nasıl olmuş ki bu, bu nasıl olabilir ki?(!) “Öncelikle, sanat icra etmeye yönelik resmi yasakların olmamasının, etkili ve gayri resmi yasakların varlığını olanaksız hale getirmediğinin farkına varmak önemli. Örneğin, serbest zaman eksikliği ve yoksulluk, şüphesiz sanattan caydıran güçlü etkenler.” Emily Dickinson’dan, Emily Bronte’ye, Jane Austen’dan Virginia Woolf’a 19. Yüzyılın çok çalışılması gereken sanayi toplumunda serbest zaman eksikliği yaratmaya çalışan kadın yazarlarının yazını kimsenin bir yasa yaratmasına gerek kalmaksızın bastırılabiliyordu zaten ya da Kendine Ait Bir Oda’da Virginia Woolf’un yazdığı üzere; “Vilette’i, Emma’yı, Uğultulu Tepeler’i, “bu iyi romanların hepsini” yazmak için tek seferde 15-20 yapraktan fazla kağıt almaya parası yetmeyecek kadar yoksul kadınlar yazmıştı.” Bir de tabii erk dünya var. Sistemin sağlamlığına helal getirmeyecek erk yapılanma içerisinde birisine bakmak (yatalak baba mesela) veya çalışmak zorunda kalarak serbest zaman eksikliği yaşayıp, yoksulluk içerisinde cebelleşen kadınlar erk dünya duvarına da çarpıyorlar elbet. Mesela Virginia Woolf’un babası Leslie Stephen’in 1881’de George Eliot hakkında defterine şu cümleyi yazdığını biliyor muydunuz? “Gerçekten erkeksi kahramanlar yaratma konusunda kadınlara özgü bir beceriksizliği var.” Bu kafamızı kaldırdığımızda bitiş noktasını göremediğimiz erk duvarının tek bir tuğlasından küçük bir örnek. Kitap irili, ufaklı tuğla tuğla örneklerle dolu. Tüm bu -Düpedüz Aptal- yöntemlerin ortak noktası “Kadınlar yine de yazıyor ama.” diyor Joanna Russ. “Uygunsuz” gruplar (cinsiyet, ten rengi, sınıf) tüm bu gayri resmi yasakları aşıp “uygun” bir değer, yani sanat üretmek üzere çalışıp didiniyor, hileli yollara başvuruyor, ter döküyor, kimi alanlara gizlice sızıyor, cüret ediyor.” Aslında Russ’un yukarıda da belirttiğim üzere kadın yazını üzerindeki sorunlarla ilgili klasik söylemleri ve bu söylemlerle uğraşma yöntemlerini bırakarak farklı açıdan bakmak istemesinin altında yatan bir diğer sebep de şu soruyu sorarak tetiğe basmasıyla oluşuyor: “İnsanlar böyle şeylere gerçekten nasıl inanabiliyor?” Yani birincil olarak kadın yazınını değersizleştirme, yok sayma, görmezden gelme, icabına bir şekilde bakma yazılı olmayan kanun maddelerine, mantıken yanlış olan bu fikirlere dayanan tüm düşüncelere nasıl olup da inanılıyor ve bu inanç büyük, vazgeçilemez normları oluşturur şekilde kabul görüyor? Joanna Russ bölümler boyunca kadın yazını konusunda yaratılan evrenin -hatta düpedüz aptallıkların- sebeplerini yaptığı tüm alıntılarla neredeyse madde madde sıralıyor ve yine soruyor: “Akıllı” insanlar bunlara “aklı yatkın” şeylermiş gibi inanmaya hangi noktaya kadar devam edebiliyor?” Sorular önemli, zira doğru tespitleri de beraberinde getiriyor. Russ kadın yazarlara ve “uygunsuz” gruplara mensup diğer sanatçılara yönelik kullanılan bastıma, aşağı görme ve düpedüz inkar yöntemleri bazen öyle saçma bir hal alıyor ki diyor ortada kasıtlı bir kumpasın dönmediğini düşünmek güçleşiyor hakikaten. Ve neşterini kullanmadaki ustalığını ortaya çıkararak toplum normlarını “sanki hiçbir şeyin farkında değilmiş gibi benimseyenler için” şu satırları yazıyor: “Bir yargıya vardığını fark edeceği alanı kendine yaratmadan yargılara kapılıp gitmek, sahip olduğu avantajları açıkça görmeye çalışmadan bunlardan yararlandığını belli belirsiz hissetmek, sırf alışılagelmiş oldukları ve rahatlık sağladıkları için anlamı bulanıklaştıran çarpıtmaları kabullenmek, geleneğe uygun davrandı diye sanki gerçekten uygun bir davranış sergilemiş gibi memnuniyet duymaya kendini ikna etmek, bilmediğini bilmek, bilmemeyi yeğlemek, halihazırda biliyor olmanın getirdiği konumu kısmen samimi, kısmen de bencilce bir ihtirasla “nesnellik” olarak savunmak… İnsan becerileri arasında hayli geniş ve muğlak bir yer kaplayan bu alan (…) ahlaki açıdan iğrenç ve korkunç derecede aptalca.” Bu metni bir kadın yazdı Evet kadın yazını üzerine tamamen farklı bakış açılarıyla yazılan bu metni -Yazmak Yasak kitabını- bilimkurgu evreninin farklı literatür dilini ve yapısını da ortaya koyacak şekilde bir kadın yazdı. Joanna Russ’u ve onun kadın yazını literatür anlayışını, kavrayışını en iyi şekilde anlayabileceğimiz, böylelikle feminist kadın mücadelesi üzerine de mücadelemizi farklı noktalardan katmanlandırabileceğimiz özgün bir inşa tutuyoruz ellerimiz arasında. Minotor Kitap’a ve kitabın çevirmeni S. Melis Baysal’a da literatürümüze kazandırdıkları Yazmak Yasak için teşekkür etmek isterim. Dayanamayarak şu alıntılarla bitiriyorum. Neden dayanmadığımı alıntıları okuyunca anlayacaksınız: “Kadınların yazdığı iyi edebiyat eserlerinin sayısı, kimsenin farkında olmadığı kadar fazla. (…) Feminist yazına gelen feminizm karşıtı eleştirilerin çoğuna verilebilecek en iyi yanıt şu: “Hadi ya! Peki o sırada siz ne yapıyordunuz çok bilmişler. Kral Lear üzerine on bininci makalenizi mi yazıyordunuz?” YAZMAK YASAK, BASTIRILAN KADIN YAZINI Joanna Russ Minotor Kitap, 2022 Çeviri: S. Melis Baysal 264 s.
- Hepsi bitecek! Anladık, bitecek, başka çare mi var?
İnci Büşra Aksak; kayıp ve ayrılıkların bıraktığı yaraları unutarak saracağına inanan haşarı bir kız çocuğunun gözünden büyülü bir evrene konuk ediyor bizi. Unutursam Geçer Belki, çocuk tarafınızı kıkırdatırken büyümek zorunda kalan yanınıza gözyaşartıcı damlalar armağan edecek. “Bildiği gibi gelen hayata koltukta mayışırken hazırlıksız yakalanmak yerine ona karşı antibiyotiklerim için uyguladığım taktiği kullanmaya karar verdim. Gözlerini kapa, burnunu tıka, hızlıca sindir; olsun ve bitsin.” Çift kaşarlı tostumu afiyetle yedim ve altı senelik hayatımdaki bütün yaşanmışlıkları tak diye kafamdan sildim. Zihnimde hatıralarımın kayıtlı olduğu kasetleri yakarken pişman olma ihtimalimi hiç hesaba katmadım, öyle bir gözü karalık bendeki. CıZzZZ! Cızır cızır gürültü yapması yetmiyormuş gibi bir de beynime karıncalı görüntüler bırakan bu bıyıklı adamın kusuruna bakmayın, unutma sözü verirken kasetleri bir güzel hırpalamışım. Unutursam geçer... Belki! Anne güvercinimin sıcak koynunda keyif çatarken maaile yaptığımız son pikniği hatırlıyorum: Nihilist teyzem, beyaz atletiyle ızgara ateşi yelleyen eniştesini eleştirip aşk istesin ya da bekâr bir ölüm! Anneannem aşk arayan teyzeme birtakım tuhaf sözcüklerle kızadursun. Hangi güreş müsabakasını andığını tahmin edemeyeceğimiz dedem, asabi suskunluğunu hiç bozmasın. Huyu kurusun! Ailenin en güzel genlerini toplayıp hepimizin hakkını yiyen serseri dayım da yok galiba, kayboluşlarının haber değerinin kaldığı söylenemez. Annem, teyzeme “Nesi varmış eniştenin?” diye gücensin. “Enişte”nin hiçbir şeyi yok anne çünkü artık enişte yok. Evet, dünyaya gelmek çocukların annelerinden aldığı ilk tehdittir ve en az ıspanak yemeği kadar tat kaçırıcı bir eylemdir; üstelik ikisini de önünüze koyarken fikrinizi soran olmaz. Hepsi bitecek! Anladık, bitecek, başka çare mi var? İnci Büşra Aksak 16 Kasım 1995’te İstanbul’da doğdu. Fatih Sultan Mehmet Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı bölümünde okudu. Unutursam Geçer Belki ilk romanıdır. UNUTURSAM GEÇER BELKİ İnci Büşra Aksak Küsurat Yayınları, 2022 216 s.















