top of page
  • YouTube
  • IG
  • twitter
  • Facebook

Search Results

Bu sitede ara

Boş arama ile 5404 sonuç bulundu

  • Anadolu'nun Yaşayan Masalları

    Anadolu'nun Yaşayan Masalları, masal ile insan arasındaki derin bağın kopmaması ve Anadolu masallarının sonsuza dek yaşaması için okuyucusuyla buluşmayı bekliyor. "Masal anlatıcısı dört elementin, yerin ve göğün tüm katlarının, geçmiş zamanın, şimdiki zamanın ve gelecek zamanın efendisidir. O bilir, bildiğini anlatır, hele ki ilgiyle masal isteyen birilerini bulursa… Masalın anlatıcısı masalın gücüne hayat veren kişidir. O bilgedir, yankı ustasıdır, ninedir, dededir, bir ağaç gibi kökleriyle toprağın derinliklerine tutunan, bir kartal gibi bilgeliğin zirvelerinde uçuşan, sözlerin ustasıdır. Masal gittiği her yere aittir. Rusya’da Baba Yaga’dır, bazen kurtlarla koşar, bazen çölleri aşar, bazen Şehrazat’ın bazen de bir şamanın dilinden dökülür. Masalın anlatıcısı bu evreni alır, kendi yerelliğinde, özünden gelen, toprağından gelen her şeyle harmanlar ve anlatır. Bu masalları bize anlatan, bu derinliği bahşeden masal analarımız, masal atalarımız, günümüzde de masal ablalarımız ve masal ağabeylerimizdir." Çocukluğu masalların büyüleyici dünyasında geçen biriyseniz ve hayatınızda geleneksel bir masal anlatıcısı olduysa şanlısınız. Fakat değilse üzülmeyin. Anadolu'nun Yaşayan Masalları sizi geleneksel bir masal anasıyla ve onun anlattığı masallarla tanıştırıyor. Karakum Yayınevi masal içerikli kitaplarına bir yenisini ekliyor. Anadolu’nun geleneksel masal kültürünün hala var olmasını sağlayan masal anası Fatma Önkol’un dilinden masalları içeren bu eserle hem bu kültürü yaşatmak adına çok önemli bir adım atılmış oluyor hem de yeni yetişen nesli masalın gizemli dünyasıyla bir araya getirerek onların zihinlerinde yepyeni kapılar açıyor. Fatma Önkol masallarda kendini bulmuş ve çocukluğunda dinlediği masallarla yaşadığı derin olayları birleştirerek hayata tutunmaya çalışmış, anlattıkça var olan, var oldukça daha çok anlatan bir isim. Bu kitap da masal ile insan arasındaki derin bağın kopmaması ve Anadolu masallarının sonsuza dek yaşaması için okuyucusuyla buluşmayı bekliyor. Anadolu'nun Yaşayan Masalları Derleyen: Abdulkadir Önkol Karakum Yayınları 2021, 136 s.

  • Ayın gölgesinde büyüyen kadınlar

    Jokha Alharthi'nin ırk, kölelik, eşitlik, evlilik, annelik gibi kavramları masaya yatıran ve 2019 Uluslararası Booker Ödülü'nü kazanan Dolunay Kadınları romanı üzerine Gizem Olcay yazdı. "Çünkü biliyor ki insan hep bir başkasının öteki'si. Köşelere sıkıştırılan öteki'ni anlamak için dinlemeye, hikâyeler aracılığıyla dünyaya kafa tutan insanları tanımaya ihtiyacı var." Gizem Olcay İnsanın hikâyelere olan ihtiyacının kaynağı zaman, mekân veya kişi tanımaksızın farklı durumlara, farklı olaylara verdiği tepkilerden, duyduğu hislerden yola çıkarak müşterek noktada buluşma arzusunda yatıyor. Dolayısıyla başka coğrafyaların, başka toplumların hikâyelerine şahit olmak istiyor. Kendini anlamak için kendinden farklı olanı tanımaya ve tanımlamaya çalışıyor. Çünkü biliyor ki insan hep bir başkasının öteki'si. Köşelere sıkıştırılan öteki'ni anlamak için dinlemeye, hikâyeler aracılığıyla dünyaya kafa tutan insanları tanımaya ihtiyacı var ve Dolunay Kadınları tam da bu ihtiyaca seslenen bir kitap. Jokha Alharthi'nin kaleme aldığı 2019 Uluslararası Booker Ödülü kazananı Dolunay Kadınları, Arap yazınında bu ödüle layık görülmüş ilk roman olma özelliğine sahip. Roman, orijinal dili Arapçadan Süleyman Şahin tarafından tercüme edilerek Timaş Yayınları'ndan çıktı. Anlatı boyunca patriarkanın yönettiği bir toplumda kadın ve erkek ilişkilerine dair hallerin arasında yolculuk ediyoruz: Tarihini kimlik gibi üzerinde taşıyanlar, babalarının çizdiği sınırı aşabilmek için didinip duranlar, dünyadan silinmeyi dileyenler, kitapların dünyasında yaşayanlar… Bir yandan birbirlerinin yörüngesine girmeye uğraşıp diğer yandan kendi yörüngesinde akmaya veya uydu olmaktan kurtulmaya çalışan gezegenlerin yolculukları adeta. Dolunay Kadınları ırk, kölelik, eşitlik, evlilik, annelik gibi kavramları masaya yatırarak bambaşka bir coğrafyadan okura pencere açıyor. Birden fazla karakterin yolculuğunu içerisinde barındıran kitap temelde Umman'da yaşayan üç kız kardeşin hikâyesine odaklanıyor: Meyye karşılıksız aşkını geride bırakıp zengin bir tüccarın oğlu olan Abdullah ile, Esma hayal dünyasına sığınmayı alışkanlık haline getirmiş sanatçı Halid ile, Havle ise tüm bekleyişlerine rağmen çocukluk aşkı Nasır ile evleniyor ve özlemler, aşklar, hayaller, mutsuzluklar bir romanda vücut buluyor. Dolunay Kadınları bir direniş hikâyesinden ziyade zaman içerisinde fikren ve ruhen farklılaşan kadınların yolculuğu. Dolayısıyla isim seçimlerinden, üsluptaki farklılıklara kadar her detay anlatıda önemli bir yere bir sahip. Kitapta kısıtlayıcı geleneklerin ve toplumsal normların arasında sıkışıp kalmışlığı hem ortak hem de bireysel tarihin rahatsız edici yönleri üzerinden okuyoruz. Geleneksel düzenle çağdaş dünyanın kodları karşı karşıya geliyor ve anlaşılamadan iç içe geçiyor. Arka planda kölelik ve silah kaçakçılığının kalıntılarından medeni ve insani bir topluma evrilişin meşakkatli süreci işliyor. Kadınlar seçmedikleri erkeklerle evlenmeyi reddediyor, herhangi bir zevk duygusuna peşi sıra eşlik eden suçluluktan kendini azat etmeye çalışıyor, ataerkil toplumda varlığını görünür kılmak istiyor. Dolunay Kadınları bir direniş hikâyesinden ziyade zaman içerisinde fikren ve ruhen farklılaşan kadınların yolculuğu. Dolayısıyla isim seçimlerinden, üsluptaki farklılıklara kadar her detay anlatıda önemli bir yere bir sahip. Yazarın anlatımda kurduğu yapı ve kullandığı teknik göz ardı edilmemesi gereken bir detay. Abdullah, Halid gibi erkek karakterlerin hikâyelerine kendi ağızlarından tanık olurken, kadın karakterleri üçüncü bir gözün ardından okuyoruz. Alharthi'nin üsluptaki tercihinin politik olduğunu varsaymak yanlış olmasa gerek. Bu noktada patriarkanın temsili olarak Şeyh Said'i konumlayabilirken, Abdullah sesi çıkmadığında kötü, yarım kabul edilen erkeklerin de varlığının bir temsili olarak karşımıza çıkıyor. Yazarın anlatıcı olarak Şeyh Said yerine Abdullah'ı tercih etmesi hem ataerkil düzenin cinsiyet ötesi şiddetine örnek sunuyor hem de böylesi bir iklimde mutsuzluğun erk sahibi olmayan herkes tarafından paylaşıldığını kanıtlıyor. Doğrusal akmayan kronolojik sıra ile birden fazla anlatıcıyı harmoniyi bozmadan bir araya getirmek Jokha Alharthi'nin bu yap-boz hikâyedeki en büyük başarısı. Üç kuşağı takip ederek iç içe geçmiş yaşamlara şahit olan okur yavaş yavaş parçaları bir araya getiriyor. Bambaşka gözüken dünyalar birbirine yaklaşıp uzaklaşıyor, farklı hayatların insanları birbirinin boşluğunu dolduruyor, zamansal ve mekânsal tüm mesafeler kısalıp uzuyor. Buna rağmen bazı bağlar hiç kopmuyor. Neticesinde yazarın da dediği gibi, "Dünya büyük gerçekten. Kimi zaman da çok küçük." DOLUNAY KADINLARI Jokha Alharthi Çeviren: Süleyman Şahin Timaş Yayınları 2021

  • Arter'den çevrimiçi çocuk atölyeleri

    Arter'in Cumartesi günleri saat 11:00'de düzenlenen ve farklı yaş gruplarından çocukları çağdaş sanatı keşfedip yorumlamaya ve kendi eserlerini üretmeye davet eden çevrimiçi çocuk atölyeleri temmuz ayında da devam ediyor. Güncel sergi programından yola çıkılarak şekillendirilen çocuk atölyeleri, katılımcıların çeşitli malzeme ve üretim araçlarıyla karşılaşarak yaratıcı süreçleri deneyimlemelerini amaçlıyor. Süreç odaklı atölye çalışmaları her çocuğun kendi bakış açısını paylaşmasına zaman ve alan tanımaya özen gösteriyor. Temmuz ayı programı şöyle: Müzede Kim Var? 3 ve 17 Temmuz Cumartesi, 11:00 Yaş grubu: 7-11 7-11 yaş aralığındaki çocuklara yönelik bu çevrimiçi atölye, Arter'in Tedbir başlıklı sergisinde yer alan yapıtlar aracılığıyla katılımcıları bir müzenin doğasını ve sanatın izleyiciyi düşünmeye davet eden dünyasını keşfetmeye çağırıyor. Müze fikri ve eserlerin farklı sergilenme biçimleri üzerine bir sohbet etrafında ilerleyecek atölyede, çocuklar rengârenk bir müze tasarlayacak ve bu hayalî mekânın içerisine kendi minyatür maketlerini yerleştirecekler. Malzemeler: Ayakkabı kutusu, resim kâğıdı, boya kalemleri, yapıştırıcı, makas, renkli kartonlar ve kâğıtlar, kürdan. Biçimler, Renkler, Heykeller 10 ve 31 Temmuz Cumartesi, 11:00 Yaş grubu: 4-6 Sanatın malzemeleri nelerdir? 4-6 yaş aralığındaki çocukların katılımına açık olan bu çevrimiçi atölye, katılımcılarını Arter'in güncel sergilerinde yer alan yapıtlar aracılığıyla gündelik malzemelerin değişen ve dönüşen işlevlerini yeniden düşünmeye çağırıyor. Gündelik malzemeler ile sanat yapıtları arasındaki ilişki üzerine bir sohbet etrafında şekillenecek atölyede çocuklar çeşitli malzemelerle farklı biçimler üretecekler. Malzemeler: Renkli pipetler (körüklü), bant, alüminyum folyo, makas, yün, oyun hamuru. Tuvalin Ardındaki Sanat 24 Temmuz Cumartesi, 11:00 Yaş grubu: 6-9 Tedbir sergisinde yer alan yapıtlardan yola çıkan bu çevrimiçi atölye, 6-9 yaş aralığındaki çocukları çağdaş sanatta tuvalin farklı şekillerde ele alınışını keşfetmeye çağırıyor. Tuvalin çift taraflı bir yüzey olarak kullanılacağı atölyede, çocuklar keserek, yapıştırarak, boyayı akıtarak üçboyutlu kolajlar üretecek ve malzemenin kendisini bir sanat eseri olarak düşünmenin olanaklarını araştıracaklar. Malzemeler: Küçük boy tuval, akrilik ya da guvaş boya, boya kabı, su, fırçalar, makas, yapıştırıcı, gazete ya da dergi sayfaları. Atölyelere katılım ücretsiz olup kayıt gerektirir. Kayıt için: ogrenme@arter.org.tr

  • Birinci Monograf

    Fatih Balkış'tan hatırlamanın arkeolojisi üzerine denemeler. Kitaplar, yazarlar, tesadüfler, buluşmalar, kaçınılmaz karşılaşmalar, birbirini bütünleyen fragmanlar, kurmacayla gerçeği teyelleyen epifaniler... Her hafta Litera'da. Bu hafta, Birinci Monograf. Onu hiç beklenmedik bir yerde, Bakırköy Özgürlük Meydanı’nın hemen ötesinde sahile kadar uzanan caddede görüyorum. Üzerinde sonbahara uyumlu kahverengi bir palto var. Elleri ceplerinde. Adımlarını ürkekçe atıyor. Bakışlarımız, bir an, aramızdaki kalabalığın üzerinde kesişecekmiş gibi oluyor ama birbirine değmiyor. Şehrin bu tarafında olmasına bir anlam veremiyorum. Tıpkı onu bir süpermarkette sıraya girmiş beklerken hayal edemeyişim gibi. Aklında ne var, diye düşünüyorum, adımlarını nereye sürüyor? 1999 olmalı, ödünç alınmış ama yıllar geçtikçe verilen sözün tutulmayışıyla yüzleşilmiş bir Artaud kitabının kapağında karşılaşılmış onunla. Toplumun intihar ettirdiği Van Gogh. Sürdürülemeyen bir dostluğun kalıntıları gibi yıllar önce parçalara ayrılmış, tükenmiş. Ama sonra yaşamıma eklemlenen şeylerden biri haline gelmiş. Parçalar halinde, benim yaşamıma paralel ilerleyen. Görüntülerin, kokuların birleştirdiği katmanlı anlar. Hep tesadüfler, hep onun yaşamının gizli saklıları üzerine kurulu. Bir süre kalabalıkta peşine takılıyorum, birkaç metre gerisinden yürüyorum. Adımlarını buralara sürmesinin nedenini bilmek istiyorum. Çünkü bu, aynı zamanda, olanaksız olanın bir nedene dayanması demek. Hafta sonları dışarı çıkmayıp evinde Kant çalışan biri, burada bulunmak için mutlak bir gereksinim içinde olmalı. Yalnızca sokaklar değil, karşılaştığımız yerler de giderek sıklaşıyor. Ada Kitap’ta, onu tanıyan bir arkadaşımla tesadüfen telefonda konuşuyoruz. Arkadaşım telefonu ona vermemi söylüyor, ısrar ediyor. Yanına gidip size telefon var, gibi absürt bir şey söylüyorum. Şaşırıyor, kim olduğumu sorar gibi yüzüme bakıyor. Bir süre telefonda konuştuktan sonra telefonumu geri veriyor. Bu ilk ve son diyaloğumuz. Ben utancımdan kitap raflarının arkasına saklanıyorum. Simurg’ta karşılaşıyoruz, farklı köşelerde oturuyoruz; plastik bardaklarda gazoz içiyoruz, o bazen çay içiyor. Hiç konuşmuyoruz ama birbirimizi bildiğimizi biliyoruz. Onu dinliyorum, bazen Bienal’de bazen Lacan üzerine yapılan bir söyleşinin konuğu olarak. YKY’de, masadaki kendi kitaplarından birini eline alıyor ve yanındaki arkadaşına yakında sahaflara düşer, diye espri yapıyor. İlk ve tek sivil şairimizi tek başına savunduğunu, Alfred Jarry konusundaki bilgisi sınandığında kapıldığı dehşetli öfkesini anımsıyorum. 1999’da Dolmabahçe Kültür Merkezi’nde elim ayağım titreyerek bir şey fark ediyorum.Yanındaki küçük bir grupla sessizce salonu dolaşan biri var. Kitap kapaklarındaki fotoğraflardan tanıyorum onu ve ısrarlı, belki de can sıkıcı bir biçimde çekiyorum. Sonra bir an çektiğim karede beliriyor. Fransızca bir şey söyleyerek kareye giriyor ve Baudrillard’la bir fotoğraf çekiniyor. Ve yıllar sonra onu neden Bakırköy’de gördüğüm açığa çıkıyor. Bütün kuşanmışlıklarımız, aslında bizi tek bir yere sürüklüyor. Tekrar tekrar.

  • Yemek kitapları üzerine...

    Akatça ilk yemek tariflerinden "30 dakikada sofrada" gibi programlara, gurmelerden kadını mutfağın başına atayan kültürel kodlara, okurda ilham yaratanlardan sofraları birer şölene çevirenlere... Asuman Kafaoğlu-Büke, Litera Edebiyat için yemek kitapları üzerine yazdı: "İyi yemek kitapları aslında yemeğin paylaşarak güzelleştiğini, aile ve dostlarla sofrada oturmanın yenilen yemekler kadar önemli olduğunu gösterenlerdir." 1980’li yıllarda yemek kitaplarına meraklı olanlar hatırlayacaktır, o yıllarda güzel kitap bulmak kolay değildi. Birkaç tanesinin dışında genelde baskı kalitesi düşük, ucuz kâğıda basılmış renksiz, resimsiz kitaplar yayımlanırdı. Bunlar da kitapçıların arka raflarında tozlanmaya bırakılmış olurdu. Sorun sadece kalitesiz baskıları değildi üstelik, birçoğunun yazarı profesyonel lokanta aşçısı olduğundan, tarifler evde denemeye uygun olmazdı: Aşırı yağlı, aşırı tatlı ve aşırı büyük miktarlarda. İlerleyen on yıllar içinde çok şey değişti ve yemek kitapları yok satmaya başladı. Artık sadece yemek kitapları değil, beslenme, diyet, zayıflama ve bir dolu bağlantılı konularda kitaplarla yeni bir dönem başlamıştı. Yemek sadece yemek değildi artık, doktorlar, yaşam koçları, kültür araştırmacıları gibi çok geniş yelpazede yazar el atmıştı kitap piyasasına. Bu gelişmeler kısa zamanda televizyona da yansıdı ve birbiri ardına yemek programları o denli arttı ki, sonunda sadece yemek konusunda uzmanlaşan televizyon kanalları kuruldu. 4 Bin Yıllık Yemek Tarifi Yemek tarifleri vermek insanlığın eski bir alışkanlığı. İ.Ö. 1700 yılından kalma Akatça bir tabletin üzerindeki yemek tarifi, bu geleneğin ne denli eskilerden kalma olduğunu gösterir bize. Mezopotamya’dan kalan tablet belki bir ilkti ama daha sonra lüks düşkünü Romalılar konuya el atınca gurme lezzetler üzerine araştırma ve yazılar gelmeye başladı. Roma imparatoru Tiberius’un yirmi iki yıl süren uzun iktidarı döneminde Roma çok zenginleşmişti, soylu sınıfın damak zevkleri de gittikçe gelişti, farklı lezzet arayışına girdiler. Bu çağda yaşayan yemek aşığı Marcus Garius Apicius’un ünlü tarifleri daha sonra onun adı altında kitaplaştırıldı ve yüzyıllar içinde elyazmaları şeklinde kopyalanarak bugüne ulaştı. Apicius’un kitabına bugün baktığımızda Akdeniz bölgesinde yeme alışkanlıkları hakkında çok önemli bilgiler ediniyoruz. Nasıl balık tutulurdu, sebze bahçeleri nasıl kurulurdu, hangi bitkiler yetiştirilirdi, etler nasıl dinlendirildi… gibi değerli bilgiler içerir bu kitap. Apicius’un kitabından bir tarif Keçi ya da Kuzu Yahnisi: İri parçalanmış etleri bir tencereye koyun. Soğan ve kişnişi ince doğradıktan sonra ete biber, selamotu, kimyon, yağ ve şarap ile birlikte ekle. Piştikten sonra sığ bir güvece geçir, buğday nişastası ekle ve koyulaşana kadar pişir. Keçi yerine kuzu eti kullanıldıysa baharatlar et çiğ iken güvece konularak etle birlikte pişirilmeli. Bu ve bunun gibi tarifler iki bin yıl önce insanlara yemek yapmayı öğretiyordu ve ne gariptir ki bugün hala yahni aynı şekilde yapılıyor! Ancak tanıdık tariflerin yanı sıra bugün hiçbir sofrada göremeyeceğimiz malzemeler de var Apicius’un tariflerinde: Flamingo gibi egzotik kuşlar, kuş yumurtaları, nesli tükenmiş hayvanlar ve unutulmuş baharatlar. Yemek kültürü araştırmaları sadece sofradaki yemekten söz etmez, bununla birlikte tarım siyaseti, sosyoloji, kültürel gelenekler, kadın ve erkeğin toplumsal konumu gibi bir dolu konuyu da beraberinde getirir. Ayrıca yeryüzündeki farklı kültürlerin yeme alışkanlıklarının onları nasıl etkilediği konuları da her zaman ilgi çeker. Örneğin vejetaryen toplum ile avcı etobur bir toplum arasındaki farklılıklar şaşırtıcı çıkarımlarla doludur. Kadın ve Mutfak Yemek yeme ve yemek hazırlama alışkanlıklarımız da hayat şartlarıyla değişime uğrar. Profesyonel mutfakları bir kenara bırakıp ev içinde işlerin nasıl döndüğüne bakarsak, eski dönemlerdeki soylu ve zengin evlerindeki mutfak emekçilerinin artık olmadığını görürüz; bunun yerine nükleer aile yapısında mutfakta ev hanımları (ve çok çok az sayıda erkek) tarafından hazırlanır yemekler. Bu yüzden yemek kitaplarının birincil hedefi ev hanımlarıdır. Halbuki ilkçağda yemek yapma işi erkeklere aitti. Antik destanlar, erkeklerin etleri hazırladığını ve sonra şişlere geçirerek pişirdiğini anlatır. Konuklara bir çeşit saygıdır erkeğin et pişirme ritüeli. Homeros’un anlatısında etleri hazırlayan ve pişiren erkek daha sonra konuklarıyla yemek yerken sohbet eder. Ama o günler çok geride kaldı, bugün erkekleri profesyonel mutfaklarda, ünlü aşçılar olarak görüyoruz, evlerde ise mutfak kadının dar alanıdır. Bu yüzden de yemek kitapları, yemek programları, tarifler, internet siteleri, bloglar, dergiler, hepsi kadının tüketimine göre yayın yaparlar. Özellikle de ev hanımlarına cazip gelecek şekle sokmaya çalışırlar yemekleri. Uzun süre bu programları ve kitapları izleyenlerin fark edecekleri şeylerin başında, yemek yapmanın çok kolay olduğu izlenimi verilmesidir; bir de çok vakit almayan bir şeymiş gibi gösterilir yemek hazırlama işi. Örneğin Nigella Lawson birkaç saat önce asistanları tarafından ince ince doğranıp hazırlanmış soğanları, biberleri, havuçları yağ koyduğu tenceresine atarken, bunun çok kolay bir işmiş gibi görünmesini ister. Aynı şekilde Jamie Oliver “30 dakikada sofrada” gibi programlarını yaparken yemek hazırlama işini basit ve hızlı gösterir. Oysa alışverişi, sebzelerin temizlenip hazır hale getirilmesi, ardından soyma, doğrama, rendeleme, ateşte öldürme gibi aşamaları çok zaman alır, daha da uzun zaman alan şey, yemekler yapıldıktan sonra mutfağın toplanması, tencerelerin tabakların yıkanıp kaldırılmasıdır… Bunlar zaman alan şeylerdir ama tabii Jamie Oliver’in muhtemelen arkasını temizleyen bir ordu insan olduğu için programlarda ve kitaplarında bundan söz edilmez. Ne de hazırlamanın zor yanları gösterilir. Bu türden kitapların ve televizyon programlarının sahte bir hayal sunduklarını söylemek yanlış olmaz. Kolay ve hızlı gösterilen bu işleri ağır ve zorlukla yapan ev kadınlarının kendilerini yetersiz hissetmelerine yol açtığı da kesindir. Günlük yemek hazırlama ya da misafir sofraları donatma gibi işlere girişildiğinde bunun hiç de kolay olmadığını, “yarım saatte hazırladım, bitti” olmadığını her ev kadını bilir. Bazen saatler bazen de bütün gün alır yemeklerin ve sofranın hazırlanması. Bu yüzden benim önereceğim yemek kitapları, evdeki işleri kolaylaştıracak olanlardan seçili. En iyi yemek kitapları, içlerinde katı miligramlarla tarif verenler değil, okurda ilham yaratanlar olmalı. Yemek yapmak profesyonel aşçılar için elbette teknik ve kesin ölçüler gerektiren bir iştir ama evde yemek hazırlayanlar için durum farklı. Kaşık ve bardakla ölçü verenler ya da yemeğin öyküsünü anlatanlar amatör aşçılara çok daha pratik ve sevimli gelecektir. Kültür boyutuyla yemeği ele alan kitaplar özellikle geniş yelpazede okurun ilgisini çeker. Priscilla Mary Işın’ın “Yemeğin Kültürel Tarihi” gibi kitaplar yemek alışkanlıkları üzerine düşünmeye iter okuru. Özellikle sevilen bir diğer grup kitaplar ise bir yörenin ya da etnik grubun yemeklerini anlatan kitaplardır. Tahir Tekin Öztan’ın “Gurme Kent Gaziantep Mutfağı,” Takuhi Tovmasyan’ın “Sofranız Şen Olsun” ya da Nejat Yentürk’ün “Ayaküstü İzmir” bu türün iyi örnekleri olarak kitapçı raflarında okunmayı bekliyorlar. Bir de türlere göre ayrılmış kitaplar var ki, onlar da özellikle konuya ilgi duyan okur için çok caziptir; hem hediye olarak hem de bir konuyu yakından tanımak için. Cenk R. Girginol’un “Kahve”, Uğur Volkan Uysal’ın “Yakışıklı Yemekler: Et” Fıstık Ahmet Tanrıverdi’nin “Barba’nın Mezeleri” benim en sevdiklerim. Bir de yemek kitapları üzerine yazma isteğimin nedeni olan Cenk Sönmezsoy’un “Café Fernando” kitabı. İyi yemek kitapları aslında yemeğin paylaşarak güzelleştiğini, aile ve dostlarla sofrada oturmanın yenilen yemekler kadar önemli olduğunu gösterenlerdir. Sadece iştah açanlar değil, yemeği bir şölen gibi sunan kitapların çoğalması dileğiyle…

  • Kurallarına göre oynamamak: XX

    "İngiliz yazar Angela Chadwick’in kaleme aldığı XX, kazandığı ödüller ve listelerde gösterdiği başarıyla konuşuldu daha çok. Oysa birbirine aşık iki kadının erkek kromozomları olmadan, sadece kendilerinden doğacak bir bebek için katıldıkları tarihi değiştirecek klinik çalışmayı ve devamında tüm dünyaya karşı giriştikleri mücadeleyi odağına alan roman, en çok biyopolitika bağlamında tartışılmalı." Furkan Kemer yazdı. Furkan Kemer Günümüz dünyasına dair getirilen her yorum, bir şekilde her şeyin kontrol altına alındığı, öznelerin olabildiğince baskılandığı yönünde hemfikirdir. Gelenekler, düzenler, yerel veya ulusal uzlaşılar; belli sınırlar koymuştur. Onların dışına çıkmak, öteki ilan edilmek ve dışlanmak anlamına gelir. Angela Chadwick’in ses getiren, ünlü eleştiri dergileri tarafından yılın kitabı seçilen XX adlı kitabı, geçtiğimiz aylarda April Yayıncılık tarafından yayımlandı. XX, öznelliğin ve bireyselliğin krizler yaşadığı bir dönemde yazılmış bir eser. Bu bağlamda, hem politik anlamda hem de çağa duyarlı, toplumsal işlevleri olan edebî nitelik anlamında önemli şeyler sunuyor. Kitabın en ilgi çekici kısmı, kurallarına göre oynamayan, kendi kurallarını koyan bir insanlık tahayyülü. Angela Chadwick, cinsiyete dair indirgemeci ve ayrımcı yaklaşımları, geleneğin ve tüm sosyal yapıların insanları hangi boyutlarda etkilediğini iyi analiz etmiş bir yazar. XX, bu nedenle çağımızın en önemli sorunlarını konu ediniyor. XX, sınırları çoktan çizilmiş, kuralları koyulmuş bir dünyada yaşamak yerine; insanların kendi kurallarının da özgürce söz konusu edilebildiğini bir dünya sunuyor. Chadwick, cinsiyet, aile ve toplum arasındaki gerilimi çok iyi resmediyor. Kitabın temelinde, Jules ve Rosie adlarında iki kadın bulunuyor. Birbirlerini çok seven bu çift, Portsmouth Üniversitesi’nin yaptığı bir çalışmalar neticesinde mümkün hale gelen yumurtadan yumurtaya dölleme işlemini uygulamaya karar veriyorlar. Toplumsal tabular, dini ve geleneksel baskılar, işte bu karardan sonra ortaya çıkıyor. Birbirine aşık iki kadın, çocuk sahibi olacaklar ve bir erkeğin kromozomlarına ihtiyaç duymayacaklar. Üniversitedeki uygulama başarıyla sonuçlanınca, Rosie hamile kalıyor. İki kadın, artık çocuk sahibi olabilecek! Ataerkil düzenin, siyasetten topluma, geleneklerden yaşama kadar hemen yere nüfuz etmiş olması, XX’i aynı zamanda distopik bir eser yapıyor. Dayatılmış kimliklerin ortadan kalkışını müjdeleyen XX, aşkın her şeyin; kimliklerden, cinsiyetten, biyolojik ve bilimsel temellerden üstün olduğunun da habercisi haline geliyor. Ancak iki kadının bir erkeğe ihtiyaç duymadan çocuk sahibi olmaları, hem de doğan bebeklerin her zaman XX olması, yani kadın olması, romanın toplumsal ve politik bağlamlarının da ortaya çıkışını oluşturuyor. Çünkü roman boyunca, çocuk sahibi olma hayaliyle yaşayan, umutlarını besleyerek ayakta kalmaya çalışan iki kadının mücadelesi de gözler önüne seriliyor. Jules ve Rosie, ataerkil bir kültürün içinde kendi hayatlarını inşa etmeye çalışan iki kadın olarak karşımıza çıkarken, duygusal yönlerinin de etkisiyle okurlarda bir yakınlık uyandırıyor. Günümüzün en temel tartışmalarından biri olan biyopolitikaya dair önemli tahliller, XX’i çarpıcı kılan unsurlardan biri. 20. yüzyılın ikinci yarısında, M. Foucault, iktidar ve özne arasındaki ilişkiyi analiz etmeye ve bununla ilgili düşüncelere ağırlık vermeye başlamıştı. Foucault’ya göre artık insanlar salt nüfus veya politik olarak değil, bedensel olarak da kontrol edilmekteydi. Foucault, iktidar mekanizmalarının, bedenleri ve bedensel dinamikleri sürekli olarak kontrol etmeye çalışmasını biyopolitika kavramıyla sistematik bir tahlil serisine dönüştürmeye çalışmıştı. Bedenleri kontrol eden iktidar, yani biyoiktidar; artık insanların hissettiklerine, bedenselliklerine, cinsiyetine veya kişisel tercihlerine de müdahale etmekteydi. Angela Chadwick, XX romanı ile biyoiktidarın günümüzdeki işlevlerini de çok iyi bir biçimde resmediyor. Jules ve Rosie’nin aşkı, beraber yaşamaları, çocuk istemeleri, cinsiyetleri, kimlikleri gibi hemen her şeyde, birçok farklı biyoiktidar mekanizması ortaya çıkıyor. Ancak Jules ve Rosie çifti güçlü bir şekilde durarak, kendi kurallarını inşa ediyor. Biyoiktidarın korumak için her şeyi yaptığı, sansür, denetim, ceza, dışlama gibi her yöntemi denediği geleneksellik, bedenleri her zaman belli sınırlarda tutmak için işliyor. Angela Chadwick, XX adlı romanında bu çatışmayı, Marx’ın deyişiyle, yaşayanların üzerine bir kâbus gibi çöken gelenekleri masaya yatırıyor. M. Foucault, iktidar ve özne arasındaki ilişkiyi incelerken şöyle yazar: Bugünkü hedef belki de ne olduğumuzu keşfetmek değil, olduğumuz şeyi reddetmektir. Modern iktidar yapılarının eşzamanlı olarak bireyselleştirmesi ve bütünselleştirmesi olan bu siyasi “double bind"dan (“ikili kısıtlama”) kurtulmak için ne olabileceğimizi tahayyül etmek ve bunu gerçekleştirmek zorundayız.[1] Konfor alanında kalmak pahasına öznelliğinden taviz veren, dışlanmak korkusuyla her zaman kurallarına göre oynayanların çağında, Jules ve Rosie’nin dünyası bizlere çok şey sunuyor. Aşklarının, kimliklerinin, “ne olduklarının” peşinden giden bu iki cesur kadının dünyası, kendi kurallarıyla oynamaya cesaretini gösterenlere bir ithaf niteliği taşıyor. XX adlı roman, içinde yaşadıkları dünyanın kendilerini şekillendirmelerine izin vermeyen insanlara, oldukları şeyi reddedip kendilerini inşa etmeye çalışanlara çok şey anlatıyor. XX Angela Chadwick Çeviren: Habibe Çıkılıoğlu April Yayıncılık 2021, 360 s. [1] Michel Foucault, İktidar ve Özne: Seçme Yazılar 2. Çev. Işık Ergüden, Osman Akınhay. İstanbul, Ayrıntı Yayınları, 2014. s.68.

  • Queer: Arayışlar ve olasılıklar

    "'Başka bir dünya düşü' geniş queer olasılıkların sürdürülmesiyle mümkün olabilir. Özgürleşmeye ve ‘varoluşa’ değer veren queer düşünce ve edebiyat mutlak önermeler dışında bir diyalog alanı yakalıyor diyebiliriz." İlke Kamar, feminist/bilimkurgu/distopya ve ütopya örneklerinden yola çıkarak queer edebiyatın ve olasılıkların izini sürüyor. Bir kelimeyi tanımlamak ve açıklamak başlangıçta kolay gibi görünse de aslında zor ve bir o kadar da tartışmalı. Hele de bu kelimenin Türkçede karşılığı yoksa durum zorlaşır. Dahası kelime birden çok kavramı içeriyorsa ‘anlamak’ sorunlu hale gelebilir. Peki, bu anlam çeşitliliği, kelimenin gücünü de ortaya koyar mı? Eğer queer ise, evet. İngilizce ’de garip, yamuk, acayip, alışıldık olmayan, tuhaf ve argoda ibne gibi anlamlara gelen queer, kavram olarak farklı biçimlerde kullanılıyor. Queer bazen cinsel kimlikleri, bazen de geleneksel lezbiyen ve gey çalışmalarından doğan teori modellerini ifade etmede özne oldu. Bununla beraber en önemlisi, queerin ne olduğuna dair tanım çabalarına direnç göstermesi. Bu durum queerin normatif akademik bir disiplin olamayacak yapısından kaynaklanıyor. Kavramın her türlü egemen söyleme karşı duruşu onu teori bağlamında sabitlemeyi de imkânsız kılıyor. Queerin tanımsızlığı bazı eleştirilere neden olsa da her şeyin dâhil olduğu ve devam eden sonsuz ‘oluş ’süreci onun en büyük gücü. Genel olarak kavramın toplumsal cinsiyete, cinsel yönelimlere ve kimlik üzerinde her türlü kategoriye karşı durduğunu söyleyebiliriz. Ama bu çerçeve yeterli değil hatta böyle bir tanımlama yanlış okumalara da neden olabilir. Çünkü queer metinler sadece içerik olarak değil, aynı zamanda egemen kültürün bir anlatıdan beklediklerine de meydan okur. Bu bağlamda queer çalışmaları; etnisite, sınıf, ırk, sakatlık hatta başka politik yaklaşımlarla birlikte ele alınabilir. Son yıllarda sürdürülen akademik yayınlar, queerin cinsiyet ve cinsellik kapsamının ötesinde kültürel ve sosyal yapının normlarıyla birlikte var olan bütün diğer mekanizmalarla kurulan iktidar ilişkilerine karşı farklı katmanlara seslendiğini ortaya koyuyor. Queer ve edebiyat Fakat daha çok LGBTİ+ hareketinin, siyasi ve toplumsal iktidarın “kadın”, “erkek”, “eşcinsel”, “transseksüel” gibi iktidar kodlarına ilişkin sorgulama alanı, queer teorinin çoklukları kapsayan eleştirel söylemine dâhil edildi. Dolayısıyla queer düşünce edimlere, bedenlere, türlere, söylemlere ve politikalara karşı sınırların bozulduğu bir form sunuyor diyebiliriz. Ayrıca queer teori, cinsiyetlendirilmiş kimliklerin ve cinselliklerin heteronormatif ikili yapısını ve kimlik inşalarının sınırlarını yıkma çabası nedeniyle iktidar -birey mücadelesinde de etkin bir rol üstleniyor. Teorinin edebiyat ilişkisine gelince: Queer edebiyatın ne olduğu ya da olmadığı, üzerine tartışılan konular arasında gösterilebilir. Bir edebi eserin LGBTİ+ teması içermesi onun queer ile ilişkilendirilmesi için yeterli değil. Bununla birlikte LGBTİ+ temsili içermeyen bir roman queer teori perspektifinden okunabilir. Toplumsal normları kabul ederek, hangi cinsiyet rollerinin ‘standart’ olduğunu ortaya koyan heteronormativite tanımı çelişkilerinden oluşan metinler queer okunamayabilir. Dolayısıyla queer içindeki yaklaşımlar ve çalışmalar farklı okumalarla karşımıza çıkabiliyor. 1990’lar ve 2000’lerde Judith Butler’ın Cinsiyet Belası, Michel Foucault’un Cinselliğin Tarihi gibi çalışmalarda dile getirilen cinselliğin baskıcı iktidar karşısında özgürleşmesi gibi temsillere odaklanan yaklaşımlar feminist, LGBTİ+ queer teori içinde yer buldu. Bu teorik çalışmalarla birlikte yapay zekâ, siborg, insan dışı/sonrası organizmalar, biyoiktidar, biyoteknoloji ve queer edebiyat metinlerinde karşımıza çıkıyor. Daha doğrusu bu metinler, normun dışında yer alması, verili düzen karşısında yeni yaşam önerileri sunmasıyla queer yaklaşımı içeriyor diyebiliriz. Özellikle feminist bilimkurgu/ütopya ve distopyalarda patriyarkal düşünceyi sorgulayan, düzenin değişmesi içi mücadele alanı sunan, sadece cinsiyet merkezli değil tüm canlıların haklarını gözeten ütopik ve distopik gezenlerin yaratıldığı roman kurguları mevcut sistemin eleştirisi, queer okumaya olanak sağlıyor. Bu bağlamda ilk dönem örneklerinden 1937 tarihli Katharine Burdekin’in feminist distopik türdeki Swastika Geceleri, denetimli ve ıslah edilmiş bedenin mahkûm edilmesini gözler önüne sererken, kontrol mekanizmalarının gözetiminde uygulanan yaptırımları sorgular. Roman, Nazi hegemonyası altında yaşayan, kafeslere kapatılan ve şiddet gören kadınların korkunç yaşamını deşifre eder. Kadın üzerinde erkek şiddeti ve tahakkümünün düşmanlık ilişkisi içinde var olduğunu görürüz. Roman boyunca patriyarkanın ve cinsiyet tahakkümünün karşısında kadının ikincil konumunu ve indirgenmesini işaretler Burdekin. Kadın bedenleri üzerine alınan kararları yıkıcı, deşifre edici bir dil kullanarak anlatmayı seçer yazar. Bununla birlikte, bedene yönelik şiddet ve bedenin nesneleştirilmesini iktidarın egemenlik ve tahakküm stratejini gösteriyor diyebiliriz. Swastika Geceleri özetle, Nazi ideolojisinin devam ettiği Hitler sonrası bir dünyada, Hitler savunucularının, kadınları Alman ırkının çoğalmasını sağlayan üretim makineleri olarak görür. Ve romanda beden üzerindeki yaptırımlar ortaya konur. Devlet için çocuk doğurmak ve anne olmak bir görevdir. Alman olmayan kadınlar ise işkenceler görür ve yok edilirler. Roman, devlet ve iktidara karşı ses çıkarmayan kadınlar üzerindeki baskıyı, şiddeti, ırkçılığı, cinsiyet tahakkümünü gösterir demek mümkün. Toplumsal cinsiyet sorgusu 1970’li ve 1980’li yıllarda feminist bilimkurgu/ ütopya ve distopyalarda ise, cinsiyet kavramının daha çok sorgulandığı metinler söz konusu. Bu metinlerde bedenlerin ikili karşıtlıklar üzerinden işleyen toplumsal cinsiyet deneyimini sorgulayan bir düşünceye yoğunlaştığını görüyoruz. Cinsiyet ve cinsiyeti yapılandıran bir unsur olarak toplumsal cinsiyete yönelik itirazı ortaya koyan romanlardan 1969 yılında yayımlanan Ursula K. Le Guin’in Karanlığın Sol Eli, değişken cinsiyetli bireyleriyle, farklı bedenlere ve cinsiyet deneyimlerine işaret eden bir evren sunar. Feminist bilim kurgunun öne çıkan örneklerinden sayılan aynı zamanda normu alt üst eden yapısıyla toplumsal cinsiyet ideolojisini aşmada queer teorinin kuramsal temellerini de içeren Karanlığın Sol Eli, ‘kış’ adlı bir gezegende geçer. Yazar toplumun ataerkil doğasına, kadının erkek tarafından ve doğanın toplum tarafından sömürülmesine de karşı çıkar. Kış’ın tüm sakinleri çift cinsiyetlidir. Cinsel kimliklerin değişken olduğu gezegende kişiler yılın belli bir döneminde erkek ya da kadın olur. Dolayısıyla annelik babalık rolleri de değişir. Yarı-kutup iklimine sahip Gethen gezegeninde bir yabancının, elçi Ai’nin gözünden Gethen sakinlerinin yaşamı aktarılır. Sabit bir cinsiyeti olmayan gezenin sakinleri, her ay ‘kemmer’ adını verdikleri birkaç gün boyunca, kadın ya da erkek olarak cinsel aktivite yaşadıktan sonra, ayın geri kalanını cinsiyetsiz olarak geçirirler. Roman, bedeni tahakküm altına alan toplumsal cinsiyete karşı dönüştürücü bir varoluşa işaret eder. Mücadeleci ve yaratıcı bir ütopya 1976 yılında yayımlanan Marge Piercy’nin Zamanın Kıyısındaki Kadın ütopyasında ise, yazar değişken cinsiyetler kavramına yer verir. Toplumsal cinsiyete dayalı cinsiyet kuruluşunun dışında öznenin farklı kavranış biçimini ortaya koyar Piercy. Romanda kadınlar ve erkekler fiziksel olarak birbirine benzerken üreme tamamen bedenden ayrıdır. Aynı zamanda erkek bedenleri erkeklerin de tıbbi yöntemlerle hamile kalabildiği gibi çocuk emzirebilecek şekilde yapılandırılır. Heteronormatif düzeni ve özdeşliği bozan, gelecek için aktif mücadele sunan bir bakış açısı sunar yazar. Kitap boyunca üç farklı zaman diliminde, tek bir kadının hayatındaki kimi değişimlerine anlatan bir hikâye karşımıza çıkıyor. Bu üç kadının birleşip tek bir benlikte, ütopik bir dünyayı kurtarmak için harekete geçtiği bir dünya betimlenir: Consuelo / Connie / Conchita Ramos. Bölünmüş kimlikler üzerinden hiyerarşik güç odakları, ırk ve cinsiyet ayrımı, kurum ve kontrol mekanizmalarının ortasında buluruz kendimizi. Connie’nin zihinsel ve duygusal sapmalarına tanık oluruz. Şiddet eğilimleri yüzünden akıl hastanesine yatırılan Connie, zorlu bir yaşam mücadelesiyle karşı karşıya olsa da çok geçmeden, yaklaşık iki yüzyıl sonrasının dünyasıyla iletişime geçmesiyle bambaşka bir yöne sürüklenir. Connie doktorların üzerinde deneyler yapmasını kabul etmezken diğer yandan, zihin gücüyle iletişime geçtiği ütopya halkının yardımıyla hâkim sistem karşısında başka bir yapı geliştirir. Roman, cinsiyetsizleştirilmiş, çekirdek aile ve her türlü iktidar ilişkisinin yok edildiği bir distopik alan sunar. Doğum, büyüme, cinsellik, çocuk yapma, delilik, ölüm ve yok olma gibi olguları irdeleyerek toplumsal olarak inşa edilmiş zorunlu verileri tersine çevirir. Yeni bir yaşam kurgusu Bilim kurgunun “yeni dalgası” olarak adlandırılan Dişi Adam, ise Joanna Russ tarafından 1960’lı yılların sonuna doğru yazılsa da 1975 yılında yayımlandı. Bu açıdan önceki dönem Amerikan feminizmine bir yanıt olarak da görüldü. Belki de en önemlisi ‘geleneksel ütopya’ anlayışına karşı konumlanması oldu. Geleneksel ütopya anlayışı egemen ideolojiye eleştiri getirirken, genel olarak yine sabit bir toplum üzerinden yeni bir yaşam kurgular. Dişi Adam’da, toplumsal mülkiyet ilişkilerinin yeniden düzenlendiği, ataerkilliği sorgulayan bir dünya kurgusu inşa edilir. Kadın varlığını bambaşka bir düzleme taşıyarak, alegoriler kurarak göstermeyi seçer Russ. Karakterlerin ve anlatıcının bilinç akışı konuşmalarının yer aldığı roman dokuz bölümden oluşur. Aynı zamanda her bölüm beş ile on yedi parçalı anlatımla sürdürülür. Romanın konusuyla ilgili net bir tanım yapmak güç. Çünkü kitabın bir konu çerçevesinde ilerlemediğini görürüz. Çizgisel bir anlatım da gerçekleşmez. Ve olaylar, olgular, karakterler sabit bir veri sunmaz bize. Temelde cinsiyet ayrımı, cinsel roller, evlilik, ailenin kadın üzerinde yarattığı baskıya karşı bölümler halinde parçalı yapıları bir araya getiren bir teknikle anlatı oluşturur. Siyah, bir vampirin yok edici gücü 1991’de yayımlanan The Gilda Stories ise Amerikalı yazar ve aktivist Jewelle Gomez'in ilk romanı. Siyah lezbiyen bir karakterin deneyimlerini anlatan Gomez’in distopik /bilimkurgusu travmatik tecrübeleri ortaya koyarken; bedene, cinsiyete ve ırka yönelik şiddet biçimlerini de merkezine alır. 1850'de başlayıp 2050'de iki yüz yıllık bir zaman kapsamında geçen romanın kahramanı Gilda, kölelikten kaçar ancak bir süre sonra bir yetişkin olarak vampire dönüşmesiyle, iktidarın iradesini yok eden bir karakter doğrudan açığa çıkar. Gilda’nın ölümsüzlüğü yakalaması, toplumsal dünyanın varoluş koşullarını iktidar ilişkilerini gerilimler ve dönüşümler yoluyla ortaya koyar. Jewella Gomez, romanı beyaz üstünlüğüne, sömürgeciliğe ve ekolojik yıkıma karşı sorgulamalara sürüklüyor. Roman aynı zamanda, kapitalizm ve heteronormatif aile biçimlerine karşı meydan okumasının yanı sıra toplumsal cinsiyet temsillerine karşı da bir mücadele sunar. 1850'lerde kölelikten kaçan ve bir genelevde çalışırken vampire dönüşen Gilda’nın korku üretip iktidarla savaşan bir karaktere nasıl dönüştüğüne tanıklık ederiz. Ve karakterin iki yüz yıllık yaşamındaki olaylar, ırkçılığı görünürleştirir. Yazarın, Amerikalı ve Avrupalı beyaz toplumların içine işleyen ırkçılık, kölelikle geçen yüzyılı imgeleştirdiği bir karakterle bu dramı ortaya koyduğunu söyleyebiliriz. Jewelle Gomez’in ırkçılık ve cinsiyetçilik gibi ötekileştirici unsurların yer aldığı hikâyelerde bedene indirgenen tüm hiyerarşileri de yok ettiğini söylemek mümkün. Tecavüze uğrayan bir köle ve siyahi karakter intikamını öldürerek alırken; kendi ölümsüzlük gücüne de kavuşur. Yabancı, öteki, köle, siyahi ve lezbiyen karakter, sınırları yok eden, var olan yapıyı dönüştüren bir rol üstlenir. Karşımıza çıkan feminist/bilimkurgu/distopya ve ütopya örnekleri, yaşamın korunmasını, türlerin özgürleşmesini, ırksallaştırılmış yaklaşımların ortadan kalkmasını ve ekolojik hayatın korunmasını hedefler. Tüm bu “başka bir dünya düşü” geniş queer olasılıkların sürdürülmesiyle mümkün olabilir. Özgürleşmeye ve ‘varoluşa’ değer veren queer düşünce ve edebiyat mutlak önermeler dışında bir diyalog alanı yakalıyor diyebiliriz. *Swastika Geceleri, Katharine Burdekin / Çeviren: Mehtap Gün Ayral /Encore Yayınları *Karanlığın Sol Eli, Ursula K. Le Guin/ Çeviren: Ümit Altuğ/, Ayrıntı Yayınları *Zamanın Kıyısındaki Kadın Marge Piercy/ Çeviren: Füsun Tülek/ Ayrıntı Yayınları *Dişi Adam, Joanna Russ/ Çeviren: Çiçek Öztek /Ayrıntı Yayınları *The Gilda Stories / Firebrand Books

  • Ulusal edebiyatın bahçesine sızmış queer bir köstebek: Hüseyin Rahmi Gürpınar

    Dandy-vari personası, heterofobikliği, flanörlüğü ve queer kişiliği... Ulusal edebiyatın bahçesine sızmış bir köstebek olarak Hüseyin Rahmi Gürpınar ile yeniden tanışmak ister misiniz?! İpek Şahinler, Hüseyin Rahmi’nin, hem biyografik queerliğini hem de edebi müphemliğini anlatıyor. Canım neler yapmak istiyor. Bana deli diyecekler diye korkuyorum. Akıllı olmak ne büyük ahmaklık, ne iç yakan bir sıkıntı, yarabbi! —Hüseyin Rahmi Gürpınar, Ben Deli Miyim? İpek Şahinler Türkçede okuduğum ilk queer[i]metin hayatıma Millî Eğitim Bakanlığı’nın tılsımlı elleriyle girdi. Doksanlı yılların ortasında İstanbul’da ilkokul öğrencisiydim. Erken öğrenim yıllarını Türkiye’de tamamlamış birçok kişinin belki mutlulukla, belki travmatik anılarla hatırlayacağı “100 Temel Eser” adlı listede Hüseyin Rahmi’nin Gûlyabani’si de vardı ve biz de sınıfça onu okumuştuk. Pek huysuz öğretmenimiz bu eser vasıtasıyla önündeki bir avuç çocuğa milli edebiyat kavramını anlatmaya çalışırken, Hüseyin Rahmi’nin tuhaflığı, oyunbazlığı, iğneleyiciliği ve bir çocuk olarak duygudaşlık kurabildiğim muzurluğu bana bir şekilde hep göz kırpıyordu. Fakat çocuk olduğum için bunu kelimelere döküp manalı bir şekilde ifade edemiyor, yalnızca hissedebiliyordum. Hüseyin Rahmi’nin ulusal edebiyatın bahçesine sızmış bir köstebek olduğunu çok daha sonraları anlayacaktım. Bu yazıda, Kültür Bakanlığı, Millî Eğitim Bakanlığı ve Türk Dil Kurumu gibi opak oluşumların duvarlarındaki çatlakların haritasını ustalıkla çıkarmış ve oralardan sızmayı başarmış bir yazarın, Hüseyin Rahmi’nin, hem biyografik queerliğini hem de edebi müphemliğini genel bir bakışla ele alacağım. Türk Dil Kurumu, Posta Gazetesi ve Kültür Bakanlığı tarafından Gürpınar’a adanmış incelemeler. Kültür Bakanlığı’nın “Türk Büyükleri” ibaresi altında yazarı milli edebiyatın köşe taşlarından ilân etmesi özellikle ilgi çekici. [Fotoğraf: İpek Şahinler] Seksen yıllık ömrünün neredeyse yetmiş yılını yazarak geçirmiş olan Gürpınar, verdiği yüz elli kadar eserle geç Osmanlıca ve erken modern Türkçe edebiyatın en üretken yazarlarından. 19 Ağustos 1864’te İstanbul Ayazpaşa’da Bağ Odaları denen evlerden birinde dünyaya gelmiş, annesini küçük yaşta kaybetmiş. Babasının başka bir evlilik yapması ve askerlik mesleği dolayısıyla mütemadiyen yer değiştirmesi sebebiyle altı yaşından itibaren anneannesinin Aksaray’daki konağında teyzesiyle büyümüş. Misafiri ve muhabbeti eksik olmayan bu büyük, kalabalık, bol kadınlı konak, yazarın ilk elden aktardığı anılarında polifonik (polyphonic, Bakhtin) bir ortam olarak canlanıyor: “Evde 10-12 kişi vardı. Yere bir yaygı yayarlar, üzerine yüksekçe bir iskemle ve onun üstüne de büyükçe bir sini oturturlardı. Çatal, kaşık, bıçak yok; herkes ortaya gelen yemekten yer, herkes aynı bardaktan su içer v.s. Sonraları mektebde, bazı arkadaşlarım beni evlerine yemeğe davet ettiler. Onlarda masa, iskemle, tabak, çatak, kaşık, bıçak v.s. hepsi mevcut. Ben de, onları davet edince, evdekilere bu mecburiyeti kabul ettirdim.”[ii] Queer ipuçları Bu alıntıda Gürpınar’ın queer kişiliği ve eserlerine dair üç ipucu var: Birincisi, hikâyelerinde sıkça karşılaştığımız çok sesli ve renkli İstanbul konaklarının tuhaf iç dinamiklerine bakıyor, queer kökenine iniyoruz. İkincisi, yine yazılarında gözlemlenen alla turca-alla franca çekişmesinin biyografik boyutuna şahit oluyoruz. Gürpınar, yaşadığı geleneksel denebilecek domestik ortamın yapısının revize edilmesi gerektiğini savunan bir çocuk olarak çıkıyor karşımıza. Bu anlamda yaşı küçük olsa da tam bir estetik önderi, ya da en azından kendini öyle yansıtıyor. Buna bağlı olarak Gürpınar’a dair ortaya çıkan üçüncü queer ipucu ise, yazarın yukarıdaki beyanının dandy-vari dokusu. Dandy kelimesini burada Türkçe karşılığı olan “züppe” manasıyla değil, Anglo-Germen ve Romans dillerindeki “şık,” “süslü,” “giyim kuşamına ve estetiğe önem veren—genellikle efemine—erkek” anlamında kullanıyorum. Bu tercihimin sebebi, TDK’ya göre öz Türkçe olduğu iddia edilen ve aslında İtalyanca zoppos’tan (tuhaf) gelmiş olması etimolojik olarak daha anlamlı ve muhtemel olan züppe’nin, Türkçede daha ziyade “sonradan görmüş,” “Batı özentisi” gibi, Cumhuriyet döneminden beri süregelen etkilenme korkusu’nun (anxiety of influence, Harold Bloom)[iii] negatif çağrışımlarıyla yüklü bir kelime olması. Bu bakımdan, Fransız kültür ve edebiyatına düşkünlüğüyle de bilinen Hüseyin Rahmi’nin kişiliği ve yazarlığını, züppe’den ziyade dandy kelimesinin daha net karşıladığını düşünüyorum. Aslına bakılırsa Gürpınar’ın hem küçük bir çocuk hem de yetişkin bir yazar olarak sergilediği bu dandilik, queer çalışmalarda sıkça atıf yapılan performativite (performativity) ve drag kavramlarının geldiği ana alan. İlk olarak 18. ve 19.yy Avrupa’sında Oscar Wilde, Lord Byron ve Brummell gibi yazarlarda vücut bulan bu dandy, dili kullanımı, giyinişi, cinselliği, hayatı ve varoluşuyla toplumdan ayrışan, kendine has ve orijinallikle takıntılı protest bir karakteri çağrıştırır. Dolayısıyla estetiğe, adabımuaşerete, manerizme düşkünlüğü, performatifliği, pozculuğu, self-made man (kendini yaratan adam) tavırları ve toplumsal hicve yatkınlığıyla Gürpınar’ın dandy-vari yahut proto-queer bir tarafı olduğunu söyleyebiliriz. Çocukken ev halkına yeme ve oturup kalkma adabı hakkında yön vermesi, “evdekilere bu mecburiyeti kabul ettirmesi,” bunun biyografik boyuttaki göstergesidir. Nitekim Gürpınar’ın bu tavrını roman ve hikâyelerinde de görürüz. Nerede nasıl davranılacağını bilemeyen, kendini evrensel bir lensten göremeyen, lokale hapsolmuş, gaflet denizinde çırpınan “tip”ler sıklıkla gülünç duruma düşer. Fakat bunun antipodundaki “tip”ler de alay konusudur. Yapmacık alla franca performans sergilemeye çalışan kişileri de bir o kadar tiye alır Gürpınar; Şık’taki Şatırzade Şöhret Bey, Ben Deli Miyim’deki Şadan Bey ve Nuri, Şıpsevdi’deki Meftun Bey, ve daha birçoğu gibi. Yazarın dandy-vari personasını pekiştiren bir diğer özelliği de flanörlüğüdür. Bir başka deyişle Hüseyin Rahmi, sağlam bir İstanbul gezgini, bilicisi ve tutkunudur. Bu yine hem biyografik hem de edebi boyutta tezahür eder. Şehrin kuytu köşelerine, arka sokaklarına, meyhanelere, türbelere, sarhoşların, yobazların, zevk peşinde adam ve kadınların mesken tuttuğu yerlere, “normal”in dışında kalan mekânlara, kısacası İstanbul’un queer alemlerine aşinadır. Dahası, bu merakı çocukken başlar. “Her sabah mektep zamanı evden çıkıyor, çantamı bir virân duvarının kovuğuna sakladıktan sonra Sütçü Bostanı, Cinci Meydanı, Langa, Samatya demeyip serseri dolaşıyordum, nihayet bir gün hilem meydana çıktı, babama mektup yazdılar…” diye aktarır bir konuşmasında. Öğretmenlerinin “zekâ parıltıları” bularak—kökü “eğmek” kelimesinden gelen—“eğitim”e uygun olmadığını saptadığı Hüseyin Rahmi, marazi bir çocuk olması da dolayısıyla okuldan alınır ve evde eğitim görür. Fakat okumak, yazmak ve özellikle Fransızca konusunda tutkuludur. "Müthiş yalnızlığın eseri!" “Ben tahsil hevesiyle çıldırıyordum, velilerim çalışmama müsaade etmiyorlardı. Herkes uyuduktan sonra döşeğimden kalkıyor, lâmbamı yakarak küçük çalışma odama çekiliyordum. Büyükannem, teyzem hemen arkamdan yetişerek beni çeke çeke ‘Haydi yat, uyu. Hatsa olacaksın, başını önüne eğme, yine boğaz olacaksın, öksürüğün tutacak!’ tekdiri ile lâmbamı söndürüyorlardı” diye anlatır okuma tutkusunu. On iki yaşındayken Gülbahar adlı ilk hikâyesini yazar, fakat bu Aksaray yangınında kül olur. Yayımlanan ilk yazısı ise İstanbul’da Bir Frenk’tir. Bunu okuyan Beşir Fuad ilginç bir yorumda bulunmuştur: “Bu çocukta espri-komik var, dikkat edin…”[iv] Buradaki “dikkat edin” ibaresi özellikle ilgi çekici. Acaba Beşir Fuad tam olarak neyi kastetmişti? “Dikkatinizi verin, bu yazar önemli eserler verecek” mi demişti, yoksa “marifetli esprilerinin arkasında başka şeyler olabilir, dikkatli olun” mu demek istemişti? Beşir Fuad’ın “dikkat”e değer bu yorumu, Hüseyin Rahmi’ye bugünden ve queer’den baktığımda, ilerde ulusal edebiyata sızacak bir yazarın habercisi olarak yeniden şekilleniyor. Fuad’ın ikircikli ibaresi tam da bu bakımdan, o zamanın milli edebiyat işçilerine ve ulus-devlet inşaatçılarına bir mesaj, uyarı niteliği taşıyor sanki. Nitekim sonraki yıllarda Hüseyin Rahmi’nin milli edebiyata hızla sızdığını net olarak görüyoruz. Ustası Ahmet Midhat Efendi Şık’ı şaşkınlık ve hayranlıkla karşılayarak Gürpınar’ın romancılığını onaylıyor. Sonrasında Beşir Fuad ile Tercüman-ı Hakikat’te uzun soluklu bir yazın ortaklığına başlıyor. Takiben İkdam, Sabah, Söz, Zaman, Vakit, Son Posta, Milliyet ve Cumhuriyet gibi gazetelerde mütercim ve muharrir olarak çalışıyor. Bu arada belirtmek gerekir ki Gürpınar, yazmayı bir iş, bir meslek, bir kapita üretimi şekli olarak da görmüş bir yazar. Yani üretkenliğini açıklarken salt yaratıcılık romantizmine kapılmadan yazarın bu tarafını da görmek gerek. Keza o kadar üretken ki, Heybeliada’daki köşkünü inşa ettirdiği ve geçimini sağladığı parayı yazıdan kazanıyor. Zamanın gazete ve dergilerinde “öncü yazarımız,” “saygıdeğer kalemimiz,” “üstad” gibi betimlemelerle anılan, fakat bu esnada adada Miralay Hulusi Bey’le “kapalı” bir birliktelik yaşayan Gürpınar’ın, queer tavırlı bir yazar olarak ulusun bahçesine tam anlamıyla sızmış olduğu TBMM’nin beşinci ve altıncı döneminde Kütahya Milletvekili olarak bulunmasıyla tasdikleniyor. Fakat Gürpınar’ı “milli gururumuz” diye tanımlayan gazeteler, bir yandan da yazarın neden hiç evlenmediğine dair makale, röportaj ve incelemeler yayınlar. Muhtemelen soru yağmuruna tutulmuş olan Gürpınar, bir röportajında şunları söylemiş: “Yattığım odada başka nefes istemem, sinirlenirim; bunun içindir ki, misafirlikte de kalmam. Efendim, muharrirlerden kim evlendiyse, artık yazamaz olmuştur. Ernest Renan da bekârmış, kendisine sebebini sormuşlar: ‘İnsanlar iki kısımdır. Bir kısmı dimağ ile, bir kısmı bedenle çalışır. Ben birinci kısımdanım” cevabını vermiş.”[v] Birtakım gazete ise üretkenliğini “müthiş yalnızlığın eseri” olarak yorumlamış. Gürpınar da sıklıkla bu algıyı pekiştiren demeçler vermiş. Örneğin, “eğer evlenmiş olsaydım kırk beş romanımın üçünü bile yazamazdım” gibi bir açıklaması var. Temize çıkarma çabaları! Halbuki Gürpınar yalnız filan değil, partneri Miralay Hulusi Bey ile eşcinsel bir partner hayatı yaşıyor. Ender olsa da bazı röportajlarında Hulusi Bey’le adada kurdukları yaşamda ne kadar huzurlu olduğunu belirtiyor. Hatta en sevdiği etkinliklerden birinin kendi elleriyle patlattığı mısır eşliğinde Hulusi Bey’le film izlemek, “dostu” bahçe işleriyle uğraşırken reçel ve dondurma yapmak, ya da nakış işlemek olduğunu söylüyor. Kısacası Gürpınar düzcinsel olmayan ilişkisini ve queer yönelimlerini aktif olarak belirtmese de özel olarak saklamıyor da. Bunu görmemeye ya da kılıf uydurmaya gayret edenler daha çok medya organları. Örneğin Refik Ahmet Sevengil’in 1936’da Yenigün’de yayımlanan aşağıdaki makalesi aşikâr olanı alenen saklamaya çalışması bakımından neredeyse gülünç: “Yarım asırdan fazla süren bir arkadaşlıkla[vi]birbirine bağlanan bu en temiz, en iyi iki insan bir evde otururlar, bir evde yaşarlar, bir yerde yiyip içerler ve romancı, kütüphanesinin başına geçip eserlerini yazarken arkadaşı salonun bir köşesindeki kanepenin üstünde oturup kitap okurdu. İkisi de hiç evlenmemişlerdir. Gençliklerinde birlikte gezip tozmuşlar, olgunluk ve yaşlılık çağlarını beraber geçirdiler.” [vii] Yazarın heteroseksüel birliktelik kontratını neden hiç imzalamadığına dair başka bir spekülasyon da merdümgirizliği (insanlardan kaçan) etrafında şekilleniyor. Agâh Sırrı Levend’in Türk Dil Kurumu basımı bir incelemesinde şu “açıklama” var: “Çekingenliği ve karakterinin özelliği yüzünden Hüseyin Rahmi kalabalıktan kaçınmış, fazla arkadaş edinememiştir. Evlenmemesi, hayatının uzun yıllarını Heybeliada’daki köşkünde ihtiyar yengesi, yengesinin kızı ve Miralay Sadık’la geçirmesi bundandır”[viii] (1964: 21). Bir diğer “temize çıkarma” çabası da çocukluğunun kadınlarla dolu domestik bir konakta geçmiş olduğuna dair argümanlar. Zamanın gazeteleri bu tezlerini desteklemek için yazarın “ustaca işlenmiş” farklı kadın tiplemelerini örnek göstermiş. Cimri kocakarı, iffetli dul, yaşlı ama zengin aşk düşkünü kadın, namuslu âlüfte (fahişe), meleksi bakire bunlardan bazıları. Bana kalırsa Hüseyin Rahmi’nin kadınları pek ustaca işlenmiş karakterler değil. Aksine, genellikle basmakalıp ve iki boyutlu “tip”ler. Hüseyin Rahmi’nin kadınlarına queer-feminist bir lensten bakmayı bizzat denemedim, ama fikrimce böyle bir okuma yapıldığında yazarın samimi bir kesişimsellik kuramadığının ortaya çıkması ve sınıfta kalması muhtemel. Dahası, Gürpınar’ın edebiyatında yer yer misojen tavırlar görmek de mümkün. Bunu şuradan anlayabiliriz: katastrofik olaylar dizisi çoğunlukla erkek karakterlerin kadın karakterlerle karşılaşıp heteroseksüel aşka “düşmesi” ile başlıyor. Evlilikler de genellikle ahlaksızlık, aldatmaca, yalan ve namussuzluk kıskacında tasvir ediliyor. Bu paralel olarak bir nebze ileri giderek yazarın heterofobik bir tavra da sahip olduğunu düşündüğümü belirtmek isterim. Bunu sadece neden evlenmediğine dair verdiği demeçlerden yola çıkarak değil, romanlarını da göz önünde bulundurarak söylüyorum. Örneğin Ben Deli Miyim?’de annesi ve üvey babasının şevişmelerini gözünde canlandırarak “insan çiftleşmesinin bu kötü kullanılışından bulantı duyuyorum” (1981: 20) diye kaydediyor. Sonrasında ise şöyle devam ediyor: “İnsanlar, yularları ‘nasip’ denilen heyhûlanın elinde, nereye gittiklerini bilmeyen hayvanlardır. Çok geniş ve hesapsız sandıkları düşünce ve istekleri pek sınırlıdır […] Evlenmek de bunlardan biridir” (22). Burada evliliğe açıkça bir apati besleniyor. Ayrıca birçok eserinde evlilik kurumu, karakterlerin modernleşme sürecinde sınıf atlamak için dahil olduğu birer proje gibi resmediliyor. Hatta Berna Moran’ın buna dolaylı olarak işaret eden bir yorumu var: “Gürpınar’ın yapıtlarında kadın-erkek ilişkisi çok işlenen bir konudur, ama bu ilişki, hiçbir zaman, birbirini seven iki gencin sonunda evlenip mutluluğa erişmesiyle sonuçlanmaz. Bu tür roman yazmaz”[ix] (1983: 103). Sonuç olarak Hüseyin Rahmi’nin romanlarında heteroseksüel arzuya ve ilişkilere dair negatif ve mesafeli bir yaklaşım olduğunu ve bunun yakın okumalarla desteklenebileceğini düşünüyorum. Queer izleklere dönecek olursam, Meyhane’de Hanımlar, Şık, Evlere Şenlik Kaynanam Nasıl Kudurdu? gibi romanlarında karnavalesk’den[x] (carnivalesque, Bakhtin) başlayıp queeresk’e uzanan bir spektrum olduğunu görüyoruz. Bu başlı başına bir mesele ve mevcut yazımın konusunu aşıyor. Ama kısaca şunu söyleyebilirim: romanların farklı karakterleri ve çok sesli (polyphonic, Bakhtin)[xi] yapısı vasıtasıyla mütemadiyen değişen ton, kutsal olanla profan olanı yan yana getirerek, aralarında müphem, eşikte ve cüretkâr diyaloglar oluşmasını sağlıyor. Bu da Hüseyin Rahmi’nin birçok romanındaki, neredeyse crescendo tonda ilerleyen, patlamaya hazır potansiyel enerjiyi daha iyi anlamaya yardımcı oluyor. Nitekim yazarın bu tip romanlarının sonunun çoğunlukla büyük ve absürd kavgalarla bittiğini ve trajikomik kapanışlarla sonuçlandığını görüyoruz. Yazımı, Hüseyin Rahmi’deki queer izleklerin en zahir ve ustaca işlenmiş şekliyle bulunduğunu düşündüğüm Ben Deli Miyim? ile kapatmak istiyorum. 1924 tarihli, yani bugün neredeyse yüz yaşında olan bu romanın, 2021’de halen içinde kıvrandığımız normallik ve modernlik sancısına hitap eden bir sesi var. Delilik-akıllılık bağlamı üzerinden ördüğü yapısıyla toplumsal ötekileştirme mekanizmalarına çomak sokuyor. Açılış kısmı adeta bir tuhaflık manifestosu ve deliliğe açık bir övgü. Akla ilk Erasmus’un Deliliğe Övgü’sünü (1511) getiriyor. Erasmus, normalliğe hiper vurgu yapan Katolik kilisesini ve genel olarak Orta Çağ Avrupa düşüncesini eleştiriyordu. Hüseyin Rahmi de buna paralel olarak zamanın straight tavrını ve konform etmek adına normalleşen, “akıllı”laşan bireyi eleştiriyor. Bunu Cervantesvari bir tavırla yapıyor; okura açıkça sesleniyor: “Hey! Kendini akıllı sanan zavallı, kira otomobillerine konan taksitler gibi, sana da her saatini, hareketini yazan bir alet bağlasalar, bazı bazı tımarhanedekileri imrendirecek şeyler yaptığını belki biraz anlardın”[xii] (1981: 7). "Ahlak bir maskedir" Gürpınar’ın bu sözlerinde alttan alta kendi ötekiliğini, tuhaflığını, queerliğini meşrulaştırma çabası da var. Fakat eşcinsel arzulanımın, trans seks işçilerinin, BDSM pratiklerinin, tebdil-i kıyafetin, sağlıklı deliliğin, hastalıklı normalliğin ve hegemonya eleştirisinin de yer verildiği, hem tematik hem de edebi anlamda zamanının ötesindeki bu üç yüz otuz sayfalık proto-queer roman, müphem Türkçe edebiyatın atar damarlarından. Bunun en iyi kanıtı, romanın zamanında “ahlaka aykırı neşriyat” gerekçesiyle sansürlenmiş ve yazarın mahkemede yargılanmış olmasıdır. Oysa Hüseyin Rahmi’nin de dediği “ahlak bir maskedir.” Farklı renklerin ve tuhaflıkların devlet elinin git gide artan normallik şiddetiyle yok edilmeye çalışıldığı günümüz Türkiye’sinde, ulusal edebiyatın bahçesine sızabilmeyi başarmış bu queer köstebeğin tuhaf renklerini, protest tavrını, oyunculuğunu ve toplumsal cinsiyet performansını daha iyi anlamamız, “milletin vekili yazar” Hüseyin Rahmi’ye queer lensten daha çok bakmamız gerektiğini düşünüyorum. [xiii] Efdal Seviçli’nin 1990 tarihli Gürpınar incelemesinden. [Fotoğraf: İpek Şahinler] [i] Queer’i LGBT+ için bir şemsiye terim olarak kullanmıyorum. Kastettiğim daha ziyade normalin dışında kalan, tuhaf, müphem, tanımlanamaz, kimlik politikaları ve sınırları belli ad-landırmalar dışında ve ötesinde kalan akışkan bir tavır. [ii] Nejat Muhsinoğlu, “İçerden Röportajlar: Hüseyin Rahmi Gürpınar” Büyükdoğu Dergisi, Yıl: 1, Cilt: 2, Sayı:22. 10 Mart 1944, s. 4 [iii] Harold Bloom. The anxiety of influence: A theory of poetry. Oxford University Press, USA, 1997. [iv] Refik Ahmet Sevengil, a.g.e., “Muharrir Hüseyin Rahmi” bölümü, s. 45 [v] a.g.e., s.12 [vi] Benim vurgum. [vii] “Edebiyatçı olmadığı halde edebiyat tarihimize geçen bir isim: Miralay Hulusi. Miralay Hulusi'nin ölümü ile en büyük acıyı duyan Üstad Hüseyin Rahmi.” Refik Ahmet Sevengil. 25.03.1936. SALT Arşiv. https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/21209. 20.05.2021 tarihinde erişildi [viii]Agâh Sırrı Levend. Hüseyin Rahmi Gürpınar. No. 9. Ankara Üniversitesi Basımevi, 1964. [ix] Berna Moran. Türk romanına eleştirel bir bakış 1: Ahmet Mithat'tan AH Tanpınar'a. Vol. 19. Iletişim yayınları, 1983. [x] Mikhail Mikhaĭlovich Bakhtin. Rabelais and his world. Vol. 341. Indiana University Press, 1984. [xi] Mikhail Mikhaĭlovich Bakhtinı. "Discourse in the Novel." Literary theory: An anthology II (1935): 674-685. [xii] Hüseyin Rahmi Gürpınar. Ben deli miyim? İstanbul: Atlas Kitabevi. 1981 (ilk basım 1924). [xiii] Efdal Sevinçli. Hüseyin Rahmi Gürpınar: yaşamı, sanatçı kişiliği. Vol. 39. Arba, 1990.

  • Hayat, benlik, yas

    "Temel mesele herkesin kendini, benliğini dayatmalara ve aşağılamalara maruz kalmadan oluşturma hakkının; yaşama hakkının; yasının tutulabilir olma hakkının savunulmasıdır." Melike Uzun hayat, benlik ve yas üzerinden queer teorinin temel bileşenlerini masaya yatırıyor. Melike Uzun Dedemin yedi yaşımdayken ölümünden sonra çok sık hastalanmaya başlamıştım. Ateşleniyor ve öksürüyordum. Bu yüzden, dokuz yaşımdayken yolum yedi sekiz kişinin aynı koğuşta kaldığı hastaneye düştü. Dezenfektanla pislik kokusunun karıştığı tuvaletlerin midemi bulandırdığı hastanede bronşit tedavisi için bir hafta geçirmek zorunda kaldım. O bir haftadan bana üç iz kaldı. Biri eve döndüğümde hissettiğim rahatlama ki, eve dönme isteği, uzun süre nerde olursam olayım bende takıntı haline geldi. İkincisini şimdi anlatmayacağım. Üçüncüsü yan yatakta annem gibi çocuğunun başında bekleyen kadının yüzü ve annemle aralarında geçen bir konuşma. Annem şöyle dedi, yan yataktaki çocuğun annesine “Aaaa Alevi misin, hiç benzemiyorsun onlara, çok da iyisin.” Kadının o andaki yüzünü ve karnıma saplanan ağrıyı hatırlıyorum. Annemin kurduğu cümlede, kadına öyle davranmasında ölümcül bir yanlışlık vardı, sezmiştim ve bu yanlışlık hayata bakışımı, eylemlerimi ilişkilerimi belirleyen meselelerden biri oldu. Etnik kökenleri, sınıfsal konumları, cinsel yönelimleri, bedensel ya da psikolojik farklılıkları ya da norm çizgisinden sapma kabul edilen varoluşları nedeniyle “yası tutulamaz olanlar” olarak kabul edilen insanlar vardır. Normdan sapma ölçütleri toplumdan topluma değişebilirken, ya da her cemaat kendi “yasına izin verilmeyenlerini” yaratırken bazı sapmalar her toplumda, cemaatte yasaklı sayılır. Onlar “iyi, makbul insan” olma durumunu bile alaşağı edebilen kimlik(siz) lerdir, her an gözden çıkarılabilir olanlardır. Yası tutulmaya değer görülmeyen hayatlar “hayattan sayılmayan ya da başından itibaren belirli epistemolojik çerçeveler dahilinde kavranabilir olmayan hayatlar zaten hiçbir zaman tam anlamıyla yaşanmamış ya da kaybedilmemiştir.”der Judith Butler. ( Savaş Tertipleri, sy.9 ) Onlar daha baştan kaybedenlerdir yani. Queer teorinin en önemli bileşenlerinden biri şu sorudur: “İnsan sorusuyla, kimin insan sayıldığı sorusuyla, bununla bağlantılı olarak hangi hayatların hayat sayıldığı sorusuyla ve birçoğumuzu yıllarca meşgul eden bir soruyla başlamak ve bitirmek istiyorum: yası tutulabilir bir hayatı oluşturan nedir?” (Çöz(ül)en Cinsiyet sy.35) James Baldwin; Giovanni’nin Odası’nda tam da bu soruya dayanarak oluşturmuş gibidir Giovanni karakterini: Paris’te İtalyan bir göçmen, yoksul ve gay. Bir yanda Giovanni; diğer yanda, arzuları inşa etmek istediği toplumsal kimlikle çatışan, özgür kararlar vermek yerine iyi evlat, iyi Amerikalı olmayı tercih eden, başka bir deyişle Giovanni’nin odasından ayrıldıktan sonra normlar dünyasına geçen ve Giovanni’yi yok sayan David vardır. Bir hayatı, dolayısıyla kimliği, benliği olmadığı varsayılan Giovanni kendisine yönelen aşağılamalara, odasında David’le kurdukları aşk sayesinde karşı koyma gücüne kavuşur ama bu karşı koyuş David’in odadan kaçışı, bir erkek yerine bir kadını seçişi ile darmadağın olur. Bu darmadağın olma haline toplumun aldığı tavır yine Butler’ın deyişi ile Giovanni’nin yası tutulabilir bir hayatı olmadığının kanıtıdır. Queer teorinin en önemli bileşenlerinden biri şu sorudur: “İnsan sorusuyla, kimin insan sayıldığı sorusuyla, bununla bağlantılı olarak hangi hayatların hayat sayıldığı sorusuyla ve birçoğumuzu yıllarca meşgul eden bir soruyla başlamak ve bitirmek istiyorum: yası tutulabilir bir hayatı oluşturan nedir?” Hikâye, Amerikalı olmak Avrupalı olmak; yerli olmak ve göçmen olmak gibi çatışmalar çevresinde döner ancak hâkim olan çatışma, aynı zamanda romanın ana meselesine dairdir: Kimliğin kuruluşu. “Ben”i oluşturma sürecinde devreye giren dinamiklere dairdir bu ana mesele. Ben, özgürce seçtiklerimden mi oluşurum, yoksa başıma gelenler ve çevremdekiler tarafından şekillendirilen, dıştakilerin baskısına maruz kalan, edim kuvveti elinden alınmış biçareden başka bir şey değil miyim? Giovanni’nin odası bütün harap haline rağmen David ve Giovanni’nin kendileri olmaya yaklaştıkları tek mekândır, dışa, kamuya açıldıklarında, başkalarının nazarına maruz kaldıklarında kendilerini ve aralarındaki bağı feda ederler. David’in kimliğini oluşturma sürecinde, lisede arkadaşı Joey ile yakınlaşmaları onu korkutmuş, içedönük ve sert biri haline getirmiştir. Joey’le yaşadıkları ilişki, onu babasının beklediği, istediği bir insan olamama telaşına düşürür ve bir daha, Giovanni’yi tanıyana kadar erkeklerle beraber olmaktan uzak durur. Bu; ülkesinden, baba yurdundan, ayrılana kadar sürer. Joey’le yakınlaşmaları sonrasından sert ve içedönük olması kendisini babasının bakışıyla değerlendirmesinden kaynaklanır. Bir erkeğe ilgi duymasını kamufle edecek bir araç varsa o da “sert” olmasıdır. Babasının ondan beklediği budur: “ ‘Bir şeyi aklından çıkarma,’ diye bağırdı babam birden beni korkutan bir sesle. ‘En büyük arzum David’in adam gibi bir erkek olması.’ (sy.23) David’in Amerika’dan Paris’e gidişi sert erkek maskesinden gerçek benliğine, kaçmak için çaba harcadığı benliğine bir yolculuk olduğunu, bastırdığı benliği yüzeye çıkarmak, onu gerçeğe dönüştürmek üzere yapılan bir yolculuk olduğunu, her şey olup bittikten sonra anlar. “Eğer o günkü bilinçte olsaydım, peşinde olduğum ben’in aslında kaçmak için onca çaba harcadığım Ben olduğunu anlamış olsaydım evde kalırdım, buralara gelmezdim. Ama yine de sanırım – aslında Fransa’ya giden gemiye bindiğimde derinden derine ne yaptığımı çok iyi biliyordum.”(sy29) Kutsal üçgenin dışında Paris’e gittiğinde parasız kalır, ara sıra borç aldığı Jacques ile gittiği barda Giovanni ile tanışır ve aralarındaki çekime ikisi de karşı koymaz, David’in evi yoktur, birlikte Giovanni’nin harabe, dağınık odasında kalmaya başlarlar. Romanda mekanın kullanımı iki düzlemde gerçekleşir. Birincisi, benliğin özgürce kurulabildiği oda; ikincisi, benliğe müdahale edilen, şekil verilmeye çalışılan, toplumun tahakkümüyle karşılaşılan her yer. Normların dünyası üç şekilde belirir: David’in babası, İtalyan ev sahibi ve bar çevresi. Babanın toplumun sözcülüğünü nasıl üstlendiğini yukarıdaki alıntıda belirtmiştim. David Amerika’ya dönmeye karar verdiğinde karşılaştığı ev sahibi şöyle der: “Başka bir kadın bulmalısınız kendinize, iyi bir kadın, evlenmeli ve çocuk yapmalısınız. … Anneniz ölmüş olsa bile … babanızın torunlarını sevmekten çok mutlu olacağını anlamalısınız.” (sy.72) Her köşe başında ne yapmamız gerektiğini, bir an bile düşünmeden, bin yılların kabulünden aldıkları güç ve pervasızlıkla dile getiren kişilerden biriyle David hayatının yıkım anında karşılaşır ve pek bir karşılık vermez. İtalyan ev sahibi sonunda dua etmeyi de salık verir. Evlilik-çocuk-kilise kutsal üçgenine dahil olmak her şeyin çözümüdür ev sahibine göre. Kimsenin aklından bu üçgenin dışında, gerçek bir hayat kurulabileceği geçmez. Mutsuzluğun temel kaynağının bu üçgen olduğu düşünülmez. Oysaki David’in yaşadığı tam da budur. Kutsal üçgenin içinde olmakla dışına çıkmak arasındaki gerilimde mutlu bir benlik, dolayısıyla doyuma ulaşma şansını yakalayabileceği bir hayat kurmayı başaramamıştır. Bu hayata yaklaşanlar, sadece üçgenin içindekiler değil dışındakiler tarafından da kabul görmez. Giovanni ve David’in aralarındaki sahici bağ bir süre sonra, Jacques, barın sahibi Guillaume ve bar müşterileri tarafından yadırganmaya başlanır. David bunu şöyle dile getirir: “zamanla barın müdavimlerinin bize karşı tavırları tuhaflaştı. Bu kıskançlıkla, gizlenmeye çalışılan antipatiyle karışık, itici, tatsız, anaç bir tavırdı. Bizimle kendi aralarında konuştukları şekilde konuşmuyor, hatta konuşamıyor, başka şekilde konuşmak zorunda kalmanın tedirginliğine içerliyorlardı. … Zavallılıklarının bilincine varıyor, gevezeliğin uyuşturuculuğu, baştan çıkarma, elde etme düşleri, karşılıklı aşağılamalar da onları bu duygudan kurtarmıyordu.” ( sy.79) İki erkek arasında kurulan sahici bir sevgi bağı onların tüm mutsuzlar tarafından da dışlanmasına neden olmuştur. Mutsuzluk, karşılıklı aşağılama, gevezelik, elde etme düşleri de norma dair duygu ve edimlerdir ve normlar alanının zaafları her an norm dışı alana, norm dışı var olma, ilişkilenme biçimlerine de sirayet edebilir sanki. Temel mesele herkesin kendini, benliğini dayatmalara ve aşağılamalara maruz kalmadan oluşturma hakkının; yaşama hakkının; yasının tutulabilir olma hakkının savunulmasıdır. Hikâye okura, her şey olup bittikten sonra, David tarafından, ülkesine dönmeden önce, ayrılacağı evin penceresinden bakarken, onun izlenimleriyle aktarılır. Tüm hesaplaşmaların bu kadar berraklıkla ortaya çıkması için, “gerçek benlik”in kendinden utanmadan kurulabilmesi için büyük bir felaket, iki kurban gerekmiş gibidir. Ortada iki kurban vardır ama normlar dünyası bunun yalnızca bir yüzünü görür. Göçmen bir jigolonun yasının tutulması düşünülmez bile. O zaten bir kimlik, birey olarak tanınmamıştır, olsa olsa bir dehşetin faili olabilir. Gazetelere, yargıya göre tek kurban vardır ama okur, olan biteni David’in bakış açısıyla ayrıntılı bir biçimde öğrendiği için gerçeğin böyle olmadığını bilir. Yine de şu artık açık olmuştur, yaşama hakkı olmayanın yasının tutulma hakkı da elinden alınır. Giovanni göçmen ve yoksul var oluşuyla günah keçisine dönüştürülmüştür. Onun artık ne yaşama hakkı vardır ne de arkasından bir kişinin bile yas tutmasına tahammül edilebilir. Her mekân, her coğrafya, her sınıf kendi normlarını ve ötekisini oluşturur. “Çok da iyisin ama Aleviymişsin”deki dışlama, genel ahlakı yaşam hakkını hiçe sayarak kendi ölçütleriyle kurma, benliği parçalama gücüne sahiptir. Bu yüzden temel mesele herkesin kendini, benliğini dayatmalara ve aşağılamalara maruz kalmadan oluşturma hakkının; yaşama hakkının; yasının tutulabilir olma hakkının savunulmasıdır. *Giovanni’nin Odası, James Baldwin, çev. Çiğdem Öztekin, YKY, 2020 *Judith Butler, Çöz(ül)en Cinsiyet, Çev. Barış Engin Aksoy, Monokl, 2020 *Judith Butler, Savaş Tertipleri, çev. Şeyda Öztürk, YKY, 2015

  • İnanç Avadit'ten yeni şiir kitabı: Sonra Öldürdüler Onu

    Buradan Kurtulmak Bize Kaldı ve Canavarın Kalbi ile dikkatleri üzerine çeken şair İnanç Avadit'ten tek şiirlik yeni bir şiir kitabı : Sonra Öldürdüler Onu. Kovid-19 Salgını'nın başında bu yana yazılmış şiirlerin ekleme ve çıkarmalarla tek bir şiir haline dönüştürüldüğü Sonra Öldürdüler Onu, kültürel bir varlık olarak insanın uzak akrabalarından miras aldığı "şiddet"in tarihine kısa bir yolculuk. Sonra Öldürdüler Onu İnanç Avadit Doğrudan Yayıncılık 2021, 68 s.

  • Bir ölüm türü olarak aşkın romanı Malina

    "Ortada bir cinayet olmasa da bir cinayet romanı Malina. Çünkü Bachmann bir ölüm türü olarak aşkı anlatıyor. Aşkı bir ölüm türü olarak karşımıza çıkararak, aşka dair ne söylendi ise, neredeyse hepsini, bütün aşk tanımlarını yerle bir ediyor." Şule Tüzül, Bachmann'ın okurunu altüst eden, sarsan ve yakasını bir türlü bırakmayan efsane romanı Malina üzerine yazdı. Bilmece Hiçbir şey gelmeyecek bundan böyle. Bir daha ilkbahar olmayacak. Herkese kehanetidir bin yıllık takvimlerin. Ama yaz, ve hani derler ya, “yazdan kalma” diye, onlar da olmayacak – artık hiçbir şey gelmeyecek. Asla ağlamamalısın, Der bir şarkı. Onun dışında bir şey diyen kimse yok. (Toplu Şiirler, Ingeborg Bachmann, YKY, Çeviren: Ahmet Cemal) Kitaplar ve dolayısıyla yazarlar, anlattıkları ve anlamlandırdıkları ile okurlarını bir yandan dinginleştirirler, çünkü yaşamla daha fazla yakınlaşmamızı, yaşamı daha iyi anlamamızı, bizi tedirgin eden ya da korkutan gerçekleri daha sağduyulu biçimde algılamamızı sağlarlar. Diğer yandan sarsarlar, alt üst ederler, içinizde, derinlerinizde tam da yerine oturduğunu sandığınız şeyleri yerle bir edip yeniden inşa etmeye zorlarlar. Yazar, bu nedenle yazar değil midir zaten… Ek olarak, bazı kitaplarsa yakanızı bırakmaz. Siz de zaten yakanızı bırakmasını istemezsiniz. Tekrar ve tekrar okuturlar kendilerini. Çünkü her okumada size yeni şeyler vaat ederler. Bu dinginleştirme ve huzursuz etme süreçlerini, her defasında başka başka biçimlerde tekrar ve tekrar yaşatırlar okurlarına. Ingeborg Bachmann’ın Malina’sı işte o kitaplardan. Her kitabın elbette okuru kadar yorumu var ancak Malina her yönü ile pek çok farklı yoruma açık bir kitap. Bachmann da kitabının çok farklı biçimlerde okunabileceğini belirtmiş zaten. Malina, genel kabul görmüş roman kriterlerinin ötesinde bir kitap. Kitapla ilgili ilk tartışmalar roman olup olmadığı üzerine yapılmış. Her ne kadar bir romandan beklediğimiz karakterlere, zaman ve mekâna, olay örgüsüne sahip gibi görünse de, günlük yaşamdan ve somut yaşanmışlıklardan kopuk, adı olmayan bir kadın kahramanın iç dünyasında olup bitenlerin romanı. Dış dünyada pek de bir şey yaşanmıyor aslında, yaşananlar her gün yaşanan sıradanlıklar. Ama işte o sıradan dediğimiz şeyler çiziyor ya yaşamlarımızın yönünü… “İnsanların birbirlerini ağır ağır öldürmekte olduklarına inanmıyor musunuz? Kimi zaman herkes açık ve seçik görebiliyor bu gerçeği, ama uzun zaman parçaları boyunca da insanlar yine belli bir dinginlik içersinde yaşayıp gidiyorlar, küçük yaralarıyla, yaralanmalarıyla birlikte, ve aslında yaşanabiliyor da bunlarla…” Ne kadar geniş kapsamlı bir tarih, felsefe ve edebi birikiminiz varsa o kadar farklı okumalara açık bir kitap Malina. Bu nedenle yaşamınızın farklı dönemlerinde yapılacak okumalar kitapta yepyeni şeyler görmenize neden oluyor. Ortada bir cinayet olmasa da bir cinayet romanı Malina. Çünkü Bachmann bir ölüm türü olarak aşkı anlatıyor. Bachmann, “Ölüm Türleri” başlığı altında üç kitaptan oluşacak bir dizinin ilk kitabı olarak yazmış Malina’yı. İlk yayınlanma tarihi 1971. Diziyi tamamlayamadan, 1973 yılında, çok genç bir yaşta kaybediyoruz Ingeborg Bachmann’ı. Malina ile Bachmann, aşkı bir ölüm türü olarak karşımıza çıkararak, aşka dair ne söylendi ise, neredeyse hepsini, bütün aşk tanımlarını yerle bir ediyor. Bunu yaparken işin içine birçok felsefi görüş de katılıyor. Heidegger ve Wittgenstein üzerine yoğun çalışmaları bulunan Bachmann, onların felsefelerini Malina’nın temel taşları arasına yerleştirmiş. Ne kadar geniş kapsamlı bir tarih, felsefe ve edebi birikiminiz varsa o kadar farklı okumalara açık bir kitap Malina. Bu nedenle yaşamınızın farklı dönemlerinde yapılacak okumalar kitapta yepyeni şeyler görmenize neden oluyor. “Çünkü Bugün sözcüğünü kullanma hakkının aslına yalnızca kendini öldürmek isteyenlere ait olması gerekir.” Kitabın ana karakterleri anlatıcı Ben, Ben ile aynı evde yaşadığı söylenen Malina (Malina, kadın kahramanımız Ben’in iç dünyasındaki erkek yan) ve Ben’in büyük aşkı Ivan. Araya bazen Ivan’ın küçük çocukları, Ben’in kızkardeşi, anne ve babası, Ben’in yardımcıları girebiliyor küçük rollerde. Ama asıl mesele Ben, Malina ve Ivan arasında dönüp duruyor. Her şey o kadar yoruma açık ki, Ben’in yaşamı, Bachmann’ın otobiyografik özelliklerini taşıdığı kadar, bütün kadınları temsil ediyor. Malina, bir kadının içindeki erkek yanı, evet, ama aynı zamanda hayatımızdaki tüm erkek rollerinin temsili de olabilir. Ivan, Ben’in sevgilisi olduğu kadar, Bachmann’ın hayatına giren erkekleri temsil ediyor bir yandan. Biraz Paul Celan, biraz Max Frisch. Diğer yandan yaşamdaki tüm sevgililerin, Bachmann’ın deyimi ile “hasta olan”, ömrümüz boyunca bizi tekrar ve tekrar öldüren bütün erkeklerin temsili. Doğa ve hayvanlara daha yakın, ekofeminist bir Ingeborg Bachmann olsaydı Malina nasıl bir roman olurdu, diye düşünmeden edemedim… Malina’nın, dolayısıyla yazar olarak da Ingeborg Bachmann’ın, beni şaşırtan bir yanı var. Öncelikle Malina için, ömrünü dil konusuna adamış bir yazarın ürünü olarak eşsiz bir eser diyebiliriz. Dil bu romanın ana kahramanı aslında. Diğer yandan bir şair olan Bachmann’ın, yüceliği kadar imkansızlığını anlattığı bir aşk şiiri de diyebiliriz Malina’ya. Tüm bunlara rağmen, hem dil konusunda hem de faşizm konusunda, insanların hem kendi aralarında hem iç dünyalarında uyguladıkları şiddet konusunda, bu kadar duyarlı bir yazarın, bu romanı insan merkezli bir dil ile yazmış olması, doğa ve hayvanlar söz konusu olduğunda onlara uyguladığımız faşizm konusunda hiçbir söyleminin bulunmaması dikkatimi çekti. Doğa ve hayvanlara daha yakın, ekofeminist bir Ingeborg Bachmann olsaydı Malina nasıl bir roman olurdu, diye düşünmeden edemedim… Malina ya da Ingeborg Bachmann kitapları söz konusu ise, Ahmet Cemal’i büyük saygı ve hayranlıkla anmamız gerekiyor. Malina, her yönü ile yoğun ve zor bir metin. Ahmet Cemal, Malina’yı 1971’de yayınlandığı yıl okumuş, çok etkilenmiş. Ingeborg Bachmann’ı yakından takip eden bir okur olmuş hep. 1973 yılında, Bachmann’ın ölümünün ardından Malina’yı dilimize çevirmeye karar vermiş. Ancak kendisini bu kadar yoğun bir metni çevirecek kadar yeterli hissetmemiş. Bachmann ile yoğun biçimde ilgilendiği yıllardan sonra, 1985’te çeviriye geri dönmüş ve bir ay kadar kısa bir sürede çeviriyi tamamlamış. Bizler bu kadar yoğun ve özenli bir çalışmanın, bir yazarla okurunun arasındaki özel bir diyalogun ürünü olan bir çeviriyi okuyoruz. Bachmann’ın Toplu Şiirler kitabının giriş yazısında, “Malina adlı romanını çevirdiğimden bu yana, bu sanatçıyla yaşamı sanki belli bir anlamda hep paylaştım.” diyor Ahmet Cemal. Malina, okurunu ruhsal olarak zorlayan bir roman. Ahmet Cemal de kitabın başındaki yazısında bu konuya değiniyor. Aşkın ve mutluluğun olanaksızlığına dair uzun bir metin okuyoruz. Sanki hiç çıkış yok gibi. Ama sanırım tam de bu nedenle içinde umut barındıran bir roman Malina. Tüm bu umutsuzlukların ana kaynağı olan insana ayna tutan, insanı kendi ile yüzleştiren, bu hesaplaşmadan doğabilecek bir umut ihtimaline yaslanan bir roman olarak okuyabiliriz belki Malina’yı. Kitabın birkaç yerinde, kahraman Ben’in düşlediği bir dünyanın kısa tasvirlerini okuyoruz. Okur için biraz nefes alma durakları sanki bunlar. Bachmann, kitapta yer verdiği bu ütopya üzerine sorulan bir soruya şöyle cevap vermiş: “…. çünkü bizler, günümüzde hiçbir şeye sahip değiliz. İnsan, ancak maddi şeylerin ötesinde bir şeylere sahipse zengindir. Ve ben bu materyalizme, bu tüketim toplumuna, bu kapitalizme, burada cereyan eden bu korkunçluğa, sırtımızdan yaşamaya hakları olmayan bu insanların zenginleşmesine inanmıyorum. Gerçekte inandığım bir şey var, ve ben buna ‘bir gün gelecek’ diyorum. Ve özlemini çektiğim şey, bir gün gelecek. Evet, belki de gelmeyecek, çünkü onu hep yıktılar, binlerce yıldır yıktılar. Gelmeyecek, ama ben yine de inanıyorum geleceğine. Çünkü eğer inanmazsam, artık yazamam.” İşte biz de bu nedenle okuyor olmalıyız, ruhsal olarak bizi bu kadar yoran ve zorlayan Malina gibi eserleri. O bir günün geleceğine inandığımız için, Bachmann gibi yazarlar bizi buna inandırdıkları için…

  • Jeanette Winterson'ın "Frankisstein"ı, Pınar Kür çevirisiyle Türkçede

    Jeanette Winterson’ın cüretkar romanı Frankissstein: Bir Aşk Hikâyesi Pınar Kür’ün çevirisiyle ilk kez Türkçe’de. Winterson’ın gotik edebiyat klasiği Frankenstein’dan esinlenerek kaleme aldığı Frankissstein, içinde yaşadığımız ve arzuladığımız bedenler hakkında cüretkâr bir roman… İki farklı zamandan iki farklı öykü anlatırken kahkahayla gözyaşını harmanlayan roman, edebiyatseverleri sayfaları arasında sürükleyici bir yolculuğa davet ediyor. Jeanette Winterson’ın, yurtdışında ilk baskısı 2019’da yapılan Frankissstein: Bir Aşk Hikâyesi adlı romanı usta yazar ve çevirmen Pınar Kür tarafından ilk kez Türkçeleştirilerek Kafka Kitap logosuyla raflarda yerini aldı. Geçtiğimiz aylarda Winterson imzalı Vişnenin Cinsiyeti'ni de Pınar Kür çevirisi ve yeni baskısıyla okurlara ulaştıran Kafka Kitap, yazarın tüm kitaplarını yayımlamaya devam ediyor. İki farklı zamandan iki farklı öykü anlatan Frankissstein’ın açılışını on dokuz yaşındaki Mary Shelley yapıyor. Bu ilk öyküde Shelley, 1816 yılında yakın arkadaşlarıyla birlikte kaldıkları ıssız bir kulübeden Frankenstein öyküsünün tohumlarıyla ayrılışını okurlara kendi ağzından anlatıyor. İkinci öyküde ise Britanya, Avrupa Birliği’nden çıkış kararıyla çalkalanırken genç transseksüel doktor Ry, ünlü yapay zekâ uzmanı Victor Stein’a âşık olur. Ancak ikisi de bu tutkulu birlikteliğin bir yeraltı laboratuvarında nihayete ereceğini aklına getirmemiştir… Evliliği kısa süre önce dağılan Ron Lord ise yeniden annesiyle birlikte yaşamaya başlamış, yalnız erkekler için geliştirdiği yeni nesil seks robotlarından bir servet kazanmaya hazırlanmaktadır. Ne var ki, teknoloji fuarında danışmanlık yapan dindar Claire’le tanışıp ona âşık olduğunda işi konusunda birkaç küçük yenilik yapması gerekecektir. Birbirinden çok farklı bu iki öykünün nasıl yan yana geldiğinin cevabı ise Frankissstein’da saklı… Jeannette Winterson hakkında: Jeanette Winterson, 1959’da Manchester, İngiltere’de doğdu. Pentekostal Kilise’ye mensup ebeveynler tarafından 1960’ta evlat edinilip misyoner olmak üzere yetiştirildi. Kitapların gücünü erken keşfeden ve kendini bir lezbiyen olarak tanımlayan Winterson, 16 yaşında evden ayrılıp küçük bir arabada yaşamaya başladı. Bu süre içinde eğitimini devam ettirdi ve Oxford Üniversitesi İngilizce bölümünde okurken ek işler yaparak geçimini sağladı. Mezun olduktan sonra bir süre tiyatro alanında çalıştı. 25 yaşındayken yayımlanan ilk romanı Tek Meyve Portakal Değildir, 1985’te En İyi İlk Roman dalında Whitbread Ödülü’ne layık görüldü. Yetişkinler için on romanın yanı sıra çocuk kitapları, öyküler, denemeler, senaryolar ve bir anı kitabı yazdı. Ağırlıklı olarak fizikselliğin ve hayalgücünün sınırlarını, cinsiyet kutuplaşmalarını ve cinsel kimlikleri işleyen eserleriyle John Llewellyn Rhys Ödülü’ne, E. M. Forster Ödülü’ne ve Cannes Film Festivali’nde Gümüş Ödül’e layık görüldü. 2006 yılında ise edebiyata hizmetleri için kendisine Britanya Kraliyet Onur Nişanı verildi. The Guardian gazetesinde on dokuz yıl boyunca köşe yazarlığı yapan Winterson, Manchester Üniversitesi’nde yaratıcı yazarlık profesörü olarak görev yapmaktadır.

bottom of page