• YouTube
  • IG
  • twitter
  • Facebook
Ara

Edebiyatçılar için aşırı “Sosyolojik” sosyologlar için aşırı “Edebi”!


"Edebiyat açısından akademik, sosyoloji açısından da edebi denildiği an konu zıt alanlara taşınmış olsa da edebiyat ve sosyoloji arasındaki bu çatışma-rekabet ilişkisi aslında birbirlerinden nasıl da beslendiklerini çok iyi gösteriyor." Gisèle Sapiro'nun kaynak niteliğindeki çalışması Edebiyat Sosyolojisi'ni Aynur Kulak değerlendirdi.


Gisèle Sapiro

Aynur Kulak

Gisèle Sapiro, Edebiyat Sosyolojisi'nde ilk olarak, ele aldığı konunun mustarip olduğu yanını anlatmaya başlayarak türler arası karşılaştırmada ne ile karşı karşıya olduğumuzu bize gösteriyor. Bazı ülkelerde edebiyata, bazı ülkelerde ise sosyolojiye dahil edilen edebiyat sosyolojisi, yarım yüzyıldan beri bu alanda üretilen çalışmalara tezat oluşturur bir kurumsallaşma eksikliğinden mustarip şekliyle, edebiyatçılar için aşırı “sosyolojik”, sosyologlar için ise aşırı “edebi” görülüyor, deniyor. Böylesine bir tespitteki “aşırı” nitelemesi edebiyatı ve sosyolojiyi zıt köşelere fırlatsa da birbirini çok etkilemiş, birbirinin içine geçmiş iki çok önemli disiplin söz konusu. Gisèle Sapiro’nun Edebiyat Sosyolojisi kitabı bu konuyla ilgili söz alarak önemli tespitleri, önemli savları ile konunun temeli ve niteliği konusunda bizleri aydınlatırken aynı zamanda 18. yüzyıldan başlayarak edebiyat ve sosyolojiyi nasıl birbirinden ayıramayacağımızı, somut diyebileceğimiz edebi ve sosyolojik karşılaştırmalar eşilğinde sunuyor. Buna altın tepside sunulmuş fırsat da diyebiliriz aslında çünkü Sapiro üniversitelerimizin edebiyat fakültelerinde ders başlığı olarak bile bulunmayan 'Edebiyat Sosyolojisi' alanını tanıma imkânı yaratıyor. Böylelikle konu tanışma dileğinin ötesine geçmiş oluyor.


Edebi ve sosyolojik ayrılmazlık


Edebiyat açısından akademik, sosyoloji açısından da edebi denildiği an konu zıt alanlara taşınmış olsa da edebiyat ve sosyoloji arasındaki bu çatışma-rekabet ilişkisi aslında söz konusu disiplinlerin birbirlerinden nasıl da beslendiklerini çok iyi gösteriyor. Özellikle edebiyata yönelik teoriler ortaya konduğunda, -ki kitapta ilk olarak Gisèle Sapiro tarafından bu teoriler ortaya konuyor- tartışılacak bir şey kalmıyor fakat, tartışma devam ediyor. Etmesinde hiçbir sakınca yok elbet, çünkü aslında bu tartışmalar toplumsal yaşam üzerinden edebi bir boyut kazanıyor.


Bizler toplumu ve başka yerlerde yaşayan diğer toplumları, sanat türleri, en çok da edebiyat metinleri üzerinden tanıyoruz. Sapiro konuyu 18. yüzyıldan itibaren ele almaya başlıyor: “18. yüzyılın sonundan itibaren, muhtelif toplumsal evrelerin (aristokrasiden burjuvaziye ve alt tabakalara kadar) ya da mesleki evrelerin (gazetecilerin, doktorların, okumuşların) adetlerini, evlilik, aile, okul gibi kurumları, toplumun dönüşümlerini ve toplumsal hareketliliği (sınıf atlamayı, düşüşü) betimlemeye çalışmıştır.” Honore De Balzac ve Gustave Flaubert’in romanlarında yer alan büyük toplumsal tespitler ve Emile Zola’nın yarattığı ekol olan natüralist romanlar ışığında yukarıdaki tespitler yapılıyor. Bu listeye Rus toplumunu yazan Tolstoy’u da yine yaşadığı toplumu anlatan Charles Dickens’ı da ekleyebiliriz diye düşünüyorum.

Edebiyat ile sosyoloji arasındaki bağ klasik eserler yazma bağlamında bu denli kuvvetli bir noktadan ilerlerken 19. yüzyılın son çeyreğinde sosyolojinin bilim olarak tanımlanmaya başlanması, disiplin olarak kurumsallaşması, yazarları en önemli ehliyetlerinden mahrum bırakmış. Sosyoloji, edebi kültürden koparak kendini ortaya koyabildiği için, var olagelen ayrışma/çatışmanın boyutu gün geçtikçe büyümüş. Sanat sosyolojisi bu ayrışmada sosyolojinin bir alanı olarak kendine bir yer bulabilirken edebiyat sosyolojisinin ancak 20. yüzyılın ikinci yarısında oluşmaya başlaması şahitlik ettiğimiz ayrışma/çatışmanın aslında çok taze olduğuna işaret ediyor. Yaşanan tüm bu dönemlerden sonra sosyoloji önce edebiyat incelemelerinin bir parçası, ardından da sosyolojik disiplin içerisinde bir uzmanlık alanı olarak kendine sağlam bir yer ediniyor. Böylece edebiyat ve sosyoloji arasındaki çatışmalara rağmen, ayrılmazlık ilkeleri ile birbirlerine olan bağlarından bahsetmeye başlıyoruz.


Eserin toplumsal üretimi, sosyolojisi, kabulü


“Fransız Devrimi’nin patlak vermesinde felsefi eserlerin rolüne ilişkin hem devrimciler hem de karşı devrimciler tarafından paylaşılan tasvirler, kelimelerin gücüne duyulan bu idealist inancı pekiştirecektir. 19. Yüzyıl boyunca basın özgürlüğüne karşı kullanılan bu inanç edebiyat sosyolojisinden önce, ön-sosyolojik bir “kabul sosyolojisinin” temellerini atmıştır. Bu kabul sosyolojisi, iki tür kamu arasındaki hiyerarşiye dayanıyordu: ‘Mesafeli yaklaşma mekanizmalarını kullanabilen eğitimli kamu’ ve ‘okuryazarlığın artışıyla ve matbaanın yaygınlaşmasıyla sayıları sürekli artan yeni okuyucuların oluşturduğu kamu’”