Ara
  • Litera

Hayat ile mucizenin buluşma umudu: Usta ile Margarita

Şükran Yiğit


"Usta ile Margarita"yı ancak böyle gözlerinde tuhaf bir ışıkla ölen yalnız bir ruh yazabilirdi ve bu ruhu ancak bir mucize kurtarabilirdi. Belki de “Usta ile Margarita” bu mucizenin ta kendisidir!" Bu büyük romanın hayat bulma serüveni, bir yazarın ölümden beter yaşamını da gözler önüne seriyor. Şükran Yiğit, Bulgakov'un ölümüne kadar eşlik eden "Usta ile Margarita"nın yazılma serüvenini yazarın hayal kırıklıkları ve acılarla dolu hayatını adım adım izleyerek kaleme alıyor. Metnin gelişiminden eleştirilere, yazarın hayatından dönemin politik iklimine, iyilik ve kötülükten yorum ve aşırı yoruma uzanan derinlikli bir Bulgakov okumasına buyurun.



I. Metnin Gelişimi


1929 kışının belki de en soğuk günlerinden birinde kırk yaşlarında bir adam Moskova’daki evinden çıkmıs, yağan kara aldırmadan, ağır adımlarla Sadovaya caddesinde ilerliyordu. Yalnızdı, o "çizgi dışı" olana yüzyıllardır dayatılan bütün yalnızlıklar, mümkün olan bütün halleriyle aldığı her nefese, attığı her adıma, yazdığı her sözcüğe sinmis, amaçsızca yürüdüğü sokaklardaki kar sessizliği sanki bütün hayatına çökmüştü. Elbirliği ile adeta imha edilmeye çalışılan bu hayatı yok olmaktan ancak bir mucize kurtarabilirdi: Şeytan kılığında ya da aşk kılığında bir mucize. Aşk belki de hemen o gün, aynı günün akşamında, 28 Şubat 1929 günü çıkacaktı karşısına, Mihail Bulgakov Elena’yı aşık olacak ve ondan unutulmaz bir "Margarita" yaratacaktı. Şeytan ise şimdilik titizlikle koruduğu romanının elyazmalarında bile olsa, Moskova’ya, Patriarşiye Gölleri’nin kıyılarında bir bahar gününün, yaşanan ve yaşanacak bütün kışları unutturan pırıltıları altında sohbetlerini sürdüren “resmi edebiyatın” iki temsilcisinin yanına ulaşmıştı bile.


Woland’dır Şeytan’ın adı. Tam o sırada, Hazreti İsa’nın yaşayıp yaşamadığı üzerine hararetli bir tartışmaya girişmiş olan Yazarlar Birliği’nin genel sekreteri Berlioz ve Biezdomni adı altında yazdığı şiirlerle tanınan şair İvan Ponirev’in konuşmalarına orta yerinden dalarak, sadece İsa’nın yaşadığını, çünkü onu gördüğünü söylemekle kalmayarak, bizzat Kant’la kahvaltı ettiğini ve Berlioz’un o günün akşamına kadar kafasının koparak öleceğini iddia etmektedir. Berlioz gerçekten de o akşam kafası bir tramvay tarafından koparılarak öldüğünde, genç şair İvan, Kant’la kahvaltı eden yabancının düşündükleri gibi "delinin teki" olmadığını anlamıştır. Ancak kimseler şaire inanmaz ve şairin bizzat kendisi, bir "deli" olarak ünlü doktor Stravinski’nin akıl hastanesine yatırılır. Orada şairi beklenmedik bir dost beklemektedir. İvan hastanede, İsa’yı ölüme mahkum eden Roma valisi Pontius Pilatus üzerine yazdığı romanının elyazmalarını kendi elleriyle yakan ve bu hastaneye sığınan Usta ile karşılaşacak, Usta ona büyük aşkı Margarita’dan sözedecek ve bütün bunlar olurken Woland ve ekibi başta sanat dünyası ve onun kurumları olmak üzere tüm Moskova’yı akıl almaz bir sirke dönüştürecektir.


Kuşkusuz - yukarıdakı gibi - "Usta ile Margarita’yı" her özetleme girişimi bu romana yapılan "istenmeyen" bir haksızlık olacaktır. Ama haksızlıkların daha büyüğü bu romanı sadece okuyup geçmek ve bir kitap olarak yaşadığı kendi öyküsünü, kendi serüvenini ve nihayet kendi hayatını görmezden gelmek olacaktır.


Toplumcu gerçekçiliğin gölgesinde


Bulgakov’un 1926 yılında evine yapılan baskında günlükleri ve “Köpek Kalbi” adlı novellasının örnekleri alınmış, 1927 sonbaharında ise “politik engeller” nedeniyle binbir zorlukla sahnelenen oyunları artık yasaklanmaya başlamıştı. Koşullar ne olursa olsun hayatını yazmak üzerine kurmaya çalışan ve "büyük Rus romanı" geleneğini yaşatmayı hedefleyen Bulgakov, elimizdeki başyapıtını yazmaya, işte bu koşullarda; yani "Toplumsal Gerçekçiliğin" gölgesinin Sovyetler Birliği’nde giderek koyulaştığı ve nihayet otuzlu yılllarda dayatılan tek norm olarak tüm edebiyat dünyasının üzerine inen kopkoyu bir sis haline dönüşeceği bu talihsiz koşullarda başlar. Aslında bu "perşembenin gelişi" yirmili yıllarda belli olmuştu: O yıllarda kütüphanelerde yapılan, gazetelerde yayımlanan anketler okuyucunun öncelikle Rus Gerçekçiliğinin klasiklerini okumak istediğini gösteriyor ve Tolstoy bu anket sonuçlarında tartışmasız tek isim olarak öne çıkıyordu. Buna karşın Dostoyevski ve Gorki daha az, çağdaş yazarlar ise hemen hemen hiç rağbet görmüyorlardı. Sonuçlarda dikkat çekici bir nokta daha vardı: Yabancı yazarlar arasında "anlaşılır" bir biçimde ayrıcalığını ilan eden Jack London’ın yanında, günümüzde artık kimselerin adını anmadığı bir ad, "Hamp" adı dikkati çekiyordu. Bir Fransız yazarı olan Hamp 1910 yılında "Üretim Romanları" adı altında yayımlanan bir dizi romanın yazarıydı ve okuyuculara "makinaların trajedisinin, yatak odalarının trajedilerinden daha heyecanlı" olduğunu haykırıyordu. Gerçi Rus Avangardları yatak odalarını terketmesine çoktan terketmişlerdi ama bunun yerine "özbeöz proleter meslektaşlarının" kendilerine gösterdiği fabrika kapılarından geçmeye de pek niyetli görünmüyorlardı. Sonuç olarak; "edebiyattan fabrikaya gidenler mi yoksa fabrikadan edebiyata gelenler mi iktidarı en çok hak ederler tartışması" ortalığı kasıp kavururken entelektüel bir aileden gelen Bulgakov, monokel gözlüğü ve her zamanki şık ve "elegant" kılık kıyafetiyle bu dünyaya arka kapıdan girmeye çalışıyordu.


1921 yılında ilk karısı Tatyana ile birlikte Moskova’ya yerleşen ve doktorluğu bırakarak kendisini sadece edebiyat dünyasına adayan yazar, ilk başarılarını elde etmişti bile. Ancak bu süreç Stalin’in ve onun himayesindeki "resmi ve faydalı edebiyatın da" mutlak iktidarını ilan etme süreciyle çakışıyordu.


Bulgakov hayatının son on iki yılında bıkıp usanmadan sahnelenmesine çalışacağı dramaların yanısıra, arkadaşlarına "şeytana dair bir kitap" diye sözedeceği ve daha sonraları "günbatımı romanım" olarak niteleyeceği, bizim ise "Usta ile Margarita" olarak tanışacağımız tek ve büyük bir roman üzerinde çalışacaktır, ancak Sadovaya caddesinde yürüdüğü o kar sessizliğinde ne "Usta" ne de "Margarita" yazarın dimağında, henüz bizim tanıyacağımız halleriyle şekillenmiş değillerdir.


"Usta ile Margarita"nın bir roman fikri olarak Bulgakov’un kafasında ortaya çıkmasının ilk izlerine 1926 yılında yakın arkadaşı Popov’a yazdığı bir mektupta rastlanır. Bulgakov arkadaşına nasıl annesi "Beyaz Muhafız"ın yazmasına ilham kaynağı olduysa, şimdi de babasının ilham kaynağı olacağı bir roman yazmak istediğinden sözeder. Diğer bir yakın arkadaşı Pavel Markov ise İsa’nın çarmıha gerilişi öyküsündeki "muammanın" Bulgakov’u aynı yıllarda nasıl büyülediğini anlatır.


1928 yılına gelindiğinde Bulgakov defterlerine romana ilişkin ilk notlarını almaya başlar. Yazımı 1929 Mayıs’ına kadar sürecek ve yazar tarafından bir kısmının yakılarak yok edileceği ilk iki redaksiyonda beş temel karakterden üçü; Woland, İvan (Biezdomni) ve Yeşua Ha-Nozri (İsa) modern edebiyatın yeni "bilmeceleri" olarak tarihteki yerlerini almış, romanın ilk bölümünün ana karakteristikleri belirginleşmiş ve ilk on beş bölüm kalın çizgileriyle ortaya çıkmıştır. Ancak metin bildiğimiz son haliyle büyük farklar da göstermektedir. Örneğin, Woland’ın varyete tiyatrosundaki gösterisi solo bir performanstır. Bu redaksiyonun belki en ilginç tarafı bir daha bu romanın hiçbir redaksiyonunda görülmeyecek olan bir karakterin; Fesya’nın varlığıdır. Yabancı dillere yetenekli, ortaçağ ve – dikkat! - demonoloji ile ilgilenen bir tarih profesörü olan Fesya, devrimden sonra hayatını basit bir öğretmen olarak sürdürmek zorunda kalmaktadır. Fesya karakteri bundan sonra, bir daha hiçbir redaksiyonda görülmemek üzere kaybolsa da, belki de edebi yaşamını daha sonraki bölümlerde kâh Usta kâh İvan olarak devam ettireceğe benzemektedir. Bulgakov bu dönemde ilk on beş bölümü yazdıktan sonra tekrar başa döner ve ilk üç bölümü tekrar yazar, dördüncü bölümü atar ve yedinci bölüme bir sonuç yazar. Bu ikinci yazımdaki en önemli gelişim "Şeytan’a göre İncil“ bölümünün genişlemesi ve dilinin daha edebi bir özellik kazanmasıdır.


1929 yılında Bulgakov romanını yazmayı bırakacak ve tekrar ciddiyetle işe koyulması için bir on sekiz ay geçmesi gerekecekti. Yazarın hayatının en zor geçecek üç buçuk yıllık derin kriz dönemi başlıyordu: Bulgakov ikinci karısı Lubya ile neredeyse açlık sınırında yaşıyordu, oyunları yasaklanmıştı ve kendisi gibi evli olan Elena Sergevnaya’a umutsuz bir aşkla tutulmuştu. Temmuz ayında, bir sinir buhranının eşiğinde, Stalin ve Gorki de dahil olmak üzere yönetimde etkin olan birçok Bolşevik’e hitaben, yurtdışına sürgüne gönderilmesini talep ettiği mektuplar yazdıysa da bunların hiçbirisini göndermedi. Bulgakov bu mektuplarında da görülen dramatik ve açık üslubu sayesinde daha sonraki yıllarda resmi organlara ve özellikle Stalin’e mektup yazma konusunda neredeyse kariyer sahibi olacak, kocası ve oğlu tutuklanan Ahmetova bile Stalin’e yazacağı mektubu Bulgakov’a kaleme aldırtmak isteyecektir. Bulgakov eylül ayında tekrar Gorki’ye yazar. Yorgundur, umutsuz ve yalnızdır. Hakkında nihayet "insanca bir karar verilmesini" ve yurtdışına gitmesine izin verilmesini ister. Gorki’den yine cevap yoktur.


Bulgakov gelenekten kopuşun ve bağımsız bir yazar olamamanın acılarını çekmektedir. Bu ton Bulgakov’un hemen hemen tüm özel ve resmi yazışmalarına hakim olan tondur ve Fesya’dan Usta’ya kadar tüm ana karakterlerine de hakim olacaktır.

Bu arada Moliere üzerine biyografik bir oyun yazar, ancak oyun yine yukarıdan veto edilir. Bu hayal kırıklığı içerisinde Bulgakov "şeytan’a dair" romanı da dahil olmak üzere birçok çalışmasının elyazmalarını sobaya atar. Elena bu olayın tarihini 28 Mart 1930 olarak veriyor, yani Stalin’e ünlü mektubunu yazdığı gün. Bunun ardından 18 Nisan günü Stalin Bulgakov’a bizzat telefon edecek, Bulgakov’a Moskova Tiyatrosu'nun kapıları açılacak ve adı etrafında sürdürülen karalama kampanyası bıçakla kesilmiş gibi bir anda sona erecektir. Bu sadece Stailin’in, Bulgakov’a ettiği bir iyilik değil, aynı zamanda otuzlu yıllarda muhalif olarak gördüğü entelektüellerle oynadığı kedi-fare oyununun da bir parçasıdır. Büyük ihtimalle Bulgakov’un yurtdışına gitmek konusundaki kararsızlığı, telefonu bir gün karşılıklı oturup konuşmaları dileği ile kapatan Stalin’in hoşuna gitmiştir. Bu kedi-fare oyunun en ünlü aktörlerinden birisi de Pasternak’tır. Aniden Pasternak’ın evine telefon eden Stalin’e, Pasternak belki de o anın heyecanıyla, bir görüşüp konuşmaları gerektiğini söyler, Stalin’in “ne üzerine” konuşacakları sorusuna ise, Pasternak yine aynı heyecanla “hayat ve ölüm" üzerine diye cevap verir. Bu cevap üzerine karşı taraf derin bir sessizliğe bürünür ve telefon kapanır. Pasternak bir daha Stalin’e hiçbir zaman ulaşamayacaktır, tıpkı Bulgakov gibi.


Bu noktada bir parantez açmak ve Bulgakov’un Stalin’e yazdığı ünlü mektuptaki genel tona değinmek istiyorum. Bulgakov mektubunda fiziksel ve ruhsal hastalıklarına dikkat çekerek, itildiği sonsuz yalnızlıktan sözeder. Oysa Bulgakov’un kaderini paylaşan birçok yazar vardır o dönemde. Zamyatin, Pilnyak ve Mandelstam gibi ilk elde akla gelen isimlerin yanında, yüzlerce yazar ve sanatçı Bulgakov’la aynı durumdadırlar, Mayakovski’nin intihar etmesine ise ancak birkaç gün vardır ve bu yazarlar endişelerini ve eleştirilerini Sovyet edebiyatının geleceğine odaklamışlarken, Bulgakov gelenekten kopuşun ve bağımsız bir yazar olamamanın acılarını çekmektedir. Bu ton Bulgakov’un hemen hemen tüm özel ve resmi yazışmalarına hakim olan tondur ve Fesya’dan Usta’ya kadar tüm ana karakterlerine de hakim olacaktır.


Moskova Tiyatrosu’nda başlayan yeni hayat, daha sonra Soljenistin’in bir başka bağlamda sözedeceği edebi şizofrenin kapılarını da açacaktır Bulgakov’a. Bundan sonra ancak, bütün gününü dolduran tiyatrodan ve diğer resmi görevlerinden arta kalan zamanında ve sadece kendisi için devam edebilecektir gizli romanına.



25 Şubat 1931’de bir daha görüşmeme kararı alarak ayrılırlar. İşte bu yıl içerisinde Bulgakov’un aldığı notlarda ve yazdığı fragmanlarda ilk kez Margarita adı karşımıza çıkar. Ayrıca kötü kedi Begemot da "Woland-On-Tour" ekibine katılır. Woland’in Usta’ya vereceği ödülün Schubert’in müziğinin izlerini taşıyacağı da bellidir. Roman bildiğimiz yapısına giderek yakınlaşmaktadır, ancak Bulgakov’un devam etmeye takati yoktur.

Mihail ve Elena Bulgakov

1932 yılının Eylül ayına kadar Elena ile görüşmezler. Ancak bir gün, Elena’nın günlüklerini okuyan "Usta ile Margarita" okuyucuları Bulgakov ile Elena’nın ikinci karşılaşmasının öyküsünü bir yerlerden hatırlar gibi olacaklardır. Elena’nın elinde çiçekler vardır ve aylardır ilk defa sokakta yalnız yürümektedir - kocasına söz vermiştir çünkü, evden asla yalnız çıkmayacaktır - Sokakta karşılaştığı ilk insan Bulgakov’dur ve Bulgakov’un ilk sözleri "sensiz yaşayamıyorum!" olur. "Ben de!" der Elena ve 4 Ekim1932 tarihinde evlenirler.


Şeytana dair roman!


1932 sonbaharı ile 1936 yazı arasında geçen zaman "şeytana dair roman" açısından en verimli dönem olur. Bu dönemde 37 bölüm yazılır, birçok bölüm çıkarılır, değiştirilir, yeniden yazılır. Bu redaksiyondaki en önemli özellik romana yeni bir öykü hattının eklenmesi; Faust ile Margarita arasındaki yasak aşkın ortaya çıkmasıdır. Ancak bu Goethe karakterinin adı yalnızca bir bölümde anılır, diğer bölümlerde Bulgakov kahramanını sadece şair olarak adlandırır. Margarita ise bu arada Woland’la karşılaşmış ve yaptığı hizmetlerin karşılığında aşkı yeniden kendisine geri verilmiştir. Âşıklar zehirlenerek ölmelerinin ardından Woland’la birlikte Moskova üzerinde uçarlarken, kent kıyamet ateşinde alev alev yanmaktadır. Pilatus’un korkaklığının affedileceği bir paragrafa daha yer verilir, bunu yarım bırakılmış bir paragraf izler ve şair hepimizin tanıyacağı adı; "Usta" adını alır.


Bulgakov’un bu dönemdeki notları arasında İsa’nın yaşamına ve İncil’e ilişkin uzun bir okuma listesi yeralır. Elena ise bu dönemi günlüğünde anlatırken, Bulgakov’un agorafobisinden, yalnız kalma korkusundan ve hipnoz tedavisi görmesinden söz etmektedir, ancak bu kriz de diğerleri gibi az çok atlatılır.


1936 yılı çok güzel başlar. Moliere sergilenecektir, oyun üç yüz provadan sonra ilk kez on beş Şubat’ta seyirci önüne çıkar. Ancak bu umut veren dönem de, Bulgakov’un hayatındaki diğer bütün güzel dönemler gibi çabucak bitecek ve oyun dokuz Mart tarihinde Pravda’da yayımlanan olumsuz bir eleştirinin hemen ardından tiyatronun programından çıkarılacaktır. Bu vetoyu izleyen günlerde İvan Vasilyeviç oyunu da de aynı kadere kurban gider. Bulgakov Moskova Sanat Tiyatrosu’ndaki işini bırakır ve Bolşoy’a geçer.


17 Ekim 1936 tarihinde Bulgakov’ların evinde yeni bir romana başlanmıştır. "Teatral Romans". Ancak bu roman hiçbir zaman tamamlanmayacak ve Bulgakov 1937 sonbaharında tekrar eski dostu, "Usta ile Margarita" ya dönecektir, artık tüm gücünü bu romana vermeye kararlıdır. Genel olarak, o zamana değin yazılmış olan bölümlerin geliştirilip, detaylandırılması ile sonuçlanan dokuz aylık bir çalışmanın sonucunda romanın nihai adı da ortaya çıkar: "Usta ile Margarita"


Usta’nın kaderini ve ödülünü belirleyecek o ünlü cümleler bu kez Woland’ın değil, Matta Levi’nin dudaklarından dökülür: "Işığa değil, yalnız rahat ve huzura hak kazandı".

Bu dönemde yapılan değişikler esnasında Moskova bölümünün dili daha sade bir hale getirilirken, Kudüs bölümü üç kişinin anlatımına dönüştürülür. Kudüs’te öykünün ilk bölümünü Woland anlatacak, ikinci bölümünü İvan düşleyecek, üçüncü ve dördüncü bölümleri Margarita, Usta’nın yanan ve tekrar Woland tarafından geri verilen elyazmalarından okuyacak ve böylece romanın altıncı redaksiyonu da bitecektir. 1938 yılının Mayıs ve Haziran aylarında elyazmaları ilk kez daktiloya çekilir, "Her şeyi en baştan tekrar düşündüm, her şey ama her şey şimdi çok açık“ demektedir Bulgakov.


Yazar, o yazı para kazanmak için başka işler yapmakla geçirir ve 19 Eylül’de yine romanının düzeltmelerine başlar. Bir süre sonra ise metni nihayet küçük bir arkadaş çevresine okuma zamanı gelir. 26 Nisan ile 14 Mayıs 1939 arasında gerçekleşecek bu okumalar önemlidir, çünkü özellikle bu dönemde metinde önemli değişiklikler yapılır ve Epilog yazılır. Usta’nın kaderini ve ödülünü belirleyecek o ünlü cümleler bu kez Woland’ın değil, Matta Levi’nin dudaklarından dökülür: "Işığa değil, yalnız rahat ve huzura hak kazandı".


Bulgakov’un sağlığı giderek bozulmaktadır, hayatının son sekiz ayını romanını bitirme mücadelesi içersinde geçirecektir. 1940 başlarında Elena günlüğüne şunları yazar: "İlk bölüme eklemeler yaptı ve romanı kendisine baştan okumamı istedi. Berlioz’un cenazesi bölümünü okumaya başlamıştım ki, 'Tamam… Bu kadarı yeterli… Galiba' dedi ve bir daha da tekrar okumamı istemedi." 10 Mart 1940 tarihinde saat 16.49’da Bulgakov bir an gözlerini açıp Elena’ya - belki dünyaya da hep baktığı gibi - şaşkınlık ve tuhaf bir ışıkla dopdolu gözlerle bakacak ve Elena az sonra günlüğüne "Mişha öldü" yazacaktı.


İşte "Usta ile Margarita" böyle bir hayatın ve böyle bir çabanın ürünüdür. Doğrudur, birçok okuyucu bu romanın ikinci bölümünü zayıf olarak niteler, hatta birinci bölümün ardından okunan ikinci bölüm olsa olsa bir “düş kırıklığıdır” ya da: “Kesinlikle bitmiş bir roman değildir bu“. Değildir belki de, çünkü Bulgakov düzeltmelerine her seferinde birinci kitabin birinci bölümünden başlar ve bu nedenle ikinci kitap hiçbir zaman birinci kitap kadar elden geçmez. Ama unutmamalıdır ki, sadece romanın yazıldığı on iki senenin tüm acı tatlı anları, sevinçleri, düşleri, düş kırıklıkları ve umutları değildir “Usta ile Margarita’nın” her satırına, her sözcüğüne sinmiş olan. Bir insanın tüm bir hayatı, yaşadıkları, öğrendikleri, düşündükleri ve hayalleriyle birlikte, içinde yaşadığı toplumun, tarihin ve kültürün mirasıdır elimizdeki. Ve o yüzdendir ki bu kitabın bitmemiş olmasının, yazılmasının önemi yanında hiç ama hiçbir hükmü yoktur.


Önemli olan şudur aslında:


“Usta ile Margarita’yı" ancak böyle gözlerinde tuhaf bir ışıkla ölen yalnız bir ruh yazabilirdi ve bu ruhu ancak bir mucize kurtarabilirdi. Belki de “Usta ile Margarita” bu mucizenin ta kendisidir.


II. Baskılar


"Usta ile Ma