Search Results
Bu sitede ara
Boş arama ile 5404 sonuç bulundu
- Herkes Başka Biriyken Kim Kimdir? - C.D. Rose
İsimsiz bir yazar fiyasko yazarlara dair kitabının mütevazı başarısı sayesinde yabancı bir üniversiteden davet alır, unutulmuş büyük kitaplar üstüne bir dizi konferans verecektir. Bir yandan da Guyavitch adlı sırra kadem basmış bir yazarın peşindedir ama izini sürmek düşündüğü kadar kolay olmaz. Ziyareti sırasında ona eşlik eden Profesora, Asistan ve taksici Jan’ın tuhaflıkları da eklenince hikâyelerin, üniversitenin ve şehrin gizemleri dallanıp budaklanır. İnsanlar ile karakterler birbirine karışırken kurmaca ile gerçek arasındaki sınır da kâh silinir kâh belirginleşir. C.D. Rose Herkes Başka Biriyken Kim Kimdir’de bir edebiyat şöleni yaratırken edebiyat dünyasına dair eleştirel ve mizahi gözlemler de sunuyor. Borges, Calvino, Eco, Bolaño, Lem, Jouannais ve Vila-Matas’ın yitik metinlerle örülü kayıp yazar atlaslarına komşu bir başyapıt. “Okuduğu kitaplardan yola çıkarak kendini oluşturmuş insanlardık – belki okuduklarımızdan hareketle birbirimizi de uydurmuştuk. Gerçeklikle başa çıkmanın başka yolu var mı, var olmanın başka yolu var mı?” HERKES BAŞKA BİRİYKEN KİM KİMDİR? C.D. Rose Notos Kitap, 240 s. Çeviren: Emre Ağanoğlu İstanbul, 2021.
- Freud’dan Lacan’a Psikanaliz - Saffet Murat Tura
Freud’dan Lacan’a uzanan, yeni buluşlarla, tartışmalarla dolu uzun yol boyunca psikanaliz hem dönüşmüş hem de insanı açıklamak bakımından beşeri bilimleri etkileyecek çeşitli imkânlara sahip olduğunu göstermiştir. Saffet Murat Tura’nın bu klasikleşmiş kitabı bir yandan dikkatimizi bu imkânlara çekip irdelerken bir yandan da Freud’un kavramlarının ve psikanalizin Lacan’ın elinde kazandığı yorumu açıklamaya, anlamlandırmaya çalışıyor. Psikanalizin epistemolojik statüsünü ve psikanalizin temel kavramı olan “bilinçdışı”nın felsefi olarak nasıl mümkün olabildiğini tartışıyor; fenomenoloji geleneği ile Lacan’ın görüşlerini birlikte değerlendiriyor. İnsan hakkındaki bilgilerimizin gelişimi kuşkusuz durmadığı, günümüze değin özellikle nörobiyoloji alanındaki buluşlarla kimi zaman yanlışlanıp kimi zaman değişime uğradığı için Tura okurlarını uyarıyor: “Kitabımın bir tavsiye, bir reçete gibi okunmamasını dilerim. Ampirik değeri tartışmalı düşünce sistemleri karşısında insanlar ya bunlara tamamen biat etmeyi ya da büsbütün inkâr etmeyi seçiyorlar. Bilimin gücü hata yapmamasından değil, hatada ısrar etmemesinden kaynaklanır. Bilim bir seferde bütün zamanlar için geçerli mutlak doğruları dile getirmez. Psikanaliz kaynaklı bilgilerimizin önemini reddedemeyiz, ama psikanaliz hakkındaki tartışmaların artarak devam ettiğinin de farkında olmalıyız.” FREUD’DAN LACAN’A PSİKANALİZ Saffet Murat Tura Metis Yayınları, 152 s. İstanbul, 2021.
- ON SORU: Mert Fırat
Bu hafta ON SORU'nun konuğu oyuncu, senarist ve UNDP iyi niyet elçisi Mert Fırat. Fırat'la çalışmaları ve tabii kitaplar hakkında sohbet ettik. 1. Neler yapıyorsunuz? Bir yandan dizi çekimi var. Dizinin şu an 22. Bölümünü çekiyoruz. Hiç oynamadığım bir karakteri oynuyorum. O da beni çok heyecanlandırıyor. Bitirim, mahallenin içinde yetişmiş bir karakteri hiç bu kadar uzun süre oynama şansım olmamıştı. Kefaret’te oynadığım Sinan Demir karakteri çok mahallenin içinden, çok halkın içinden, başka bir vicdanı olan, öncelikleri farklı birisi. Bir yandan; İlksen Başarır’la Kutu Film üzerinden yeni projeler üretmeye çalışıyoruz. Dijital platformlara içerik düşünüyoruz. Bir parçası olabileceğimiz projelerin içinde yer alıyoruz. Bir yandan; DasDas’ın yeni sezonu için yeni oyun hazırlıklarımız var. Şebnem İşigüzel’in bir romanından uyarlama çalışıyoruz. Romeo Juliet’i Koreli bir yönetmenle birlikte çalışıyoruz. Yine yeni sezon için Ortak Yapım’ın 2 projesi var. DasDas Akademi’nin seminerleri var onlarla ilgileniyorum. Dasdas; DasDas’ın repertuarı, Kutu Film ve onun işleri, İhtiyaç Haritası ve onun teknolojik gelişimi, yeni versiyonları, Undp’nin yıl içindeki önemli etkinlikleri devam ediyor. Onların bir parçası olmaya çalışıyorum elimden geldiğince. Bu temel üzerinden gayet yoğun bir şekilde çalışıyorum 😊 2. En son hangi kitabı okudunuz? Ayfer Tunç - Osman 3. En son ne zaman kitap hediye ettiniz? Kime? 2 hafta önce hocama kitap hediye ettim. 4. Keşke hiç okumamış olsaydım, böylece ilk kez okumanın mutluluğunu yaşayabilirdim dediğiniz bir kitap var mı? Hangisi? Don Kişot - Cervantes Faust - Goethe 5. Edebiyat mı kurgudışı mı? Edebiyat 6. Bir kitabın içine girme imkanınız olsa bu hangi kitap olurdu? Tolkien’ın bir eserinin içinde olmak isterdim. 7. Hangi kitabı yazmış olmak isterdiniz? Mülksüzler 8. Edebiyat uyarlamalarına (Film, dizi, oyun, resim, müzik) nasıl bakıyorsunuz? Uyarlansa ne güzel olur dediğiniz bir eser var mı? Edebiyat uyarlamalarının sahneye aktarıldığı çok iyi örnekler var. Edebiyat eserlerinin tiyatroyla uyumunu sinemaya göre daha yakın buluyorum. Çünkü sinemadaki beklentiyle, tiyatroda edebiyat eserlerini sahneleme biçimindeki beklenti ve kabuller çok başka. O yüzden bir türü başka bir türe çevirmek gerekirse o türün içinde en uyumlusunun tiyatro ve edebiyat olduğunu düşünüyorum. Uyarlansa ne güzel olur dediğim çok eser var. Yaşam Kullanma Kılavuzu - Georges Perec Aylak Adam – Yusuf Atılgan Sabahattin Ali’nin öyküleri. 9. Yaşasaydı da daha çok kitap yazabilseydi dediğiniz yazar kim? JRR Tolkien 10. Bu soruları başka kime soralım? Kimin cevaplarını merak ederdiniz? İlksen Başarır MERT FIRAT: Mert Fırat, 10 Ocak 1981 tarihinde Ankara'da dünyaya geldi. Lisans eğitimini Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Tiyatro Bölümü’nde tamamladı. Üniversite hayat boyunca Ankara Devlet Tiyatrosu’nda Suç ve Ceza (2001-2004), Şeyh Bedrettin (2002-2003), Palyaço Prens (2003-2004), Atları Da Vururlar (2004-2005) gibi toplam 22 oyunda sahne aldı. Mert Fırat, Başka Dilde Aşk filmiyle 15. Sadri Alışık Oyuncu Ödülleri’nde, 21. Ankara Uluslararası Film Festivali’nde ve 4. Yeşilçam Ödülleri’nde “En İyi Erkek Oyuncu”; Berdiansk Film Festivali’nde “Genç Yetenek”; Kıbrıs Uluslararası Film Festivali’nde “En İyi Senaryo” ödüllerini aldı. 47. Altın Portakal Uluslararası Film Festivali’de Atlıkarınca filmiyle “En İyi Senaryo Ödülü” aldı.
- Ölümün kıyılarında gezen kadınlar
“Vitrinlere külyutmaz gözlerle bakan kadınlar devralmıştı sokakları… Gürültülü, öfkeli bir dünyanın mevzilerini belirlemiş pazarlık ustaları. Parmakları hamarat, göğüsleri sutyenlerinin altında dimdikti… Gerçek trajedileri, kayıpları, gerçek aşağılanmaları sessizce, sır gibi taşır, böylece acılarının boşuna olmadığına inanırlardı” Nazlı Doğan Özsöz, Aslı Erdoğan'ın edebiyatı üzerinden kadın yazınına bir bakış atıyor. Nazlı Doğan Özsöz Aslı Erdoğan yazarlık serüvenini ‘hedefsiz bir yolculuk’ cümleleriyle tanımlayan, romanlar, denemeler, öykü kitapları kaleme almış çok yönlü bir yazar. Cümleleri arasında kaybolurken yazmayı ne çok sevdiğini hissetmek, yazmayı yaşamının vazgeçilmez bir parçası yaptığını görmek bence çok mümkün. Sait Faik geliyor kendiliğinden aklıma, Haritada Bir Nokta öyküsünün son cümlesi: ‘Yazmasaydım deli olacaktım.’ Aslı Erdoğan’ın üzerine rahatlıkla giyebileceği bir cümle gibi duyulmuyor mu? Öykülerine Bir Pencere Yazar, tüm dünya kadınlarının evrensel hikâyelerini yazarken, kendi hikâyelerini var eden kadınları ele almayı tercih ediyor daha çok. Bu kadınların içinde her tınıdan bir ses bulabilirken, bütüne baktığımızda çıkan armoni büyük bir okuma zevkine sürüklüyor biz okuyucularını. Öykülerinde genellikle dili oldukça kuvvetli bir şiirsellikle kuran yazar, zaman zaman şaşılacak derecede sadeleşebiliyor. İki farklı dil tercihi okurun metinle olan yabancılaşma serüvenini de destekleyerek bir okuma ritmi ve zevki katıyor. Sadeleştiği anlarda olayların gelişimini anlatmayı tercih ederken, dili yoğun ve devinimli kurduğu noktaları da karakterin iç hesaplaşmalarını ve çatışmalarını göstereceği zaman kullanıyor. Bu durum okurda yazarı çift gövdeli bir ağaç gibi ikiye bölüyor. İki gövdesi de birbirinden heybetli bu bölünen yapı yazarı iki taraftan görmemizi sağlıyor; olayları anlatışı ve olaylardan etkilenme biçimi. Bu durum okuyucuyu yazara/öyküye daha çok bağlıyor. Olayların nereye bağlanacağının merakı zaten diriyken bu meseleyi nasıl, hangi kelimelerle anlatacağı merakı zaman zaman ağır basıyor. Mesela Mucizevi Mandarin kitabı, kendi içinde biçim olarak birçok öyküye bölünse de tek bir kadının hikâyesinden oluşuyor aslında. Yazar, olayları ve karakterin iç çatışmalarını ortaya koyarken bunu farklı öykülerle, farklı mevsimlerle vermeyi tercih ediyor. Büyük yaraları, büyük yaralanmaları, parça parça olmuş ruhları önümüze seriyor bir bir. Kristeva der ki; ‘Her metin bir göndermeler mozaiğinden oluşur.’ Yazar, öykülerini genellikle şiddetten ve şiddetin açtığı yaralardan beslenerek kurguluyor, bunun öykülerine ve karakterlerine muazzam bir güç kattığını söylersek yanlış olmaz. Kadın olarak -ya da insan olarak hangisini tercih ederseniz- pencerenin ardından yalnızca izletmeyi tercih etmiyor, olayların içine sokarak okutuyor öyküyü. Fakat bunu çok da naif bir şekilde yapmayı tercih etmiyor. Camı kendisi kırıyor, yüzümüz parçalanana dek olayları izlerken biz de artık yaralanmış buluyoruz kendimizi. Kaçamıyoruz, kaçmak da istemiyoruz aslına bakarsanız. “Kadın olmak demek, herkesçe onaylanan bir kılığa girmek demekti.” Aslı Erdoğan’ın kadınları yabancıdır, birbirlerine ve yaşadıkları yerlerde yabancı sayılan kadınlardır. Ruhsal ya da fiziksel olarak yabancı olma halini sonuna dek yaşayan, hayatın tam da içinden seçilmiş, hayata ve kendilerine yabancı kadınladır. Tiyatro disiplinin de hem araştırma-inceleme anlamında hem de oyun üretmek anlamında senelerini verdiği bu yabancılık kavramı Aslı Erdoğan tarafından değişik karakterler üzerinden önümüze sunuluyor. Çağrışımlar beni önce Harold Pinter’ın, bireyin toplum içinde kayboluşunun imlendiği tek mekânda geçen oyunlarına götürdü. Yabancılaşmayı ana rahmine dönme isteğiyle yaşayan ve bunu tek bir odada geçirdiği oyunlarla anlatan yazar, insanın yabancılaşmasını neredeyse tüm oyunlarında işler. Bunun kökeni bir varoluş sıkıntısıdır, aynı Aslı Erdoğan’ın yaralı kadınlarının yalnızlığı ve karanlığıyla gelen varoluş sıkıntısı gibi. Yabancılaşmanın başka bir boyutunu gördüğümüz Mahpus öyküsünde hamile bir kadının sevgilisini birkaç dakika görmek için mücadelesini takip ediyoruz. Karakterin yalnızlığının ve harap halinin altı çizilirken güçlü, işlek kadınların da işaret edildiği bu öykü, bireyin içindeki yalnızlığıyla dış dünyanın kalabalık, diri ve cıvıl cıvıl halini çatıştırır. “Vitrinlere külyutmaz gözlerle bakan kadınlar devralmıştı sokakları… Gürültülü, öfkeli bir dünyanın mevzilerini belirlemiş pazarlık ustaları. Parmakları hamarat, göğüsleri sutyenlerinin altında dimdikti… Gerçek trajedileri, kayıpları, gerçek aşağılanmaları sessizce, sır gibi taşır, böylece acılarının boşuna olmadığına inanırlardı” (2009, s.47) Mahpus öyküsünün bir yerinde ve aslında kitabın birçok yerinde şöyle der: “Kadın olmak demek, herkesçe onaylanan bir kılığa girmek demekti.” (2009, s.38) Yazarın kadın öykülerinin neredeyse tümünden, satır aralarından bazen de cümlenin tam karşılığından çıkardığım, toplumların, biyolojik ayrımları hiyerarşik şekilde çıkarına ve işleyişine göre evrilttiği kadın rolü-erkek rolü meselesi üzerinde uzun uzun duruyor oluşudur. Toplumsal cinsiyetin, kalıp yargıların altını çizerken anatomik farklılıkların bir hiyerarşik sıralama yarattığı toplumsal düzenlerde cinsiyet ayrımının ortadan kalkmasının imkansızlığını, ötekinin ve yabancının kabulünün ne kadar zor olduğunu gösteren öyküler yazmıştır. Yazarın tüm kadın karakterlerine topluca baktığımız zaman, toplum-öteki ilişkisi ile de karşı karşıya kalıyoruz. Dili rafine, zaman zaman imgesel, bazen zihin akışı ile yazılmış hatta bazen zorlayıcı olsa da bu hikâyeler bizim hikâyelerimiz dedirtiyor. Hepimizin her gün sokakta, yaşadığı apartmanda, çalıştığı yerde tanık olduğu ya da bizzat yaşadığımız hikâyeler. Bu yüzdendir ki bu öykülerdeki kadınlara uzak hissedemiyor, onları yargılayamıyor dahası onları içselleştirerek dertlerine ortak oluyoruz. Dağın Ardındaki Hürriyet Özellikle ilgimi çeken, okumaktan ve üzerine düşünmekten başka türlü bir haz aldığım Tahta Kuşlar’a gelelim. Kendi hikâyelerini var eden kadınlar var bu öyküde, denize ve dehlize karşı. Bu kadar birbirinden farklı kadının aynı amaç uğruna bir dağı aşmaları değil yalnızca tanıklık ettiğimiz. Herkesin bir diğerini çağrıştırdığı ve birbirinden keskin sınırlarla ayrıldığı bu öyküde bir grup akciğer hastası kadının bir sanatoryumda kesişen yollarını ve hayatlarını renklendirme çabası anlatılır. Öykü, karakterleri anlata anlata ilerlerken yolcular yola koyulmuştur bile. Yavaş yavaş tanırız Dijana’yı, Beatrice’i, Graciella’yı. Bu öyküde yazarın bizi altı kadın üzerinden yüzlerce kadının hikâyesine ulaştırdığını söylemek yanlış olmaz. Öykü boyunca Filiz ile birlikte okuyucu da bilmez nereye gittiklerini. Merak duygusu, Filiz’le birlikte bizim de peşine düştüğümüz şeyin ne olduğunu bilmeyişimiz fakat diğer kadınların kendinden emin halleri okuma deneyimini diri tutan etmenlerden biri olarak karşımıza çıkıyor. Nereye gidiyor bu kadınlar, hem de koştura koştura? Ciğerlerini, hastalıklarını görmezden gelerek nereye koşuyorlar susuzluktan çatlamış dudaklarını hiçe sayarak? Ölümün kıyılarında gezen, hepsi farklı sebeplerle birbirinden hasta bu kadın kafilesi, sanatoryumdan aldıkları iki saatlik izinlerini geçirmek için otuz kilometrelik yolu ve hatta bir dağı aşıp, soluk soluğa nereye gidiyorlar? Karamsar, içedönük, politik göçmen, iki yıl hapis yatmış, muhtemelen de bu yüzden ciğerleri hastalanmış Filiz (Felicita) diğer kadınların peşine takılıp, işlevini yarım yamalak yerine getiren ciğerlerini sonuna dek zorluyor ‘o yere’ gitmek için. Aslında yaşama sevinci gördüğü işkencelerle sönmüş ama gözü pek bir karakter. Arkadaşlarının umutlu, mutlu yolculuklarına eşlik etmeyi büyük umutlarla kabul etmiyor, bu yolculuğun sonunda en fazla bir yerlere gidip bir şeyler içip delikanlılarla flörtleşmekten fazlası olacağını düşünmüyor. Tüm kadınlar ölümün ince çizgisi üzerinde bir trapezci edasıyla yürümekten kendilerini alamıyorlar yol boyunca. Dimdik dağ yokuşlarıyla, dar patikalarla, uçurumlarla dolu, yorucu, yıpratıcı bir yolculuk oluyor. Okuyucu olarak; Filiz dışındaki kadınların, yolculuğun sonunda varılacak yere daha önce defalarca gittiğini bilmemiz, geri döneceklerini işaret ettiğinden sonsuz bir özgürlüğü hayal etmemizi kısıtlasa da nereye ve nasıl bir şeyin içine gittiklerini sorar dururuz öykü boyunca. Bizim kadar meraklı olmayan Filiz, diğerlerine göre daha ağır kanlı ve tutkusuz bir resim çizse de aslında gücünü yanındaki yol arkadaşı kadınlardan alır, onların varlığına tutunup ilerler. Diğer yanda ise nereye gittiğini bilen kadınlar mozaiği vardır. Graciella, Filiz’le benzer bir karakterdir. Entelektüel, ayrıksı, seçkin. Rafine zevkleri olan, çıtkırıldım görünen ama aylarca işkenceye maruz kalmış bir politik göçmen. Aynı sebeplerden ciğerleri hasta bu iki kadının normal yaşamda sıkı bir arkadaşlık kurabileceğine inancımız güçlü olsa da burada uzun, gergin ve dikenli susuşlar yaşamaları bir tesadüf değil muhakkak. Ailesi Bosna’da yaşayan, savaş görmüş Dijana ise, tüm kadınlara mihmandarlık yapan, yolu gösteren bir kılavuz karakter olarak karşımıza çıkıyor. Sevdiği adama karşılıksız da olsa aşk mektupları yazmaktan yılmayan, umudun temsili bu kadın gerçek benliğini neşesinin ardına saklayan bir karakter. Beatrice ise aralarındaki en genç kişi. Sarılık ve verem geçmişinin yanına eroinmanlığı ve fahişeliği de iliştiren Beatrice, ölümle burun buruna geçmiş kısacık hayatını bu sanatoryumda yoluna koyup öyle çıkacağını hissettiriyor. Martha ve Gerda iri yarı güçlü Alman kadınları. İkisi de iş cinayetlerine ve darağacında ölen insanların ölümlerine tanıklık etmiş, ölümü derinden hissetmiş kadınlar. Tüm kadınlar ölümün ince çizgisi üzerinde bir trapezci edasıyla yürümekten kendilerini alamıyorlar yol boyunca. Dimdik dağ yokuşlarıyla, dar patikalarla, uçurumlarla dolu, yorucu, yıpratıcı bir yolculuk oluyor. Dağ aşıldığında önce Filiz’i hariç tutabileceğimiz fakat sonradan başka bir noktadan onu da dahil edebileceğimiz bir değişim başlıyor. Tüm yolu gözümüzde canlandırmamızı sağlayan anlatımıyla yazar, kadınların nehrin kıyısına indiklerindeki heyecan ve başkalaşımlarını çok derinlemesine veriyor. Kadınlar geniş bir kaya üzerine konuşlanıp erotik pozlar vermeye ve birilerini beklemeye başlıyorlar. Filiz ise bu anlarda Dijana’nın apış arasını, Gerda’nın görkemli poposunu, Marta’nın bayağı aşifte pozunu, Beatrice’in hülyalı bakışlarını, Graciella’nın yarı çıplak bedenindeki yara izleriyle beraber böğürtlen rengindeki meme ucunu şaşkınlıkla izleyip, ne yapacağını bilemez halde ağlamaya başlıyor. Bu sırada nehirden kano ile üniversite öğrencisi dört tane genç, kadınların varlıklarına alışkın, laf atmaya başlarlar. Bu kadın kafilesi; birlikte, el ele, omuz omuza tamamladıkları yolculuğun sonunda bu genç erkeklere, sıskalıklarını, şişmanlıklarını, iri vücutlarını, yaralarını, varlıklarını sunuyor, bütün dünyaya hep birlikte aynı sözü söylüyorlar: “Biz, farklı dünyaların, farklı ülkelerin kadınları, biz varız, siz yok etmeye çalıştıkça biz tüm benliğimizle var olmaya devam ediyoruz.” Ağlamadan hemen önce Filiz, ‘tahta bir kuşun uçmayı unutmuş kanatları gibi’ kollarını başının üzerine kapatır. Burada Filiz’e karşı hissettiklerimiz tarifsizleşir. Kendilerini cesurca göstererek özgürleşen kadınların arasında Filiz ağlar, dener ve özgürleşir. Kanatlarını kaldırıp uçmayı dener, uçamayacağını içten içe bilse de yaşamayı denemeyi reddetmez. Bu yüzden özgürleşir, denemekten korkmadığı için, hareketsizliği yendiği için. Artık hiçbir şey eskisi gibi olmayacaktır. Upuzun, yorucu ve yıpratıcı bir yolun ardından bir anlığına da olsa arzu ettikleri gibi özgürleşen yol arkadaşlarıyla omuz omuza duran Filiz’in özgürlüğe attığı adımın hepimize ışık olması umuduyla…
- “Olmak”, “Sahip Olmak”tan mı Geçer?
Nazlı Doğan Özsöz Nermin Yıldırım’la, Mirgün Cabas ve Can Kozanoğlu’nun Storytel bünyesinde yaptıkları ‘İlk Sayfası’ podcast serisi ile tanıştım. Benim için çok geç bir buluşma olduğunu söylemek isterim. Çünkü böylesine zengin, iddialı ve muzip bir dil ile karşılaşacağımı, dertlerimizin bu denli benzer olduğunu ve bana bir kanepeden saatlerce kalkmadan bir solukta roman bitirme keyfini yaşatacağını bilmiyordum. Dokunmadan, Adalet karakterinin “Öleceğimi öğrenince çok şaşırdım” cümlesiyle okuyucuyu ilk kelimelerden içine alan ve hatta hapseden etkileyici bir roman. Adalet, öleceğini öğrenince ilk günahını telafi etmek için bir yolculuğa çıkar. Bu da yazarın Ev romanı gibi bir yol hikâyesi aslında. İlk günah meselesi, itaatsizliğin ilk örneği olarak kabul edilen Âdem ve Havva’nın yasak elmayı yemesiyle başlıyor. Adalet ilk günahını henüz küçük bir çocukken engelli bir çocuk olan Mahsun’un elinden zorla oyuncak bebeğini alıp, geri vermemesiyle işler. Mahsun’un annesinin bebeği sorması da gerçeği söylemeye itmez Adalet’i. Başka bir çocuk için çok şey ifade eden ama kendisinin beğenmediği tek gözlü, çirkin ayıcığı zorbaca tekeline alıp, engelli çocuğa acı çektirmesiyle yüzleşmek için yola çıkmasıyla hikâye işlemeye başlar. Hıristiyanlıkta ilk günahın tüm günahların kaynağı olduğu inanışı vardır, bu noktadan yola çıkarsak Adalet de ilk günahını temizleyerek sonraki günahlarını da telafi etmiş olmak istiyor gibi görünüyor, zaten hepsini telafi edecek zamanı da yok. Adalet’in geçmişi tek bir günahla sınırlı değil. Erich Fromm, Sahip Olmak ya da Olmak incelemesinde bağışlanmanın ağır koşullarından şöyle bahseder: “Suçlu, suçundan pişmanlık duymak, cezasına razı olmak ve cezayı kabul etmek zorundadır. Günah(itaatsizlik) → suçluluk duygusu → otoriteye teslimiyet (ve cezalandırılma) → bağışlanma süreci, insanı her itaatsizliğin daha çok itaate sürüklenmesi durumu ile baş başa bırakan kısır bir döngüdür.” (s.156) Adalet de işlediği günahın suçluluk duygusuyla cezalandırılma/cezasını çekme arzusuyla bir bağışlanma sürecine girmeyi arzulamaktadır. Yaptığı hata içini kemirir. Adalet, aslında ilk günahının bu olmadığını, çok ağır sonuçlarla yüzleşerek bir ömür geçirdiğini bilse de tamir edebileceği ilk günahını seçtiğini söylemekten de çekinmez. Zira Adalet daha küçük bir çocukken mahallenin duvarına babasını erkek arkadaşıyla öpüşürken gördüğünü yazmış ve bunu tüm mahalleliye ilan etmiştir. Hemen ardından babası bir trafik kazası sonucu, intihar mı kaza mı olduğunu bilemediğimiz bir şekilde, ölüvermiştir. Bunun bir telafisi olmadığını bildiği için ilk günah olarak babasının ölümüne sebebiyet vermeyi değil de Hülya bebeği sahibine götürmeye karar vermiştir. Fromm aynı çalışmasında “sahip olmak” güdüsünün yapısından şöyle bahseder: “İnsanların ‘sahip olmak’ biçiminde davranmalarının nedeni, özel mülkiyet kavramının karakterinde gizlidir. Bu tür davranışta en önemli şey, sahip olmak; en büyük hak ise sahip olanı saklamak ve kendinin kılmaktır. Elde olanı tutmak eğilimindeki bu güdü, diğer bütün isteklerin ve güdülerin önüne geçer, sahip olmanın yararlı bir biçimde kullanılmasını bile engeller. Böyle bir davranış Budizm’deki ‘ihtiras’ ya da Yahudilik ve Hıristiyanlıktaki ‘açgözlülük’le eşanlamlıdır ve her şeyi, kişinin egemenliği altındaki ölü ve cansız nesnelere dönüştürmekten başka bir işe yaramaz.” (s.104) Adalet karakteri de aslında kendi açgözlülüğüyle yüzleşmektedir. Kendisinden zayıf bir çocuğa zorbalık yaparak, bile isteye canını yaktığının farkındadır, sinsi ve zalimce davranmıştır henüz küçük bir çocukken. Dahası babası beş buçuk yaşındayken ölmüş bu çocuğun tepkilerini takip ettiğimde kusmak istediği öfke ve hissettiği eksiklik duygusunun gerçeği yüzüme çarpmıyor değil. Mahsun’un oyuncağına el koyduktan bir süre sonra Müşü diye hitap ettiği nenesinin, fazla oyuncaklarını kimsesiz çocuklara verelim teklifine karşılık oyuncakları tek tek sobaya atıp yakmaya başlaması, karakterin dinmeyen öfkesine dair büyük bir ipucu veriyor. Adalet’in yaş almış hali de aksi, huzursuz, zor ve öfkeli. “Kabahatler denizinde su yutarak” geçirdiği ömrünü sadeleştirip, huzurlu bir ruhla dünyaya veda etmek son arzusu olan Adalet’in, göbek bağını kendisinden başka kesecek kimsesi yok. Kendisini korkak hatta kötü insan olarak nitelendirdiği bir olayı da okul yıllarında yaşıyor; arkadaşı dayak yerken kimseye haber vermeyişi dahası kimin yaptığını soran öğretmenine karşı sessiz kalması onu vicdan muhakemesine itiyor. Buna rağmen gördüklerini kimseye söylemiyor. Bencil ve suya sabuna dokunmayan bir profil çiziyor yazar. Peki yazar bu profili çizerken, neden Adalet yolculuğu sırasında yeni girdiği şehirlerde rüzgârın getirdiği taciz, tecavüz, istismar, işkence seslerini duyuyor? Bir pazar yerinde kaybolan çocuğu aramak için herkes seferber olurken Adalet neden öylece duruyor? Öylece dururken kulağına gelenlerle boğuşuyor? Dahası kendisine ilginç gelen üçüncü sayfa haberlerini gazete kupürlerinden keserek bir defterde biriktiriyor, duyarlılıklarını nesneleştiriyor, adeta kanıtlıyor. Bu bilgilerle karakter için bencil ve kötü nitelemelerini yapmak zorlaşıyor. Çünkü bir insan salt iyi ya da salt kötü olmaz. Hep bu değil midir gerçek hayatta da kafamızı karıştıran zaten? Salt kötüden nefret edip yok saymak onu bir şekilde cezalandırmak rahatlatacak bir eylemken, kötülükler yapmış -aslında- iyi bir insanı, ölüme ve ilk günahını tamir etmeye giderken yargılamak pek mümkün olmuyor. Yazar bu noktada okuyucunun duygu dünyasına ustaca çomak sokuyor. Adalet çok küçük yaşta babasını kaybetmiş, babasının kaybıyla annesi de katlanılmaz bir kadın haline gelmiş bir karakter. Babasının ardında bıraktığı günlükler, annesine büyük bir hayal kırıklığı yaşatmakla kalmıyor, onu dokunmadan yaşayan bir karaktere dönüştürüyor. Obsesif kompülsif bozukluk ile mücadele ederken kızını kendisinden uzaklaştırıyor, sevgisizleşiyor. Bu yüzden Adalet istenmeyen biri gibi hissederken, sevmenin ve dokunmanın ıstırap veren yanları olduğuna inandırmış kendisini yıllarca. Her ne kadar babaannesinden sevgi görse de bu yaşadıkları arızasız ve yarasız hayata başlamasını engellemiş. “Sevişmenin mesafeyi kısaltmadığını” düşünse de birine gerçekten dokunmayı yirmi dokuz yaşında öğrenen toy ve yorgun bir kadın Adalet. Fromm özel mülkiyet kavramını Latincedeki anlamıyla açıklar; soymak, yağmalamak ve başkalarını o nesneden yoksun bırakmak yani cebren tekele geçirmek. Başka insanların o nesneden faydalanmasını, başkalarının da kullanmasını bir biçimiyle engelleyen bu kavram, kişinin kendisinin yarattığı mülkiyetin altını çizer. Adalet ise hiçbir şeye tam anlamıyla sahip olamamış; annesinin, babasının, sevginin, huzurun, sıcak bir yuvanın, sağlıklı ilişkilerin, mutluluğun hep uzağında, hep beyninin bir köşesinde bir azapla yaşamış bir kadın. Bu hiçbir şeye sahip olmayan karakterin, kendi isteğiyle sahip olduğu bu nesne yani oyuncak ayı, onu ömrü boyunca takip ediyor. Kitabı okumayanlar için sürprizi bu kısma saklamış gibi olacağım, bu oyuncak ayı Adalet’in onunla uzun uzun konuşan ve yanından hiç ayrılmayan tek arkadaşı. Hatta yazar, bir süre Hülya’nın oyuncak ayı olduğunu söylemeyerek bir ufak oyun oynuyor ve öğrenildiğinde okuyucuyu heyecanlara gark ediyor. Hülya, Adalet’ten ayrı özelliklere sahip bir karakter. Bu yüzden kendi aralarındaki çatışmaları, laf dalaşları, farklı şeyleri sevmeleri minik çatışmalar yaratarak ritmi biçimli ve takip etmesi rahat bir hale getiriyor. Hülya’nın antik Yunan tragedyalarındaki koro misali sağduyunun sesi ve hatta bir doğrucu Davut olması, Adalet karakterinin de bir yanının gerçekleri görebildiğine işaret ediyor. Buradan da sürekli kendiyle çatışma ve savaş halinde bir karakter olduğu çıkarımını yapılabiliyor rahatça. Dahası Hülya izdivaç, moda gibi reality şovları izlemeye bayılan hayatın bir noktadan nabzını tutan bir karakter olduğunu ve Adalet’in de üçüncü sayfa haberlerinden kendine bir defter yaptığını unutmamak gerek. Bunlar ölüme giden bir karakterin yaşamla kurduğu bağlara birer örnek niteliğinde. Ölümle burun buruna gelmek Adalet’i bir anlam arayışına sürüklüyor ve varoluş sıkıntısı doğurtuyor. Yok olmasına az zaman kalan varlığına bir anlam ve bir amaç inşa etme arzusuyla dolduğunda, Mahsun ona bir yol çiziyor ve bir amaç veriyor. Bu durum ona upuzun sürecek, bir süre yanlış istikamette gidilecek bir harita çizmiş olsa da yolun sonuna gitmek için tüm gücünü kullanıyor. Yolculuğun ve aslında romanın sonuna geldiğimizde yine Erich Fromm’un cümlelerinden destek alacağım. Fromm diyor ki, “bir şeye sahibim” demek cümledeki özenin ve nesnenin sonsuzluğuna işaret eder. Fakat bu bir yanılgıdır ne nesne ne de özne sonsuz değildir. Özne ölebilir, ya da ona statü kazandıran toplumsal yerini yitirebilir, nesne kırılabilir ya da bir şekilde değerini yitirebilir. Herhangi bir şeye ebediyen sahip olma fikri bir hayalden ibarettir. Buradan hareketle yüzümü romana çevirdiğimde, Adalet karakterinin girdiği sorgulama sonucunda zorla sahip olduğu nesneyi (oyuncak ayıyı) sahibine geri vermek üzere çıktığı bu yolculuk, öznenin ve nesnenin süreksiz ve değişken olduğunu göstermiyor mu? “Kendi denetimi altına alma imkânı bulduğu için” oyuncak ayı Adalet’tedir ve artık gerçek sahibine doğru yola çıkmıştır. Böylece “olmak” kavramının yolunun “sahip olmaktan” geçmediğini okuyucuya, Adalet’in ilk günahını telafi etmeye karar vermesiyle nakşediyor yazar. Nermin Yıldırım üretken, felsefesi ve yaraları olan bir romancı. Zengin dili, nüktedan karakterleri ve yarattığı küçük oyunlarıyla okuyucusunu kendisine hızlıca bağlayan, çok okuyan ve çok yazan bir yazar. Daha nice romanlarında buluşmak ümidiyle.
- Edebiyat Nöbeti 33. sayısının dosya konusu: Mario Levi
Samsun merkezli olarak iki ayda bir yayımlanan edebiyat dergisi Edebiyat Nöbeti'nin 33. sayısı, Mario Levi dosyası ile çıktı. Dergiden yapılan duyuruda şu bilgilere yer verildi. "Edebiyat dergiciliğinin krize gridiği şu günlerde Samsun’da inatla çıkmaya devam eden Edebiyat Nöbeti Dergisi’nin 33. sayısı Mario Levi dosyasıyla çıktı. Dosyaya Semrin Şahin, Meltem Dağcı, Meriç Gök, Gamze Haklı Geray, Göksu N.Çakır ve Didem Görkay katkı sağladı. Dergide, Bedriye Korkankorkmaz, Nevruz Uğur, Esen Taşkın, Yusuf Özdemir, Hilmi Haşal, Çağın Özbilgi, Gülçin Sahilli, Fatoş Asya Akbay, Mehmet Öztürk, Hamit Oral, Mehmet Kıyat, Gülsüm Işıldar, İbrahim Eroğlu, Tümay Çobanoğlu, Şener Beyter, Kenan Ercan, Hasan Akarsu, Mesrur Sabahoğlu, Hatice Tarkan Doğanay, Mehmet Rayman, Yusuf Çağlar, Zeynep Kurada, Mustafa Suphi, Eylem Hatice Bayar, Çetin Örgen, Uğur Gürekin, Hüseyin Murat Çinkılıç, Hayrettin Ökçesiz Hasan Derviş, Davut Köksoy, Şerif Tezgörenler, Erhan İsamuk, Fatma Şener Dursun, Ersin Kartal ve Eray Korkmazer şiirleriyle yer aldı. Ivan Hristov’un şiirini Ahmet Emin Atasoy ve Carl Tobey’in şiirini Murat Karacan çevirdi. Ayrıca Zerrin Saral, Leyla Serpil, Akın Ersöz, Gül Parlak, Mustafa Işık, İbrahim Tığ, Vicdan Efe Orhan Kocadağ, Barış Akkurt ve Sezgin Ateş’in öykülerini bu sayıda okuyabilirsiniz. Dergide; Ümit Tarı, Nazım Mutlu, Ali Öztürk, Özgür Yılmaz, Fahrettin Koyuncu, Meltem Kofoğlu, Zübeyde Seven Turan, Muzaffer Gündoğar, İbrahim Ekrem Keleşoğlu, Mehmet Selim, Fatih Avşar ve Ahmet Küçükbaş’ın yazıları okurla buluşacak. Ahmet Günbaş, Yusuf Akbaş, Turgay Değirmenci, Nurdan Aladağ ve Barış Hakan Yavuzoğlu kitap değerlendirmeleriyle, Hasibe Ayten söyleşisiyle, Ramazan Teknikel ve Ahmet Özer dergi tanıtım yazılarıyla Edebiyat Nöbeti sayfalarında yer alıyorlar. Okura Bir Not Son zamanlarda Samsun’un Covid-19 salgında çok yüksek riskli şehirlerden biri olması sebebiyle dergi yayın kurulumuzca şöyle bir karar almak zorunda kaldık. 33.sayımızı abonelere matbaadan gönderilmesi önerisi yapıldı ama çok yüksek bir hizmet bedeli sunulduğu için vazgeçildi. Celal Karaca'nın da iki kronik rahatsızlığı nedeniyle kalabalıklarda uzak durması gerektiğinden şimdilik abonelerimize derginin bu sayısını pdf formatında göndereceğimizi paylaşmak isteriz. Sonraki sayımızda (Mayıs-Haziran) basılı dergi olarak iki sayı birlikte gönderilecektir. Anlayışınız için teşekkür ederiz." Dağıtım yerleri: İstanbul Mephisto Kitabevleri (Kadıköy, Beyoğlu, Beşiktaş) Ankara: Turhan Kitabevi İzmir:Yakın Kitabevi (Alsancak) Pan Kitabevi Mersin-Tarsus: Antik Sahaf ve Kitabevi Hatay: Ferah ve Harf Kitabevleri Trabzon: Ra Kitabevi Samsun: Endülüs Kitabevi, Samsun Sahaf, Ütopya Sahaf, Eflatun Kitap/Kafe Derginin mail adresi: edebiyatnobeti@gmail.com
- İkinci On Yıl
Aysu Önen Nobel tartışmalarının nihayete yaklaşması, çeviri edebiyatın dünya edebiyatını yutması, Amerikan rüyasının yıkılışı, İskandinav melankolisinin yükselişi, keşfedilmeyi bekleyenler, yıldızı fazlasıyla parlayanlar, coğrafyasız, haritasız, merkezi iktidarsız, sadece dilde ortaklık kuran bir edebiyat hayaline inananlar... Aysu Önen umut üzerinden dünya edebiyatının son on yılını değerlendirdi. Edebiyat, geçen yüzyıl bu vakitler modernizmin etkisindeydi. Endüstriyelleşmenin, kentleşmenin ve sosyal mobilitenin değiştirdiği yaşamlar birbirinden uzaklaşıyor, yabancılaşıyor, öğrenilmiş sınıfsal ve ahlaki düzene sığmıyordu. Birinci Dünya Savaşı sonrası edebiyat küskün ve merdümgirizdi. Batının kültür ve uygarlık idealine karşı hayal kırıklığı içindeydi. Bu kırıklık ve parçalanma dile, biçeme ve imgelemeye yansır. Bir iyimserlikten söz edilemese de, insanlar birbirlerini anlamıyor olsalar da, savaş sonrasının çorağında yeni bir anlam, estetik ve metafor arayışı yayılır. Ortaya konan her eserde zor metinden anlam çıkarma, okurun yükü olacaktır. Modernizmde edebiyat yalnızlık, noksanlık ve kendi kendine konuşmaysa; zamanı kavrama şekli de felsefi ve muğlak olmalı. T.S Eliot şiirindeki alçak sesli “cesaret edebilir miyim, rahatsız etmeye evreni?” sorusunu hatırlayın. 2010’lu yılların edebiyatına belki de bu sorudan bakmak gerek. Şimdi ve derhal aciliyetinde tetiklenen bir öfkenin, haklı bir ses yükseltmenin edebiyatı olma çabası var. Çeşitliliği, farklılığı, azınlığı, ötekiyi temsil eden; evreni rahatsız etmeye cesaret eden bir edebiyat. Kendi yankı odasında okurunu buldu, bir elin nesi var iki elin sesi var oldu belki 2010’ların edebiyatı. Ancak odanın dışında, hakikat sonrası gerçeklikte kutuplaşmış, algoritmaların yönettiği fikirleri değiştirmeye, popülist bir ifade özgürlüğünün nefret söylemine dönüşmesini engellemeye gücü yetmedi. İngilizceyi araçsallaştırmak Kültür savaşları devam ediyorken, dünya edebiyatı İngilizce çeviri ile birbirine bağlanıyor. Buna post kolonyal eleştiriler sıralayabiliriz ama pragmatik olalım. Edebiyat endüstrisinin yapıtaşları olan ödüller, sözü dinlenen eleştiri yayınları, yazarlara platform sunan festivaller, sosyal medya, çeviri hakları ağı İngilizce üzerinden dönüyor. 2018 Nobel Edebiyat Ödülü’nü kazanan Olga Tokarczuk bile, romanları İngilizceye yıllar önce çevrilmiş olsa hayatının nasıl olacağını merak edermiş. Çoğu roman önce İngilizceye çevrilirse fark ediliyor ve diğer dillerde okura ulaşma fırsatı buluyor. Bazen ölmüş bir yazar yeni bir İngilizce çeviriyle dünya edebiyatına ikinci bir giriş yapıyor. Dünyanın böyle yeniden keşfettiği iki yazar Clarice Lispector ve Tove Ditlevsen oldu son yıllarda. Roberto Bolano’nun ölümünden sonra yeni romanları yayımlandı Nobel Edebiyat Ödülü, edebiyat bu kadar endüstrileşmemişken bile çeviriyi dünya edebiyatının ayrılmaz değeri olarak hayatımıza sokmuştu. Ödül hangi dilde yazan yazara verilirse verilsin çeviriyle bütün dünyaya sesinin ulaşacağını garanti ediyordu. Ta ki ödül 2016’da sözlü edebiyata katkılarından dolayı Bob Dylan’a verilene dek. Ödül Bob Dylan’a verildiğinde çeviri zinciri kırılmış oldu. Yazılı olmayan bir edebiyat çevrilir miydi? İngilizce bilmesek de Bob Dylan şarkı sözlerine bir şekilde eşlik ediyorduk, çeviriye ihtiyaç yoktu değil mi? Tomas Tranströmer, İsveççe şiirlerini yazmayıp gitar eşliğinde söyleseydi 2011 ödülü sonrası ona eşlik edemezdik ama. Oysa söz ve sesten ibaret gerçek tanıklıkların dünya edebiyatı kanonuna “çokseslilik” biçemi olarak katılmasını sağlayan Svetlana Alexievich 2015 ödülü için ne kadar doğru bir seçimdi. Ya da Marlon James’in Bob Marley’e suikast planlarını anlattığı “kakafonik bir orkestranın sesi” olarak övülen 2015 Booker ödüllü romanı Yedi Cinayetin Kısa Tarihçesi. Nobel edebiyat ödülündeki kırılma cinsel taciz ifşası ve finansal çıkar ilişkileri skandalı nedeniyle jürinin bir yıl ödül vermemesi, 2019’da iki ödül birden açıklanırken ödülün ırkçı söylemleri ortada olan Peter Handke’ye gitmesiyle devam etti. Edebiyat endüstrisinin ortak refleksle Handke’yi dağıtıma almadığını söylemek yanlış olmaz. Bu nedenle Amerikan Ulusal Kitap Ödülleri’nin çeviri edebiyat kategorisi açması, Uluslararası Booker’ın ödülü yazar ve çevirmene paylaştırması çok önemli gelişmelerdi. Ödül kazanan Han Kang’ın Vejetaryen ve Marike Lucas Rijneveldt’in The Discomfort of Evening romanları edebiyat eleştirisinde ciddi ve kapsamlı çeviri tartışmalarına yol açtı. Booker Ödülü, ödül kapsamını Britanya, İrlanda ve eski imparatorluk sömürge coğrafyası Commonwealth ülkelerinden daha geniş bir alana, İngilizce yazılmış bütün eserlere açık hale getirdi. Açıkçası, Booker ve Commonwealth ilişkisi, yılların sömürgeci eğitimi sonucu kendi dillerinde değil de öğretildikleri İngilizce ile yazan yazarların dünya edebiyatına tanıtılması yoluyla bir tür kefaret ödemek gibiydi. Dünya İngilizcesine açılan ödülün ilk kazananı Amerikalı George Saunders’ın Arafta romanı olmasıyla, Commonwealth yazarlarına gösterilen takdir bir anda Amerikan edebiyat pazarının rekabetiyle karşılamış oldu. Yine de coğrafyasız, haritasız, merkezi iktidarsız, sadece dilde ortaklık kuran bir edebiyat fikrine inanabilmek güzel. “Aslanlar kendi tarihlerini yazmayı öğrenmedikçe, avın tarihçesi hep avcının zaferiyle sonuçlanır. Bana İngilizce gibi bir dil verildi, ben de bunu kullanmaya kararlıyım” diyerek sömürgeciliği özetlemiş, İngilizceyi kültürel bir silah olarak kullanma hakkını ilan etmişti Chinua Achebe. İngilizcenin edebiyatta araçsallaştırılmasını son on yılda en başarılı ve en geçerli nedenlerle uygulayanın Nijeryalı yazarlar olduğunu iddia edebilirim. 2010’lu yılların dünya edebiyatında mercek altına alınması gereken bir olgu. 2013’de kaybettiğimiz ve aynı yıl ölümünden sonra Nobel Edebiyat Ödülü alması için tartışmalı bir kampanya başlatılan Nijeryalı yazar Chinua Achebe’nin 1958 yılında yayımlanan romanı Parçalanma’yı yerel dille değil de İngilizce yazmayı seçmesi bir devir açar. (Parçalanma, adını William Butler Yeats’in modernist şiiri Second Coming-İkinci Geliş’teki bir dizeden alır. Modernizm karşılaştırmasıyla başlayan bu yazıda sözü yine bu şiire getireceğim.) “Aslanlar kendi tarihlerini yazmayı öğrenmedikçe, avın tarihçesi hep avcının zaferiyle sonuçlanır. Bana İngilizce gibi bir dil verildi, ben de bunu kullanmaya kararlıyım” diyerek sömürgeciliği özetlemiş, İngilizceyi kültürel bir silah olarak kullanma hakkını ilan etmişti Chinua Achebe. Nijerya edebiyatının İngilizce yazmayı seçen yeni nesil ödüllü yazarları Chimamanda Ngozi Adhichie, Chigozie Obioma, Ayobami Adebayo, Abi Dare ve Oyinkan Braithwaite eğitimli Afrika’nın orta sınıf Batı’yla aynılığını, Afrika tinselliğini ve töresini kentli yapmayı ve göçmenliğin sınıfsal sorunlarını anlatıyor 2010’lu yıllarda daha çok. İngilizce edebiyatın ana pazarları Britanya ve Amerika’da yayımlanmış olmak, diğer dünya dillerine çevrilmenin kapısını açıyor ama Batı edebiyat endüstrisinin kendi okuru için Afrika edebiyatının nasıl olması gerektiğine dair yönlendirmesi İngilizce silahının kimin elinde olduğu meselesini yine karmaşıklaştırıyor. İrlandalı yazar Edna O’Brian, Nijerya’ya Batı’dan bakarak, Girl adlı bir roman yazdı örneğin geçen yıl. Boko Haram’ın kaçırdığı kız çocuklarının hikayesi. James Joyce’tan beri süren İrlanda edebiyatı İngiliz edebiyatı mıdır tartışması, 2010’lu yıllarda İrlanda edebiyatının kendini ayrıştırmasıyla sustu gibi biraz. İrlanda’nın mitolojiden doğan bir hikaye anlatıcılığı hüneri var. İrlandalı olma halini, politik milliyetçilige bulaştırmadan edebiyatla örmeyi başarmış bir hüner bu. Geleneğin ve ailenin, din ve cinselliğin çağdaş bireyi ruhen ve bedenen tutsaklaştıran baskısını, İrlanda’ya aidiyetin sancılarını çağdaş edebiyata taşıyan yazarlar Sally Rooney, Eimear McBride, Emma Donoghue, Colm Toibin, Anne Enright, Anna Burns mutlaka okunmalı. Joyce adını duyar duymaz İrlanda edebiyatından ürkenler ise Tana French, Dublin Cinayetleri polisiye serisiyle başlayabilir. Göçmenlik ve Amerikan rüyasının yıkılışı 2010’ları Brexit ve Trumpizm yılları olması edebiyatta göçmenlerin sesinin daha çok duyulmasına yol açtı. Politik baskı arttıkça ses daha yükselir, yayılır. Batının göçmenleri insandan saymasının, eğitim ve çalışma hakkını tanımasının, asimile olarak örnek vatandaş muamelesi görme olanağını bahşetmesinin şartını dil bilmeye bağlamasının sonucu, atalarının kökleri dünyada, dili son neslin yaşadığı İngilizcede var olan yazarlar öne çıktı. Burada edebiyatta seçtikleri yol ikiye ayrılıyor. Bir grup göçmen kimliğini hiç unutmadan örüyor edebi dünyasını, köklerine tercüman olup onların hikayelerinin unutulmaması, yeni nesillere taşınması gayesiyle yazıyor. Diğer grup ise daha bireyci. Nereden geldiğim, kökenim benim parçam ama benim hayatım doğduğum yerde, zamanda, dilde başlar diye insanların biricikliğini, başkalığının ve nadirliğinin güzelliğini, insan olmanın kökensiz bir yeterlilik olması gereğini anlatıyor. Ortak noktası var bu iki edebi yolun. Nesilsel de olsa, bireysel de, maruz kalınan ırkçılık ve zenofobi travması çok derin. Valeria Luiselli, Hanya Yanagihara, Jhumpa Lahiri, Celeste Ng, Viet Thanh Nguyen, Ocean Vuong, Luis Alberto Urrea, Elizabeth Acevedo dikkat edilmesi gereken yazarlar. 2010’lu yılların en önemli yazarlarından Amerika’da yaşayan Meksikalı Valeria Luiselli son romanı Kayıp Çocuk Arşivi’ni İngilizce yazma nedenini göçmenliğe kendi ayrıcalığından uzaklaşarak dışarıdan bakma ve daha nesnel detayları görme ihtiyacı olarak belirtiyor. Göçmen kökenli yazarlar dilerlerse Amerikan rüyasını yerle bir edebilirler. Kendi hikayelerini anlatma hakkı ve iradesini elde etmeleri çok önemli. Öyle ki Jeanine Cummins adlı kendisini “beyaz Latin Amerikalı” olarak tanımlayan bir yazarın Meksika’yı ve Amerika’ya göçü anlattığı American Dirt romanı gerçek içgörüleri yansıtmadığı, kendisine ait olmayan bu konuya dışarıdan, samimiyetsiz gözlerle baktığı için epey tepki çekti. 2010’lu yılların en önemli yazarlarından Amerika’da yaşayan Meksikalı Valeria Luiselli son romanı Kayıp Çocuk Arşivi’ni İngilizce yazma nedenini göçmenliğe kendi ayrıcalığından uzaklaşarak dışarıdan bakma ve daha nesnel detayları görme ihtiyacı olarak belirtiyor. Yazar, Kalabalıkta Yüzler ve Dişlerimin Hikayesi romanlarını İspanyolca yazmayı seçmişti. Latin Amerika edebiyatı sürekli büyük bir edebiyat geleneği yaratıp sonra her şeyi yıkıp yeni eserler üretmeyi başarıyor. Arjantin edebiyatının en verimli yazarlarından Cesar Aira’nın 2010’lu yıllarda hız kesmeden yazması hayranlık verici. Zaten şaşırtıcı olmak, meraklandırıp akıl karıştırmak gelenekten girip gerçekliği hiçe sayıp avangarda kayan Aira için olmazsa olmaz. Okurken hep akla gelen bir nasıl yazıyor böyle sorusu. Rivayete göre karalamasını yayımlatır asla ilk yazdıklarının üzerinden geçmezmiş. Arjantinli yazarlar Samantha Schweblin ve Mariana Enriquez, Meksikalı Yuri Herrera, Mario Bellatin, İspanyol Andres Barba, Şilili Alejandro Zambra son on yılın Latin Amerika edebiyatında rahatsız edici, korkutucu, düzen bozucu, bazen neo-gotik hayat hikayeleriyle çoğunlukla başlangıcı çocukluğa bağlı bir sosyal gerçeklik yaratıyorlar. Korkunun kaynağı, geleneksel büyülü gerçeklik fantazmagorisinden ziyade, ayrıcalıklı hayatların konforlarını yitirmeleri, varoluşun en basit ihtiyaçlarına ulaşamayınca çirkin hayatta kalma dürtülerinin ortaya çıkışına dayanıyor. Domestikten distopyaya oradan Napoli’ye şiddet Buraya kadar dünya edebiyatını dillere ve ülkelere bölerek özetlemeye çalıştım. 2018’de kaybettiğimiz Ursula K. Le Guin anısına kadın edebiyatından kendine has bir ülke olarak söz etmek istiyorum. Üç önemli akım vardı kadın edebiyatında: Domestik şiddet romanları, feminist distopyalar ve Elena Ferrante’nin Napoli romanları üçlemesi. Kadın edebiyatı toplumsal olaylardan ve kadınların gerçek tanıklıklarından yola çıktı, daha sonraki yıllara kalacak edebiyat klasiği eserler yazıldı, sonra da edebiyat endüstrisi tarafından bir çoksatar pazarlama alt türüne dönüştü. Gillian Flynn’in 2012’de yayımlanan Kayıp Kız romanı ve David Fincher yönetimindeki film uyarlaması sonrasında “kız romanları” furyası ile doldu kitapçılar. Trendeki Kız, Penceredeki Kadın, Yazgı ve Gazap romanları tipik örneklerdi. Orta-üst sınıf evlilikler, rekabetçi iş dünyası ve aile hayatı arasına sıkışmış kadınlar, canavara dönüşen koca ve sonunda intikamını alan kadınların hikayesi onlarca romana konu oldu. Çoksatar diye, ayrıcalıklı zengin kadın derdinden bana ne diye burun kıvırmak kolay. Günümüzde kesişimsel feminizm sınıfa, ırka ve cinsel kimliğe bağlı ayrımcılıkla ve eşitsizlikle savaşmayı öncelerken, 90’li yılların beyaz kadın feminizmi kadınlara sınıf atlamayı, rekabetçi eril iş dünyasında cam tavanları kırmayı, en yüksek maaşın, en üst düzey yöneticiliğin, en marka evliliğin peşinden koşmayı öneriyordu. Bu feminizm yaklaşımı geçerliliğini yitirince, bazı kadınların hayatı, seçimleri ve başarısızlıkları ev içinde gördükleri duygusal ve fiziksel şiddet hikayeleriyle bir tür bedel ödetmeye döndü. Sevimsiz, güvenilmez anlatıcı, depresyonda kadın karakter, toplumun sorumluluğu dışındaki bu kendi seçimi domestik dünyada kendi hatalarının cezasını çekiyordu. Tavanarasındaki deli kadın tipolojisinin zengin mahallelere taşınmış hali gibi. Feminist kılığında son derece mizojinist bir yaklaşımdı bu ve bu yaklaşımdan beyaz kadın ayrıcalığını patriyarkanın bir parçası olarak gören feminizimler de yararlandı. “Metoo” hareketi daha sonra başlayacaktı. Feminist distopya toplumcu gerçekçi ama fantastik, nitelikli edebiyat ama çoksatandı. Bazen kadınları kurbanlaştıran şiddet pornosuna bazen feminist politik direnişe dönüştü. Margaret Atwood, Damızlık Kızın Öyküsü romanının dizi uyarlaması ile feminist distopyalara olan ilgiyi artırdı. Öyle ki romanın devamı Ahitler’i yazmak zorunda kaldı. Şüphesiz dünyanın çeşitli ülkelerinde kadınların kendi bedenleri üzerindeki kazanılmış irade hakları otoriter aşırı sağ iktidarlarca tehdit altındaydı ve tehlike kurmaca değil gerçekti, hâlâ da gerçek. Feminist distopya toplumcu gerçekçi ama fantastik, nitelikli edebiyat ama çoksatandı. Bazen kadınları kurbanlaştıran şiddet pornosuna bazen feminist politik direnişe dönüştü. Naomi Alderman, Sophie Macintosh, Louise Erdrich romanları türün okunmaya değer, geleceğe kalacak örnekleri. Elena Ferrante, Napoli üçlemesiyle yazar olarak kendine ve kadın roman kahramanlarına ait bir evren yarattı. Çocukluktan yetişkinliğe, mahalleden okula, evlilikten evi terk etmeye uzanıyordu. İki kadın arkadaşın karmaşık, sevgi ve nefret dolu ilişkisi ve hayatlarına giren bir İtalyan mahallesi dolusu karakter üç roman boyunca süren bir edebiyat zaferiydi. Yazar Ferrante’nin gerçek kimliğini saklaması hem romanların edebi değeriyle ilgisi olmayan bir pazarlama stratejisiydi hem de eleştirmenlere yazar yoktur metin vardır diye bir hatırlatmaydı. Knausgaard ve İskandinav melankolisi Elena Ferrante yazar olarak ne kadar yoksa, 6 kitaplık Kavgam serisinin yazarı Karl Ove Knausgaard o kadar vardı ve çoktu. Edebiyata otokurmaca diye hayatın her anının yazıya dökülmesiyle sonuçlanan bir tür girdi ve yazılanlar roman değil 21. yüzyılın edebiyat olayı olarak adlandırıldı. Hem Knausgaard’ın kapaktaki vesikalık resmine baktık hem neler yaşamış, hissetmiş, kendi içine nasıl bakmış, sorgulamış, biraz daha hissetmiş öğrendik. Bir erkek olarak bu kadar açık ve duyguları ön planda yazması belki de edebiyattaki en patriyarka yıkıcı tavırlardan biriydi. Aynı zamanda “önemsiz” detaylarla uzayıp giden bir üslupla süslediği hayatının 6 kitap edeceğini varsaymasına da çakma bir alçakgönüllülük denebilir. Kendisinden daha uzağı görmeyen bir yazar bakışını bu kadar uzun süre sürdürebilmesinde tuhaf bir başarı var. Knausgaard daha sonra Mevsimler dörtlemesini yazdı. Yeni roman serisinin de bir üçleme olacağı haberleri dolaşıyor. İskandinav edebiyatı, kuzey polisiyeleri ile dünya edebiyatında çok büyük bir yer kaplamaya başlamıştı. O kadar büyük bir fenomene dönüştü ve edebiyatı aştı ki “İskandinav Noir”, 2013 yılında The Economist dergisine kapak oldu. İskandinav ülkelerinden iyi polisiye çıkıyor ama çağdaş edebiyatı gölgede bırakmasın. Kjersti Skomsvold, Dag Solstad, Erlend Loe, Jon Fosse minimalist, insanın iç dünyasından yazan ve genelde sevgisizliğe, melankoliye, boş mekanlara ve yalnızlığa karakter veren İskandinav yazarlar. Black lives matter “Black lives matter”, Amerikan seçimlerinden önce siyah Amerikalıların haksız yere polis şiddetiyle hayatlarını yitirmeleri sonucu bütün dünyaya yayılan, siyahlara yapılan ırkçılık karşıtı bir hareketti. 2014 yılında Baltimore’da duymaya başlamıştık bu kavramı. Ta-Nehisi Coates oğluna yazdığı mektup formundaki kitabı Dünyayla Benim Aramda ile “black lives matter” fikirini edebiyata taşıdı, hatta beyazların en sevdiği ve anladığı siyah yazar olmakla eleştirildi. Hareketin bu yılki kitapları daha çok kurmaca dışı ve beyazların okuyup anlamaları ve ırkçı olmamamakla kalmayıp ırkçılık karşıtı olmayı öğrenmelerini savunuyor. 2010 yılında Time dergisinin kapağında “büyük Amerikan romancısı” başlığıyla Jonathan Franzen vardı, romanı Özgürlük yeni yayımlanmıştı. 2019 yılında ise kapak “Amerika’nın hikaye anlatıcısı” başlığıyla Colson Whitehead’e verilecekti, Yeraltı Demiryolu ve Nikel Çocukları romanlarının başarıları ardından. Edebiyattaki taht değişikliğini anlatan şahane bir kıyas. Belki Philip Roth’la birlikte büyük Amerikan romanının ölümünün, Toni Morrison’ın ardından siyah kadın gücünün ölümsüzlüğünün ilan edilmesi daha iyi bir metafor olabilir. Siyah yazarlar kendi hikayelerini anlatıyorlar ve ırkçılık karşıtı olmayı ciddiye alan ve yaşamsal bir duruş olarak benimseyen beyaz okurun dinlemek, yargılamadan öğrenmek gibi bir sorumluluğu var. Siyahlarla gerçek günlük hayatında hiç karşılaşmasa da siyah hayatlarla tanışmak zorunda. Siyahların kendi gerçekliklerinde siyah olmanın bilinciyle yaşadıkları ve siyahlıklarından bağımsız yaşadıkları anları bilmek gerek geç kalmadan. Irkçılık sistematik ve kurumsal olsa da insanla başlayıp insanla bitebilir. Jesmyn Ward, Yaa Gyasi, Angie Thomas, Zadie Smith, Tayari Jones, Brit Bennet, Paul Beatty, Marlon James, Kiley Reid, Jacqueline Woodson, Bernardine Evaristo, James McBride, Helen Oyeyemi, Hilton Als gibi yazarlardan öğrenilecek çok şey var. Dünya edebiyatı ırk, milliyet, özdeşleşme Zadie Smith gençken siyah yazarları okumayı ve sırf siyah olduğu için özdeşleşmek zorunda kalmayı reddettiğini yazar Bugün Farklı Düşünüyorum deneme kitabında. Siyah kadın roman karakterlere yüklenen ilahlaştırmanın bir işe yaramadığını; onların insanlığını, hatalarını, kusurlarını, ruhlarını, sıradanlıklarını okumanın edebiyatlar üstü bir özdeşleşme deneyimi olduğunu vaadeder. Dünya edebiyatını okurken farklı ırktan karakterleri anlamak, merak etmek, empati duymak insanın kendisini sabah uyandığında ne kadar bir ırka ve milliyete ait olarak görmesine mi bağlı? Dünya romanına bir özdeşleşme kapısından mı girmek gerekiyor? Irkı görmezden gelip coğrafyaya hayran olmak ne kadar doğru? Ya da başka ırkı, kültürü, davranış ve duyguları roman gibi okumak yerine bir vitrine yerleştirip incelemek? Koskoca dünya edebiyatından seçimlerimizi edebiyat endüstrisi tanıtım kampanyaları ve ödüllere göre yapabiliriz. Bir aşinalık istiyor göz diye Ortadoğu’dan 2019 Uluslararası Booker kazananı Jokha Alharti örneğin? Dostoyevski sevgisinden dolayı çağdaş Rusça romanlara yönelmek mümkün. Murakami seviyoruz diye Mieko Kawakami, Yoko Tawada, Yoko Ogawa gibi çağdaş Japon yazarlara bir şans verelim. Çin’e virüsle değil An Yu, Yu Hua, Yan Lianke okuyarak yaklaşalım. Ya da konfor alanımızdan çıkmadan daha önce okuduğumuz Paul Auster, Ian McEwan, Julian Barnes, David Mitchell’la 2010’ları bitirebiliriz. Bir cesaretle Ben Lerner, Louis Edouard, Leila Slimani, Kamel Daoud, Virginie Despendes, Tom McCarthy, Sheila Heti, Rachel Cusk, Daniel Kehlmann, Rachel Kushner, Emmanuel Carrere, Annie Ernaux, Jenny Erpenbeck romanlarını keşfedebiliriz. William Butler Yeats’in yüzyıllık İkinci Geliş şiirine bakıp bu karamsar dizelerden bir umut falı açayım önümüzdeki on yıl için: Her şey parçalanır, dünyaya kaos yayılır. Masumiyet boğulur. En iyiler inançlarını yitirir, en kötüler tutkulu. Eminim 'ikinci geliş' kapıda.
- Olağanüstü akıllı Elena Ferrante
"Ferrante anonimliği, incelikle kurgulanmış, savunucularını tetikleyecek, feminist sinir uçlarını uyaran kırıntıları azar azar ortalığa salan olağanüstü akıllı bir kalkışma.(...) Zavallı Ferrante, adını ve yüzünü saklamasaydı yazması mümkün değildi fikrine inanıyoruz. Hayalimizde masasının başında, odasında yazıyor Ferrante. Bu sahneyi korumalı. Virginia Woolf öyle tembihlemişti." Aysu Önen, Ferrante edebiyatının bir parçası olarak yazar kimliği inşa etme, kadın yazarın bir özgürleşme alanı olarak kullandığı müstear isim, anonim olmak ve gizem yaratmak üzerine yazdı. Buyurun olağanüstü akıllı Ferrante'nin bütün olası kimliklerine! AYSU ÖNEN Eczacının oğlu Gino, Lenu’nun memeleri gerçek mi yoksa sütyenini pamukla mı dolduruyor diye iddiaya girdiklerini söyler. Lenu, memelerini göstermeden önce parayı alır. Elena Ferrante’nin bir müstear isim olduğunu herkes biliyor. İtalyan gazeteci Claudio Gatti’nin yayınevinin çevirmen Anita Raja’ya ödediği epey yüklü paranın ve Raja ve kocası İtalyan romancı Domenico Starnone’nin emlak yatırımlarının izini sürerek Ferrante’nin Raja olduğunu iddia etmesinin üzerinden de epey zaman geçti. Gatti, iddiasını kanıtlamak için Raja’nın özgeçmişiyle Ferrante’nin çeşitli yazılı söyleşilerde iddia ettiği özgeçmişi arasındaki farkları öne sürdü. Padova Üniversitesi, Ferrante imzalı metinleri Starnone romanları ve Anita Raja’nın Almancadan yaptığı Christa Wolf çevirileriyle karşılaştırdı ve bilimsel linguistik karşılaştırma teknikleriyle niceliksel verilere dayanan benzerlikler ortaya koydu. Bu ifşayı edebiyat eleştirisi içinde görenler, Virginia Woolf’un kendine ait odasından Roland Barthes’ın yazarın ölümü teorisine uzanan bir skalada değerlendirdi olayı. Diğerleri, isimsiz kadın yazarın rahat bırakılması gerektiğini savunan feminist bir koruma çemberi oluşturdu Ferrante’nin etrafında. Bu savunma bir taraftan Marry Ann Evans’ı George Eliot müstearını kullanmaya iten Viktoryen eril baskının çağdaş kadın yazara kadar ulaşan etkilerini yüzeye taşıyor, anonimliği bir kadın sığınağı gibi konumlandırıyordu. Anonimlik, kadın yazarın kadınlar hakkında korkusuzca ve özgürce yazma, kalıpları kırma, toplumsal değişmezleri rahatsız etme alanı olarak savunuluyordu. Bir tür sürgünde ütopya gibi. Knausgaard, saçları beyazlamış erkeklere layık görülen “tuz-karabiber” rengi saçlarıyla bir “gümüş tilkiydi”. İtiraf etmek gerekirse merakıma yenilip Anita Raja’nın fotoğrafını internette aradım. Saçları Knausgaard’a çok benzeyen bir kadın çıktı karşıma, fotoğrafa iltifatlar eşlik etmiyordu. Gatti’nin ifşası 2017 Trump misojenist devrinin başlangıcına denk geldi, #metoo atmosferine. Anonim sözcüğü politik bir anlam kayması geçiriyordu. Ne taraftan baktığınıza bağlı olarak komplo teorisi yayan ve inanan anlamına da geliyordu, doğruları söyleyen ihbarcı, itirafçı anlamına da. Ferrante’nin Napoli romanlarının Knausgaard’ın Kavgam serisiyle eş zamanda popüler olması da edebiyatta ve edebiyat pazarında cinsiyet tartışmalarını körükledi. Bir tarafta Napolili iki kadının çocukluktan başlayarak hayatlarını, erkeklere karşı farklı başkaldırı seçimlerini onlardan biriymiş gibi yazan Elena Ferrante vardı. Kimliğini gizlediğine göre yazdıkları otobiyografik ve gerçek itiraflar olmalı sonucuna varıldı hemen. Kadın yazar ancak otobiyografikse bu kadar iyi, sayfadan canlıymış gibi fırlayan kadın karakterler yazabilir şiarı tekrar etti. Knausgaard ise şiarlarla açıklanamayacak kadar orijinaldi. Otokurmaca diye bir alttür yaratmıştı. Yazdığı her sıradan özyaşam detayı yazdıklarının gerçek olduğunun kanıtıydı. Bir diğer kanıt, “yazar fotoğrafı” denen okurla yazar arasındaki tek taraflı görsel kontrattı. Knausgaard, saçları beyazlamış erkeklere layık görülen “tuz-karabiber” rengi saçlarıyla bir “gümüş tilkiydi”. İtiraf etmek gerekirse merakıma yenilip Anita Raja’nın fotoğrafını internette aradım. Saçları Knausgaard’a çok benzeyen bir kadın çıktı karşıma, fotoğrafa iltifatlar eşlik etmiyordu. O zaman ilk tepkim Ferrante savunma çemberine fikren katılmak oldu. Ferrante’nin ardındaki gerçek kişi özel hayat alanındaysa, Ferrante olmak politikti o halde. Edebiyat endüstrisinde kadın yazarın, kadın roman kahramanının ve kadın okurun hâlâ hak ettiği değer eşitliği için çabalamak zorunda olduğu gerçeğini yadsıyacak değilim. Ferrante anonimliğine dişilliği atfeden kendisi miydi? Yoksa Gatti’nin ifşasından sonra, Ferrante’yi özgürce yazabilmek ve yayımlanabilmek için kimliğini gizleyen kadın yazarların son temsilcisi ilan eden savunucular mıydı? Aradan geçen zaman sonrasında bu savunmanın kurbanlaştırıcı, bazen azizeleştirici olduğunu düşünüyor ve şaşırıyorum. Her şey çok açıktı aslında. Ferrante anonimliği, incelikle kurgulanmış, savunucularını tetikleyecek, feminist sinir uçlarını uyaran kırıntıları azar azar ortalığa salan olağanüstü akıllı bir kalkışma. Yazarken üstünde hissettiği toplumsal baskıdan ve yazardan beklenilen performatif pazarlama tavırlarından özgürleşme isteğine ikna oluyoruz şüphesiz. Zavallı Ferrante, adını ve yüzünü saklamasaydı yazması mümkün değildi fikrine inanıyoruz, Napoli’den ve İtalyan edebiyat ortamından eril mafyatik bir canavar yaratarak üstelik. Hayalimizde masasının başında, odasında yazıyor Ferrante. Bu sahneyi korumalı. Virginia Woolf öyle tembihlemişti. Otobiyografik ipuçlarıyla dolu yazılarının toplandığı Frantumaglia adlı kitap ve yazarın çeşitli muteber yayınlarda yayımlanan söyleşileri titizlikle bir Ferrante portresi çiziyor, gizlenirken önceden hesaplanmış bir yazar fikri kuruyor. Bu ikili varoluşunu hiç unutturmuyor bize. En sevdiği Calvino sözünün “Bana dilediğinizi sorabilirsiniz, ama emin olun size hakikati söylemeyeceğim,” olduğunu öğreniyoruz. “Kimliğim ve cinsiyetim romanlarımdan bellidir,” diye meydan okuyor. Ferrante’nin kurban mı kahraman mı olduğuna karar vermemiz gerekiyorsa eğer, anonimliğin seçim mi zorunluluk mu olduğuna karar vermek gerek önce. Ya da bu konuyu bu ikili seçenekten tamamen kurtarmak gerek. Çünkü Ferrante bence çoktan kendini özgürleştirmiş durumda, ve kontrolü elinde tutuyor. Seçim yaparak değil ikilik halini sahiplenerek. Ferrante bizimle oynuyor ve savunma ruh halinden çıkarsak çok zevkli bir oyun bu. Gatti’nin iddiaları ve Padova Üniversitesi’nin linguistik incelemelerini doğru kabul edersek bu oyunun kahramanları ve Elena Ferrante’yi oluşturan kimlikler şöyle: Domenico Starnone: Napolili yazar. Romanlarında karmaşık Napoli aile dinamikleri var. Anlatıcıları çoğu kez erkek yazar. Postmodernist ikiz benlik kurgulamayı seviyor. Yazma eyleminin ve ortaya çıkan kurmacanın yazar üzerindeki değiştirici etkisini, vicdani muhasebesini mesele ediyor eserlerinde. Sosyal mobilite için eğitimin önemine inanıyor ki bu tema Ferrante’nin Napoli romanlarının ana temalarından biri. Anita Raja: Starnone ile evli çevirmen. Özellikle Almancadan İtalyancaya yaptığı Christa Wolf çevirileriyle ünlü. Çevirmenlikteki başarısı kendi yazmadığı bir metni dönüştürme ve yeniden yaratmaya delil sayılabilir. Napoli’de doğmuş ama Roma’da büyümüş. Christa Wolf: Doğu Alman feminist yazar. Yunan mitolojisini feminist bir yaklaşımla yeniden yorumlayan eserlerinde karmaşık kadın anlatıcı karakterler var. “Christa T.’yi Aramak” adlı, Raja tarafından çevrilen romanında, kaybolan bir çocukluk arkadaşının hayatını yeniden kurgulayan bir kadının hikâyesini anlatıyor. Bu, Napoli romanlarının çıkış noktası zaten. Yazarın kurmaca bir varoluş olup roman kahramanlarıyla eşitlenmesi ile oluşacak yeni edebiyat, Flaubert’in “Madame Bovary, c’est moi” sözünün tam aksi yönünde gelişecek. Sürücüsüz otomobil gibi romanlar. Elena Ferrante’nin kimliğini gizlemeyi tercih eden bir kadın yazar olduğuna inanmak kolay, rahatsız etmeyen, Freud’u anarsak tekinsiz olmayan bir durum. Kadın ve erkek yazar iradesinin mutlak olmadığı fikri, yazarın yaratan değil yaratılan olması, feminist bir metin ve kadın roman kahramanlarının cinsiyetler arası bir ortaklığın sonucu ortaya çıkması olasılığı ise tekinsiz. Oyun bir yana, edebiyat eleştirisi açısından Ferrante projesi için bir üst kurmacadır teşhisi koymak heyecan verici geliyor bana. Kadın yazar olma hali ile, kadın yazar olarak algılanma arasındaki belki çok fazla dikkat çekmeyen dinamikleri ortaya çıkardı. Yazarın algıladığımız hali ve ona atfettiğimiz kimlik, onu bencilce kategorize etmemiz, olasılıklara gözümüzü kapıyor. Olağanüstü akıllı bir ya da birden fazla kişinin, Napoli romanlarındaki Lila ve Lenu’yu yarattıkları gibi, yazılı söyleşilerde ve editöre gönderilen mektuplardaki dişil Elena Ferrante’yi de yaratmış olmaları olasılığı beni umutlandırıyor. Yazarın kurmaca bir varoluş olup roman kahramanlarıyla eşitlenmesi ile oluşacak yeni edebiyat, Flaubert’in “Madame Bovary, c’est moi” sözünün tam aksi yönünde gelişecek. Sürücüsüz otomobil gibi romanlar.
- 70'li Yıllarda Doğmuş Dört Arjantinli Kadın Yazar
Aysu Önen Geçen ayı 70’li yıllarda doğmuş dört Arjantinli kadın yazarın, Samanta Schweblin, Ariana Harwicz, Agustina Bazterrica ve Mariana Enriquez’in romanlarını, öykülerini, söyleşilerini okuyarak geçirdim. Latin Amerika edebiyatıyla Batı kanonunun parçası İspanyolca edebiyat arasında bir yerlere konumlandırmaya koşullandığımız Arjantin edebiyatının güncelliği hakkında bu dört kadının söyleyecek çok şeyi var. Bana düşen, büyük ölçüde Borges’in ve Cortázar’ın Batılı okur üzerindeki, okur olarak benim üzerimdeki ağırlıklarına karşın, Arjantin’in güncel kadın edebiyatını “ağırlıksız” değerlendirmek. Bir dilin, milletin, coğrafyanın, edebi gelenek yükünün, siyasi travmanın kadın yazarı olmak ne demek sorusunu kurcalamak. 19 yy’da Domingo Faustino Sarmiento Arjantin devlet başkanı seçildiğinde, gaucho devri bitti tüccarın ve hayvan çifftliği sahiplerinin devri başladı diye müjdelenmişti. “Uygarlık ve Barbarlık” başlıklı yazısında Sarmiento, uygarlık tarafına kolonyal elit sınıfın Avrupa geleneğini, modern ve endüstriyel şehir yaşamını, Buenos Aires’i koyar. Yerli halkların, göçmenlerin, folklorik inanışların, pastoralliğin, fakirliğin, taşranın ve sokak kanunlarının payına da barbarlık düşer. Edebiyat bu iki kutup arasındaki dialektikte gelişse de, Borges, bunu bahtsız bir beraberlik olarak görür. Edebiyat üzerine denemelerinde ortalama okura değil, Arjantin entelijansiyasına Batı’dan bakan bir milliyetçilik ve halk-aydın, medeni kültür-gaucho ayrımıyla hitap eder. Yerelliği kült, hatta turistik olarak görür: “Ya Arjantinli olmak bizim kaçınılmaz yazgımızdır, ya da sadece bir maskedir.” Buenos Aires üst-orta sınıfından Cortazár için edebiyat, “ulaşabildiğimiz en iyi kitapları okumak ve incelikli ve stilistik bir kusursuzluk idealinin peşinde koşarak yazmak” olarak başlar. Travma dili 1976-83 yılları arasında askeri diktatörlük altındaki Arjantin, o yılların sonradan yazar olacak çocuklarına tam olarak anlayamadıkları bir travma miras bırakır. Çocuk gözüyle, olanlar, siyasi ya da insan hakları meselesi değildir şüphesiz. Çoğunun aile evindeki kitaplıkta olan, okulda okutulan Borges ile açıklanacak gibi de değildir. Evlerinden alınan, bir takım kamplara götürülüp kaybolan ebeveynler, komşular, annesiz kalmış okul arkadaşları, boşalmış mahallelerdir. Evde çocuklar duymadan konuşulan korkunç işkence hikayeleridir. Hayatta kalabilmek için sessizliğin, kaypak cevapların, muğlak iletişimin seçilmesi mecburiyetidir. Bu nesilsel travma, gerçekleriyle ve detaylarıyla değil, hissettirdikleriyle bu çocuklara geçer. Bu nedenle yakın geçmişi edebiyat içinde anlatmak için gerekli zaman geçse de, ortaya çıkan öyküler ve romanlarda siyasi tarih tüm çıplaklığıyla ortaya konmaz. Tüm çıplaklığıyla yazılan travmadır, çocukken hissedilen tanımsız ve tekinsiz korku ve dehşet, yetişkin yazarın elinde cisimleşmez. Tıpkı çocukken faillerin yüzünü görmedikleri gibi yüzü olmayan bir kötücüllük anlatılır. Güncel fantastiğin tanımı, Cortázar’ın “şaşkınlık yaratmaması gereken bir durum” ve “bir gerçeklik biçimi” tanımına uysa da, bu bir edebi alt tür seçiminden çok bir travma dili. Bu dil, askeri darbeden çok sonra kadına şiddet, çevre katliamı, kentsel soylulaşma gibi konuları da edebiyat içinde anlatmak için kullanılıyor bugün, çünkü failler hâlâ kötücül ve hâlâ yüzünü göstermiyor. Az ve öz, şiir gibi sözcüklerde tutumlu bir dil. Anlatmadan bıraktığı yerler, öykülemdeki boşluklar önem taşıyor. Samanta Schweblin’in 12 yaşındayken konuşmayı reddetmesi, terapistinin onun sadece çevresine hiç ilgi duymayan tamamen normal bir çocuk olarak tanımlaması bugünün kısa öykü ve novella yazarı için ilginç bir özyaşam öyküsü detayı. Samanta Schweblin’in Ağızdaki Kuşlar ve Kurtarma Mesafesi, Ariana Harwicz’in Geber Aşkım, Agustina Bazterrica’nın Leziz Kadavralar ve Mariana Enriquez’in Yangında Kaybettiklerimiz adlı kitaplarının en belirgin ortak özelliği bu travma dili ile kurgulanan fantastik gerçeklik. Uygarlık evreniyle, barbarlık evreni arasındaki metaforik duvar yıkılmış, bir cehennem ağzı açılmış ve uygarlığın bütün kötücülleri barbarlığın çaresiz evrenine akmış. Normal artık yok. Doğal olanı bozan her şey normalleştirilmiş. Bir türlü dile getirilemeyen, kendini korku olarak gösteren bir yas var. Mekânlar taşra, yol kenarı, soylulaştırılmış mahalleler, metruk evler, aidiyetsizlik hissettiren ama bazılarının evi sokaklar, endüstriyel mezbahalar, zehirli atıkların kirlettiği nehir ve tarlalar. Kendi bedenlerine zarar veren kadınlar, bedenleri deforme çocuklar, gebermesi arzulanan kocalar, hiç bitmeyen bir post partum depresyon olarak annelik, bir akıl sağlığı sorunu olarak kadınlık, korku nesnesi olarak çocukluk. İnsanî duygu, etik, merhamet yitimini temsil eden ve androposen çağın kurbanı örselenmiş hayvanlar. İletişime yaramayan diyaloglar. Ölüme benzeyen cinsellik. Her alanı endüstriyelleştirilmiş yaşam. Yaşamı devam ettirmek için et yemek. Memento mori - Ölümlü olduğunu hatırla ve tiksin Kurukafa, kurtlu bir elma ve üzerinde sinek, solmuş çiçekler, bir kum saati. 17. yy’da popüler olmuş vanitas natürmortlarını gözünüzün önüne getirin. Okuduğum çağdaş Arjantinli kadın yazarların eserlerini birer vanitas natürmortu olarak tanımlayabilirim. Ölüm kavramı cinsellikten anneliğe, taşra doğasından şehrin arka sokaklarına, çocuk oyunlarından hayvanat bahçelerine hatta bezelye konservesine kadar sızıyor. Ölüme dönüşmeyecek hiçbir an yok. Bu ölüme yakınlık, yaşayan her bedene karşı, Julia Kristeva’nın abjection olarak kavramlaştırdığı iğrenme, tiksinme, hor görme hislerini öykülerde ve romanlarda yüzeye taşıyor. Çocuk, kadın, hayvan ayrımı yapmadan dismorfik, yaralı ve sakat beden tasvirleriyle görselleşiyor. Yaşayan bedenlerle bir arada olma, yaşayan bir bedenin içinde olmaya karşı karakterlerin hissettiği tiksinti öyle gerçekçi ki, travmanın okura geçmesini sağlıyor. Dört kadın yazar da ustalıkla bu tiksintiyi “toplumdaki normal iğrenilecek şeyler” alanından alıp en masum ve temiz gördüğümüz doğaya, çocuklara, anneliğe, ekmek arası etli sandviçe, kafesteki kuşa yöneltmeyi başarıyor. İğrenilen ve kaçınılan ile olan sınırları kaldırıyorlar. Tiksinç, evlerin içine kadar giriyor, anneliğin en büyük düşmanı oluyor. En korkutucu taraf, tiksinç olanın irade sahibi bir manipülatör olması. Anneliğin bu kadar tekinsiz olması, abjection duygusunun başlangıcını çocuğun anne bedeninden ayrılmasında ve aslında annenin bedeninin bir parçası olmamasında gören Kristeva’yı akla getiriyor yine. Geber Aşkım, Lezzetli Kadavralar ve Kurtarma Mesafesi tamamiyle bu konu üzerine yazılmış romanlar. (Post partum okurlar için tetikleyici unsurlar içerebilirler diye uyarmakta fayda var.) Hayvan ve iştah Borges, hayvanlara dair şöyle yazmıştı: “Geçmişin hatırası ile geleceğin öngörüsü arasındaki zaman duygusunda sadece insan ikamet eder. Hayvanlar ise, salt bir şimdiki an ile sonsuzluk ânı içinde, zamanın dışında yaşar.” Schweblin, Bazterrica ve Harwicz ise hayvan imgelerini, klasik mitolojide tanrıların hırsları, duyguları, cüretleri, endişeleri için kadınları cezalandırmak için bedenlerini dönüştürdükleri varlıklar olarak kullanıyor. Depresyon, akıl ve ruh sağlığı, toksinlerle dolu endüstriyel tarım ve hayvancılık her ne kadar 21. yy temaları olsa da, mitolojideki yabanî ve dişil bir histeriyle ormanda hayvanlar arasında dolanan bacchalar gibi sayfada canlanıyor romandaki karakterler. İştah, daha doğrusu grotesk iştah, romanlardaki ortak dürtülerden. Geber Aşkım romanındaki kadının cinsel iştahı hezeyanlar içinde, hastalıklı bir takıntı olarak, ölmeye ve öldürmeye yakın bir arzu gibi tasvir edilirken; Lezzetli Kadavralar’da insan eti yemeğe duyulan iştah, son derece bilimsel gerekliliklerle ikna edici, hijyenik bir soğukkanlılıkla açıklanıyor. Ağızdaki Kuşlar adlı öyküde, canlı kuş yiyen genç kızı kabulleniyoruz. Kurtarma Mesafesi romanının arka planınında soya tarlaları var, aç gözlü bir kapitalist iştahla pestisitlerle semirtilen ve uğruna çocukların kurban edildiği. “Et, çok Arjantinli bir şey.” diye yazmış Mariana Enriquez. Mangalda pişirilen asado yemek bir milli gelenek. “Arjantin’de dananın her yerini yeriz biz.” Asado aynı zamanda, diktatörlük döneminde kamplarda öldürülenlerin cesetlerini yakmak için kullandıkları argo lafmış. Fantastik edebiyattaki korkuyu akademik olarak değerlendirmek Popüler Anglo-Saxon kültürde korku, bir eğlendirme yöntemi olarak tüketiliyor, öyküler ve romanlar alttür edebiyatı olarak rafa kaldırılıyor. Şiddet, yaşanmış deneyimlerin bu denli bir parçasıyken belki de korkuyu sıradanlaştırıp etkisiz hale getirmek bir savunma mekanizması. Edebiyat, başımıza gelenleri anlatmak oysa. Çağdaş Arjantinli kadın yazarların yaptığı, toplumsal ve siyasal dehşetin unutulmaması için, başlarına gelenleri sokaktan kopmadan feminist mitolojiye, şehir efsanelerine dönüştürmek. Bu dönüşümü yaparken de korku sinemasının ve edebiyatının alışılmış şemalarını kullanmak. Korkunun kaynağı diktatörlük, yolsuzluk, tehlikeli mahalleler, aile ilişkileri, endüstriyel doğa katliamıyken, bu gerçeğin normalleşmesi ve gerçeğin fantastik öykülerle anlatılmasının korkutucu bulunması en azından gülünç değil mi? Lezzetli Kadavralar, normallik sınırını en fazla zorlayan roman. Hayvanları etkileyen bir virüs nedeniyle, mecburen yemek için insan etinin endüstriyel olarak üretildiği bir distopya. Türcülüğü bir tarafa bırakalım, hayvanların acısına sağır olduğumuzu unutalım, hemen hissedilen tiksinme duygusunu üstümüzden atalım. Aslında insanın diğer insanları değersizleştirip ötekileştirdiği, metalaştırdığı, işkence ettiği, insan hayatının hiçe sayıldığı, yani birbirimizi pişirip yemek dışında her türlü vahşete maruz bıraktığımız bir dünyayı adına distopya demeden nasıl kabullendiğimizi düşünelim. Normallik kendimize söylediğimiz en çaresiz yalan ve içinde yaşamak zorunda olduğumuz kurmaca. Kadın yazar Kadın yazar demeli mi? Yazarın kadın olduğunu belirtmek eşitlikçi mi? Doğrusu bilmiyorum, karar veremiyorum. Ama 70’li yıllarda doğmuş dört kadın yazarın aynı anda Türkçe ile birlikte dünya dillerine çevrilmesinin, edebiyat festivallerinde yer almalarının, ödüller kazanmalarının bir nedeni var. Kadın yazarların öncelikli ve görünür olduğu bir dönemin içinde edebiyat endüstrisi. Bu öncelik, bazı endüstri beklentilerini getiriyor. Feminist bir edebi duruşun, garantili okuru olan bir edebi pazar olması kadın yazarlar için bir meydan okuma olduğu belli. Ayrıca kadın yazarların kendilerini kesişimsel olarak farklı azınlık seslere bölmeleri de bekleniyor. Feminizmin ya da azınlık haklarının politik alandan çıkıp pazarlama alanına girmesi çağdaş edebiyat endüstrisinin yarattığı bir olgu. Samanta Schweblin, Ariana Harwicz, Agustina Bazterrica ve Mariana Enriquez üzerlerine yüklenen onca endüstri beklentisi ve edebi geleneğe karşın hem birlikte bir çağdaş kanon oluşturmayı, hem bireysel üsluplarını oturtmayı, hem yazar kimliklerini inşa etmeyi başarmış yazarlar.
- Ayrıntı’dan İki Yeni Şiir Kitabı
Ayrıntı Yayınları şiir dizisine iki yeni kitapla genişletti. Neşe Yaşın’ın Kar Uykusu ve Lal Laleş’in Nora İstanbul Bir Hiçtir’i geçtiğimiz günlerde okurlarla buluştu. Kar Uykusu, Neşe Yaşın’ın ilgiyle karşılanan Üşümüş Kuşlar (2016) kitabından sonra Ayrıntı Yayınları’nın şiir dizisindeki ikinci kitabı. Yaşın, Kar Uykusu’nda okuru bu kez bütünüyle kendine özgü bir düş dünyası ile buluşturuyor. Aşk trajik olana dokunup çekilirken okuyucu da acılı lirik bir söyleyişin eşlik ettiği şiirler aracılığıyla çok katmanlı bir masal dünyasının içine çekiliyor. Kar Uykusu, cinsiyetçi ideolojiyle hesaplaşmanın alttan alta izlendiği tutkulu ama bir yandan da tutkusunun girdabında kaybolmayan, ayırt edici söylensel ögelerle bezenmiş bir masal şiir. Lal Laleş ise Nora İstanbul Bir Hiçtir’de hafıza çekmecesinde saklanan bir aşkın gün dökümünü anlatıyor. Cezayir Sokağı’na seslerini bırakıp kendi denizlerine dönen Martılar... Yalınayak geçilen denizler... Köknar yapraklarına emanet edilen kalpler... Ve karanfilli hakikat!.. Nora İstanbul Bir Hiçtir, sır cümlelerle dolu bir Aşkşiir. KAR UYKUSU Neşe Yaşın Ayrıntı Yayınları, 80 s. İstanbul, 2021. NORA İSTANBUL BİR HİÇTİR Lal Laleş Ayrıntı Yayınları, 112 s. İstanbul, 2021.
- YKY Romain Rolland’ın Yapıtında Müzik Etkinliği Düzenliyor
Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık bu bahar da sanatseverleri sanat ve edebiyatla sanal dünyada buluşturmaya devam ediyor. Nisan’ın ilk haftasında internet üzerinden canlı yayınlanacak “Romain Rolland’ın Yapıtından: Jean-Christophe ve Beethoven” konseri ve söyleşisi var. Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık ve Özel Saint Benoît Fransız Lisesi arasında “Ruhların İletişimi: Proust ve Müzik” etkinliğiyle başlayan işbirliği, “Romain Rolland’ın Yapıtından: Jean-Christophe ve Beethoven” konseriyle sürüyor. 07 Nisan Çarşamba saat 19:00’da başlayacak etkinlikte Nami Başer konuşmacı olarak yer alacak. Programda ayrıca piyanist Gülsin Onay Beethoven bestelerini icra edecek. Rolland ve Beethoven Fransız yazar Romain Rolland’ın başyapıtı Jean-Christophe, Avrupa’da ırmak roman geleneğinin öncülü kabul edilir. Araştırmacılar, Rolland’ın, romanın başkahramanı Alman besteci Jean-Christophe Krafft’ın yaşamını anlatırken büyük hayranlık duyduğu Beethoven’ın yaşamından kesitlere yer verdiğini düşünmektedirler. Jean-Christophe’un Fransa’yla ve Fransız kültürüyle olan ilişkisi, romanın tezi için temel teşkil eder: Almanya ve Fransa’nın uzlaşması, her iki tarafın varlığını sürdürebilmesi ve Avrupa’da kalıcı barışın sağlanması için elzemdir. Rolland, Fransa ve Almanya’yı aynı nehrin iki yakası, müziği ise bunları birbirine bağlayan köprü olarak kavramsallaştırır. Festival Kapsamında Gerçekleşecek Adnan Cemgil’in çevirisiyle YKY tarafından yayımlanan Jean-Christophe'tan yola çıkan programda devlet sanatçısı piyanist Gülsin Onay, romanda ve Rolland’ın hayatında önemli yeri olan Beethoven bestelerini yorumlayacak. Konser öncesinde felsefeci, yazar ve çevirmen Nami Başer, Rolland’ın yapıtında Beethoven’ın yerini anlatacak. Frankofoni Festivali kapsamında erişime açılacak söyleşi ve konser, Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık ve Özel Saint Benoît Fransız Lisesi’nin Youtube kanalları üzerinden yayınlanacak.
- Ece Temelkuran "Hayatımız Kitap"a konuk oluyor.
Gazeteci ve yazar Ece Temelkuran, kitaba ve yayıncılığa odaklanan online program “Hayatımız Kitap”ın yeni bölümünde Sibel Oral’ın konuğu olacak. Türkiye Yayıncılar Birliği’nin hayata geçirdiği programın yeni bölümünde Sibel Oral ve konuğu Ece Temelkuran; Temelkuran’ın edebiyata bakışı, bir başka dilde yazma deneyimi ve Türkiye’de okuma kültürü üzerine sohbet edecekler. 8 Nisan Perşembe akşamı 21.00’de canlı yayınlanacak program her perşembe olduğu gibi Türkiye Yayıncılar Birliği’nin YouTube kanalından izlenebilir. Yayıncı ve yazar Metin Celal ile gazeteci ve yazar Sibel Oral “Hayatımız Kitap” programını dönüşümlü olarak yönetiyorlar. Uzun yıllardır yayıncılık dünyasına değerli katkılar sunmuş yayıncı ve yazar Metin Celal, online “Hayatımız Kitap” programında iki haftada bir perşembe günleri yayıncılar, genel yayın yönetmenleri ve editörlerle sohbet ediyor. Metin Celal ve konukları programda, yayıncılık sektöründeki gelişmeler, sorunlar, çözüm yolları, yayın politikaları ve okuma kültürü konularına yoğunlaşıyor. Deneyimli gazeteci ve yazar Sibel Oral ise iki haftada bir perşembe günleri yazarlarla sohbet ederek “Hayatımız Kitap”ta seyircilere, yazma deneyimleri, yeni kitapları ve Türkiye’de okur eğilimleri ve okuma kültürü konularında yoğunlaşan bir program içeriği sunuyor. ECE TEMELKURAN HAKKINDA 1973’te İzmir’de doğdu. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ni 1995’te bitirdi. 1993’ten başlayarak yirmi yıl gazetecilik ve köşe yazarlığı yaptı. Kitapları çok sayıda ülkede yayınlandı. Yurt içinde ve yurt dışında ödüller aldı, uluslararası basında siyasi edebi yazılar yazdı. Dünyadaki saygın edebiyat-düşünce festivallerine, siyasi platformlara konuşmacı olarak davet edildi. 2016’dan beri Türkçe’nin yanı sıra İngilizce kitaplar da yazmaktadır. Together: 10 Choices for a Better Now kitabı Mayıs’tan itibaren çeşitli dillerde yayınlanacaktır. Kitapları: Bütün Kadınların Kafası Karışıktır (1996), Oğlum Kızım Devletim-Evlerden Sokaklara Tutuklu Anneleri (1998), İç Kitabı (2002), Kıyı Kitabı (2002), İçeriden / Kıyıdan Konuşmalar (2004), Dışarıdan / Kıyıdan Konuşmalar (2004), Biz Burada Devrim Yapıyoruz Sinyorita (2006), Ne Anlatayım Ben Sana! (2006), ‘Ağrı’nın Derinliği (2008), Muz Sesleri (2010), İkinci Yarısı (2011), Kayda Geçsin (2012), Düğümlere Üfleyen Kadınlar (2013), Devir / Dilsiz Kuğular Zamanı (2015), Turkey: The Insane and The Melancholy (2016-Verso), İyilik Güzellik, Olmayan Kuşlar Ansiklopedisi, How to Lose a Country-The Seven Steps From Democracy to Dictatorship (2019-4th Estate, HarperCollins)















