Search Results
Bu sitede ara
Boş arama ile 5404 sonuç bulundu
- Binboğalar Efsanesi: Yörüklerin var olma direnci
Yeşilin, gökyüzünün, denizin ve ağacın hasretinin çekildiği şu zaman diliminde Yaşar Kemal okumak; etkili bir sığınak, sağaltıcı bir köşe, bir doğa simülasyonu… Burcu Karakoç, Yaşar Kemal'in Binboğalar Efsanesi üzerine yazdı. Burcu Karakoç İlk kez 1971 yılında basılan Binboğalar Efsanesi, Yaşar Kemal’in nehir roman biçiminde yazdığı eserlerinin dışında, efsane özelliği gösteren roman türündeki kitaplarından biri. Yazar bu romanında, kadim bir kültürün yok oluşunu ve bu yok oluş sürecinde insanın çaresizliğinin boyutlarını dile getiriyor. Asırlardır konargöçer olarak yaşayan Yörüklerin, yerleşik yaşam düzenine zorlanmalarının ve yaşadıkları baskıların yarattığı sonuçları anlatan yazar; Türkmenlerin varlık mücadelesini, kendi kimlik, kültür ve yaşam biçimlerini korumaya yönelik gayretlerini ve tutunma çabalarını sahici bir acıyla yansıtıyor. Yaşar Kemal’in kendi yaşamını ve yazı dünyasını etkileyen, diğer pek çok romanında odak noktası olan zulüm ve mücadele kavramları, bu eserinde de hikâyenin özünü oluşturan temel duygular olarak öne çıkıyor. Dayatılan yaşam düzenine kendi öz değerlerini yitirmemek için karşı çıkan Türkmenlerin çıkmazları, derin acıları ve tarifsiz çaresizliği keskin bir gerçekliği ortaya koyuyor. Binlerce yıl konargöçer olarak yaşayan Yörükler, baskılar sonucunda içleri el vermese de yerleşik yaşama geçmeye başlıyor. Bu geçiş köklü bir kültürün, Yörüklerin, yalnız tarihi bir öyküye dönüşmesine sebep oluyor. Romanda temel değerlerini oluşturan geleneklerinden, yaşam alanlarından, yaşam pratiklerinden, vazgeçmek istemeyen son Yörük obasının onları yerleşik düzene zorlayan güç karşısındaki mücadelesi yer alıyor. Senelerdir kışlak olarak kullandıkları bölgelerin belirlenip satılması, kışın konaklamak için gittikleri yerlerde halk tarafından sömürülmeleri, yeni kışlak bulmak için gücü ellerinde tutanlara mallarını mülklerini vermek zorunda kalmaları gibi birçok durum yaşanıyor. Üç farklı karakter üzerinden ilerleyen (Demirci Haydar Usta, Kerem ve Yörük kızı Ceren) roman; umutsuzluk, birlik, öz değerler, kültüre bağlılık, geleneklere sadakat ve tüm çaresizliğe rağmen ümit gibi unsurların altını çiziyor. “Benim için dünya bin çiçekli bir kültür bahçesidir, bir çiçeğin bile yok olmasını dünya için büyük kayıp sayarım.” diyen Yaşar Kemal, kültüre bakışını ve kültürle kurduğu ilişkiyi etkili bir şekilde ifade ediyor Binboğalar Efsanesi'nde. Yerel Kültürün Evrensel Taşıyıcısı “Benim için dünya bin çiçekli bir kültür bahçesidir, bir çiçeğin bile yok olmasını dünya için büyük kayıp sayarım.” diyen Yaşar Kemal, kültüre bakışını ve kültürle kurduğu ilişkiyi etkili bir şekilde ifade ediyor. Binboğalar Efsanesi de yazarın halk kültürü konusundaki hassasiyetinin, kültür taşıyıcılığı misyonunun, yerel bir kültürü oluşturan dinamiklerin evrensel kültürdeki yerinin öneminin uzantısı ve somut bir göstergesi olarak kıymetli bir noktada duruyor. Küreselleşmeyle birlikte kaybolan yerel kültürler, yaşam biçimleri, bölgesel ağız özellikleri ve halk deyimleri gibi dile ait ögeler, yeme, giyinme ve müzik kültürü gibi pek çok farklı kültürel motifler dünyanın yaşam biçimi verimliliğini ortadan kaldırıp sığlaşmış bir birliğe indirgiyor. Tek tipleşen yeni düzen, bireyi öne çıkarırken kültürlerin kaybolmasıyla yeryüzündeki anlamın da kaybolmasına, kişinin kendi özünü, kimliğini ve tüm insanlığa yönelik değerleri de yitirmesine neden oluyor. Öte yandan Yörükler gibi kendi gelenekleriyle yaşam sürdürme arzularının ve özgürlüklerinin müdahaleye uğraması, belli bir düzene geçirilmek istenmesi bireysel ve kitlesel trajediler ve derin acılar yaratıyor. Zulüm, zorbalık, özgürlüğe ve insanın özüne müdahale gibi kavramları gündeme getiriyor. Bu noktada Yaşar Kemal’in romanlarının ve bir kültür insanı ve koruyucusu olarak varlığının yerelden evrensele hayati öneme ve değere sahip olduğunu düşünüyorum. Günümüzün Homeros’u olarak nitelenen, köy köy dolaşıp ağıt toplayan, halk hikâyeleri, efsaneler, türküler, tekerlemeler dinleyen, âşık sohbetlerinde yer alan büyük yazar, içselleştirdiğini düşündüğüm ve söz konusu bu kültürün önemli bir parçası olarak halk kültürüne ait muazzam bilgisini yine tüm olağanlıyla ve içtenliğiyle yansıtıyor. Binboğalar Efsanesi’ne Hıdır ve İlyas’ın hikâyesiyle başlayan yazar; romanda özellikle deyişlere, semahlara, efsanelere, Yörük türkülerine, yerel seslenişlere, dualara, beddualara yer veriyor. Yaşar Kemal’in Cömert Toprağı: Çukurova Ana mekan olarak yeniden Çukurova’yı tercih eden yazarın bu kitabında da tabiat, tüm varlığı ve gücüyle yazarın diğer romanlarında olduğu gibi hikayeyi tamamlayan, derinleştiren başat bir unsur olarak karşımıza çıkıyor. Çukurova ve çevre yöreler, Yaşar Kemal’in çocukluğunu ve gençliğini şekillendiren, yazı evreninin temelini oluşturan önemli bir coğrafya. Coğrafyanın iklimi, bitki çeşitliliği, doğa şekilleri, yaşam düzenine etkisi yazarın bilinçaltını etkileyen, romanlarının haritasını belirleyen güzergâhlar oluyor. Ticari bir sermaye olarak doğanın bütün unsurlarının alabildiğince “değerlendiği”, kapitalizmin reklam odaklı çevreci tavrının göklere çıktığı bu zamanda Yaşar Kemal’in doğayla kurduğu ilişki yaşamın ve insanın özünü anlamak için yol gösterici bir büyük unsur oluyor. Dağlar, Çukurova, Deliboğa, Ceyhan, yörenin bin bir çeşit otu, gökyüzü, su, toprak, hayvan hikâyeyi sırtlanıyor. Esen yeli getiren, tepedeki yıldızı yere indiren, uçsuz bucaksız ovaları gösteren coşkulu dili, yerel dile olan hâkimiyeti, betimlemelerin sahiciliği onun gücünün bazı emareleri oluyor. Dünyayı büyük ölçüde etkileyen Covid-19 salgını; tüm dünyada uzun süreli karantinaya sebep oldu. Bu süreç insanın doğadan mecburi çekilişini de getirdi. Yeşilin, gökyüzünün, denizin ve ağacın hasretinin çekildiği şu zaman diliminde Yaşar Kemal kitapları; etkili bir sığınak, sağaltıcı bir köşe, bir doğa simülasyonu… Binboğalar Efsanesi Yaşar Kemal 1998, 281 s. Yapı Kredi Yayınları
- İzmir Sanal Kitap Günleri başlıyor
Jeremy Corbyn, Birhan Keskin, Slavoj Žižek, Ayşe Kulin, Orhan Pamuk, Zülfü Livaneli gibi pek çok ismin katılımıyla İzmir Sanal Kitap Günleri başlıyor. İzmir Sanal Kitap Günleri, 28-29-30 Mayıs tarihlerinde gerçekleştiriliyor. İzmir Büyükşehir Belediyesi; İZFAŞ ve Kültür ve Sanat Dairesi Başkanlığı Kütüphaneler Şube Müdürlüğü işbirliğiyle, Yayıncılar Kooperatifi (YAYKOOP) ve İstanbul Kitapçısı ile yürütülen işbirliği sonucunda birincisini düzenlenen fuara önemli isimler katılıyor. Corbyn ilk kez Türkiye’de! Ziyaretçiler İzmir Sanal Kitap Günleri’nde üç gün boyunca online söyleşilere canlı olarak katılabilecek. Marksist sosyolog, filozof ve kültür eleştirmeni Sloven Slavoj Žižek, “Dünyayı Felsefeyle Yeniden Anlamak” söyleşisinde Türkiye’den akademisyenler Kurtul Gülenç ve Özgür Emrah Gürel birlikte yer alacak. Sloven filozof Alenka Zupančič ise “Kadın Sorununa Felsefeyle Bakmak söyleşisine ise Zeynep Talay Turner ve Çiğdem Yazıcı eşlik edecek. İngiliz siyasetçi Jeremy Corbyn ise ilk kez Türkiye’de düzenlenen bir etkinliğe konuk olacak. Corbyn, Hayri Kozanoğlu ve Çiğdem Anad’la “Pandemiyle Derinleşen Küresel Adaletsizlik” söyleşisinde dünya siyasetini yorumlayacak. Özel indirimler, imzalı kitaplar İstanbul Kitapçısı, dijital platform destekçisi olarak İzmir Sanal Kitap Günleri boyunca birçok yayınevinin kitaplarını özel indirimlerle okurlara sunacak. Etkinlik kapsamında imzalı kitaplar da okurlarla buluşacak. Ataol Behramoğlu, Ayşe Kulin, Barış İnce, Barış Muslu, Barış Terkoğlu, Canan Tan, Emre Kongar, Ercan Kesal, Hakan Bıçakçı, Hilmi Yavuz, Mine Söğüt, Murathan Mungan, Nermin Bezmen, Sema Kaygusuz, Sinan Meydan, Şükrü Erbaş, Tuna Kiremitçi gibi birçok yazar, kitaplarını okurları için imzalayacak. Yurtdışından ve yurtiçinden birçok yazar, sanatçı ve akademisyenin konuk edileceği üç günlük kitap festivalinde okurlar, yeni bir kitap festivali deneyimi yaşayacak. Edebiyat ve şiir buluşmaları Yeni kitapları okurları ile birlikte keşfetmek, hayatın temel sorunlarını edebiyatın ve şiirin ışığında tartışmak üzere yazarlar izleyicilerin evine konuk olacak. Söyleşilerde Ataol Behramoğlu, Aylin Balboa, Ayşe Kulin, Birhan Keskin, Ece Temelkuran, Ercan Kesal, Figen Şakacı, Hüseyin Yurttaş, Mavisel Yener, Nermin Bezmen, Orhan Pamuk, Sema Kaygusuz, Şükrü Erbaş, Zülfü Livaneli gibi bir çok isim yer alacak. İzmirTube üzerinden de yayınlanacak söyleşi başlıklarından bazıları ise şöyle: Çocuk Saati, Edebiyatın İzinde İzmir: Dünden Bugüne, Kolektif Üretim Ekonomisi, Çağdaş Yaşamın İzinde Edebiyat ve İzmir, Şiir İçi Şarkılar, Unutkan Aşk, Pandemiyle Derinleşen Küresel Adaletsizlik, Edebiyat Buluşmaları, Hakikatin Peşinde Medya, Kadın Sorununa Felsefeyle Bakmak, Şairler Söyleşiyor, Kadınlar Vardır, Ülkede Gündem, Mezun Cinayetleri, Doğru Yerden Öğrenelim, Dünyayı Felsefeyle Yeniden Anlamak.
- TYB'den açıklama: Kitap okumak bir lüks değildir, temel bir ihtiyaçtır!
Türkiye Yayıncılar Birliği sektörün durumuna dikkat çeken bir basın açıklaması yaptı: Yayıncılık sektörünü ve paydaşlarını zorlu günler bekliyor! "Kültürel yaşamın zenginleştirilmesi için yayıncılık bir kalkınma meselesi olarak görülmeli, kamu desteğiyle üzerindeki maliyet ve finansman yükü hafifletilmelidir" denilen açıklamada "yazarlar ve çevirmenlerden kesilen %17 gelir vergisi ve %18 KDV kaldırılmalı" çağrısı yapıldı. Açıklamanın tamamı şöyle: "Dövize bağlı olarak artan kâğıt ve ham madde fiyatlarıyla yayıncılık sektörünü ve sektör paydaşlarını sıkıntılı ve zorlu günler bekliyor. Kültürel yaşamın zenginleştirilmesi için yayıncılık bir kalkınma meselesi olarak görülmeli, kamu desteğiyle üzerindeki maliyet ve finansman yükü hafifletilmelidir. Pandemiyle birlikte ülkemiz yayıncılığının içinde bulunduğu ekonomik sorunlar artarak katlanmıştır. Fuarların yapılamaması, okulların ve kitapçıların uzun bir süre kapalı oluşu yayınevlerinin dağıtım kanallarını daraltmış, pek çok yayınevi yeni kitap yayınlamayı durdurmuştur. 2020 yılında TL’nin USD ve Avro karşısında yaşadığı ve halen devam eden değer kaybı, kitap basımı için gerekli olan başta kâğıt, boya, tutkal gibi ham maddelerin ithal ediliyor olması sebebiyle yayıncılık sektöründe maliyetlerin artmasına neden olmuş ve olmaktadır. Bunun yanı sıra, global olarak kâğıt fiyatlarının ve tedarik maliyetlerinin artması ülkemizde yaşanan döviz artışına da paralel olarak basılı kitap üretim maliyetlerinin olumsuz yönde etkileneceğini göstermektedir. Döviz bazında, kitap kapak kâğıdında %100’e, çocuk ve sanat kitaplarında kullanılan kuşe kâğıtlarda %40’a, 1.hamur kâğıtta %35 ila %40’a, kitap kâğıdında şimdilik %20’ye varan fiyat artışlarını karşılamada, yayıncılığımızın büyük sıkıntılar çekeceğini söylemek için kâhin olmaya da gerek yoktur. Kişi başına düşen kitap sayısının yıllar itibariyle sabit kalması ve artışa geçmemesi, yazarların eserlerini yayımlayacak yayınevi bulmakta zorlanmaları, pandemi nedeniyle uzun süredir kapalı kalan kitabevlerinin satış yapamaması, kitap dağıtımında yaşanan sıkıntılar, online satış sitelerinde yaşanan görünürlülük ve tedarik problemleri gibi sorunlara ek olarak kâğıt fiyatlarında yaşanan artışla; yayıncılar yeni kitap başlığı ve baskı adetlerini azaltmak, kitap fiyatlarına ciddi oranda zam yapmak mecburiyetinde kalacaklardır. Yayıncılık bir kalkınma meselesi olarak görülmeli, kültür yaşamının zenginleştirilmesi amacıyla desteklenmelidir. Bunun yanı sıra yazarlar ve çevirmenlerden kesilen %17 gelir vergisi ve %18 KDV kaldırılmalı, bu meslek gruplarının finansal kaygıları olmadan üretim yapmalarının önü açılmalı, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, T.C. Milli Eğitim Bakanlığı, yerel yönetimler ve üniversitelerin kitap alım bütçeleri arttırılarak kitap satın alınmalı ve bu yolla yayıncılık sektörü üzerindeki maliyet ve finansman yükü hafifletilmelidir. Kitap okumak bir lüks değildir, temel bir ihtiyaçtır!"
- Çevrimiçi etkinlik: Dünya edebiyatının şairi Nâzım
Boğaziçi Üniversitesi Nâzım Hikmet Kültür ve Sanat Araştırma Merkezi, Nâzım Hikmet’i ölüm yıldönümü olan 3 Haziran 2021’de düzenleyeceği çevrimiçi bir panelle anıyor. Burcu Alkan, Mediha Göbenli, Çimen Günay-Erkol, Kenan Behzat Sharpe ve Mehmet Hakkı Suçin’in konuşmacı olarak katılacağı ve moderatörlüğünü Murat Gülsoy’un üstleneceği panel herkesin katılımına açık ve ücretsiz olarak gerçekleşecek. Çevrimiçi etkinliğe kayıt olmak isteyenler bu linkten kayıt yaptırabilirler. Tarih: 3 Haziran 2021, Perşembe Saat: 16:00 Yer: Zoom Canlı Yayın
- "Dünyada yemekten daha sahici aşk yoktur, gerisi edebiyat!"
“Rendelediğim domatesi fasulyenin üzerine koydum. Sen biraz karıştırıp tencerenin kapağını kapadın. Yemeği hiç su katmadan pişirmenin önemi üzerine bir iki büyük söz söyledik birbirimize.” Oylum Yılmaz, Rıfat Bey Neden Kaşınıyor'dan Bugünün Saraylısı'na, Yenişehir'de Bir Öğle Vakti'nden Bizim Büyük Çaresizliğimiz'e, Türk edebiyatındaki sofralara uzanıyor; yeme-içme alışkanlıklarının çarpıcı değişimine, ahlak, tutku, zaaf, irade kavramlarına, sınıfsal farklılıklara ve kültürel kodlara mutfak üzerinden odaklanıyor. “Talaş kebabının huzurunda birdenbire susan Besim bir tapınma sessizliği içindeydi. Et ve yufka, ağzında eriyerek baş döndürücü bir macun haline geldikten sonra, midesine değil kalbine gidiyormuş gibi ona büyük aşkların sarhoşluğunu veriyordu. Hizmetçi onun önünde sarı benekli bir beyazlıktan başka bir şey kalmadığını görünce, kayık tabağını sol omzunun hizasından uzattı.Kaşlarını çatan Besim için günün en ciddi anlarından biriydi.Tabağını yeni baştan tepeleme doldurduktan sonra, itiraf etti: -ben bu kebaba aşıkım. Çıplak bir kadının üstüne serilmiş atlas yorgan gibi kebapların üzerinde parlayan yufkanın kehribar sarısını iştahlı gözleriyle yaladıktan sonra ilave etti: -Dünyada bundan daha sahici aşk yoktur. Üst tarafı edebiyat.” Peyami Safa'nın Yalnızız'ının Besim'i ile tanışmış mıydınız? Yalnızız'ın kahramanı olan Samim'in kardeşidir kendisi, yani aslında romanın yan karakterlerinden biridir. Ama o kadar canlı, hikayenin içindeki tavrı o kadar belirgin aktarılmıştır ki, romanı bitirdikten sonra onu unutmanız mümkün olmaz. Tıpkı pek çok Safa karakterleri gibi. Ancak Besim'i diğerlerinden biraz farklı anımsarız, onun yemeğe düşkünlüğü, yazarın onun aracılığıyla bize anlattığı sofralar aklımızda yer eder. Besim, edebiyatımızın en obur kahramanlarından biridir. Peki ama sadece Besim mi? Edebiyatımızın yemeğe içmeğe düşkün başka pek çok kahramanı var elbette. Bu düşkünlüğün yazardan kaynaklandığını biliriz tabii ki. Sözgelimi Orhan Pamuk, İstanbul'un üst orta sınıfını sofra başında anlatmayı çok sever. İhsan Oktay Anar'ın özellikle kötü karakterleri tiksindirici yemek yeme tarzlarıyla yer bulur metinlerde. Refik Halit Karay, bir hayat adamıdır, gustosu vardır, kahramanları da yerine göre oturma kalkma, yeme içme tarzlarıyla şekillenir. Edebiyatta yeme içme denince ilk akla gelenlerden biridir kuşkusuz Selim İleri ve işi romanlardan ve hikayelerden öteye taşımış, Oburcuğun El Kitabını yazmıştır! Yenişehir’de bir Öğle Vakti'nin sandviçleri ve hazır yemekleri, Bizim Büyük Çaresizliğimiz'in sürekli yemek yapan aşıklarının kısırları, börekleri, Aylak Adam'ın muhallebicilerinin ve Rıfat Bey Neden Kaşınıyor'daki Rıfat Bey’in yediği ekmeğin yeri de ayrıdır. Görüldüğü üzere listemiz uzamaya, kısacası yedikçe şişmeye müsaittir! Yalnızız, Peyami Safa'nın yazarlığının, romancılığının doruk noktasıdır. Romanın kurgusu, inanılmaz canlılıkta işlenmiş karakterler, yazarın ne yazık ki bir ideolog gibi söz etmekten çok hoşlandığını bildiğimiz düşüncelerini, dünya görüşünü romanın kurgusuna ve karakterlerine yedirişi, her şey ama her şey tam kıvamındadır. Tıpkı yemek yeme kültürü ve zevki üzerinden anlatmayı tercih ettiği Besim karakterinin büyük bir aşkla yediği yemeklerin tam kıvamında olması gibi. Yalnızız, gündelik hayatın akışına kendimizi bırakmamıza ve gündelik zevklere karşı duran insan aklının ve ahlakının romanıdır. Safa, burada Simeranya adında ütopik bir ülke yaratır ve bu ütopya aracılığıyla 'olması gereken’i göstermeye çalışır okurlarına. Bu anlamda bir tür akıl ve ahlak jimnastiği yapar. Dünyevi zevkler, aşk, şehvet, yemek, zenginlik, gösteriş ve para tutkusu üzerine düşünür roman boyunca. Ve bu yüzden edebiyatımızın en zengin, en iştah açıcı sofralarını kurar gözümüzün önüne. İnsanı, onun zaaflarını, irade ve ahlak dediğimiz şeyi tartmanın en uygun yollarından biridir çünkü yemek yeme alışkanlığı Safa için ve insana dair en belirgin fikirleri verebilir. Açıkça görülür ki Samim'e göre, hatta bir adım ileri gidelim, Peyami Safa’ya göre yemek, çok yemek, yemek yemeği insani hazların üst sıralarında bir yere koymak pek de iyi bir şey değildir. Samim ve Besim'e geri dönelim. Besim'in talaş kebabına olan aşkını itiraf ettiği yemeğin devamında ütopik Simeranya ülkesi üzerine konuşmaktadır kahramanlarımız: “Samim kaşlarını kaldırdı: -Hayır, dedi, asıl tahsil orada. Talaş kebabına aşık olmaktan kurtulurdun. Çünkü orada, ikide bir değişen öğrenim sisteminden ziyade pilavı ile meşhur bir mektepte okumazdın. Hazım usarelerini ikide bir galeyan ettiren tesirlerden uzak yaşardın ve manevi hüviyetin daha ziyade gelişirdi. Eski dünyamızın bütün yeni terbiyecileri, bu samimi, bu gerçek ve yüksek kültürü bugünkü okulların veremediğinde müttefiktirler; çünkü hepsinde öğretim usulü, baskı zorlama, hayvan yetiştirme ve tıka basa doldurma usulüdür. Senin gibi zeki insanlar bile, talaş kebabına duyulan aşktan daha sahici bir sevgi olmadığına inanmışlardır. Bazıları bunun farkında bile değillerdir. Sen bildiğin ve itiraf ettiğin için sevimlisin.” Açıkça görülür ki Samim'e göre, hatta bir adım ileri gidelim, Peyami Safa’ya göre yemek, çok yemek, yemek yemeği insani hazların üst sıralarında bir yere koymak pek de iyi bir şey değildir. Ancak sistem, insan ruhu ve aklı üzerinde yarattığı boşlukları yemekle, tüketim duygusuyla doldurmayı körükler, insani zaaflarımız da buna, kısacası sistemin dayatmalarına yenik düşer. Boşlukları yemekle dolduralım Evet Safa, bu anlamda sisteme olan eleştirisini yöneltmekte bir araç olarak kullanır yemek yemeği, onun düşüncelerine tam olarak katılamayız evet ama kalem oynattığı dönemin kültürel yapısını da bu yolla çok güzel verir… Edebiyatımız içinde bu anlamda bir başka tür eleştirel bakışı görmek için bambaşka bir yazara, bambaşka bir dönem romanına dönelim. Sevgi Soysal'ın Yenişehir’de Bir Öğle Vakti'ne. Yalnızız nasıl ki Peyami Safa'nın yazarlığının doruk noktasıysa, Yenişehir’de Bir Öğle Vakti de Sevgi Soysal'ın ustalık eserlerindendir. 70'li yılların Ankarası’nda geçen etkileyici bir sistem eleştirisidir kitap. Yenişehir'de bir öğle vakti denince aklımıza ister istemez devrilen bir kavak gelir. Ama bu kavağın simgesel devrilişinde aklımızda çakıp sönen başka imgeler vardır: Sert ve disiplinli anneler, yokluk, kazanma hırsı, Hamamönündeki patates çuvalları, şehrin neredeyse bütün merdiven altlarını dolduran tostçular, sınıfsal farklılığın keskinliği, toplumsal dönüşümün baş döndürücülüğü, mis gibi kızartma kokusu… Soysal, sınıfsal farklılığın acıtıcılığını ve toplumsal dönüşümün bireyi ezici gücünü aynı anda işler hikâyesinde. Bir kavağın etrafında birbirine değen hayatlar ve karakterler bir sistemin çöküşünü anlatır bizlere. Dönüşümün merkezinde elbette sokak ve toplumsal hayat vardır, sokağı ise para ve tüketim alışkanlıkları belirler. 70'lerin Ankarası'nın merkezi bugün Kızılay'ın yuttuğu Yenişehir’dir. Yenişehir'in merkezi ise bugün bir cafe diyebileceğimiz o meşhur Piknik'tir. Piknik'in çevresi ise her alım gücüne hitap eden sandviççi, tostçularla dolmaya başlamıştır yavaş yavaş. Şehir hazır yemeği keşfediyordur. “Sandviççi tıklım tıklımdı. Hardallı, sosisli, peynirli tost, ayran; bütün bu alışılmış, her sandviççide, hiçbir yenilik, değişiklik gereği duyulmadan sunulan gıdaları yemekten usanmıyordu kimse. Sandviç yemek kendi başına bir değişiklik, yenilikti çoklarınca. Ucuz oluşu, çok ucuza tencere kaynatmaya alışık olanlar için inandırıcı sayılmasa da saatlerce ocaklarda kaynayan, bol soğanlı, az kıymalı patates yemeklerinden usanmış insanlar için bir yenilik, değişiklikti sandviç yine de.(...) Önce çoğunluğun kuşkuyla baktığı, yeniliklere herkeslerden daha açık kolej çocuklarının uğrağı olan bir yeni sandviççi, evdeki mis gibi yemekler dururken sandviçle iştah kaçıran çocuklarına kızan ailelerin derdiydi. Sonra ansızın bütün kente yayıldı. Aslına bakarsanız Soysal'ın anlatmaya çalıştığı şey değişen bir dünya, bir ülke değil, yıkılmaya başlayan bir düzendir. Büyük bir canlılıkla anlatır Soysal ve yeme alışkanlığının değişimini gündelik hayatın düzenini, akışını nasıl kırdığına odaklanır. “Bu sandviçler, tostlar ne denli kötüleşirlerse kötüleşsinler alıcı buldular. Analarının soğan kokan ellerine; kış ve yaz aylarında hep aynı tatta pişen, hep ucuza çıkmasına çalışılan, ev kadınlarının kocalarından gizli gittikleri sinema parasının, saklı aldıkları naylon çorapların mutfak masrafından çıkarılması yüzünden tatlarını iyice yitiren yemeklere isyandı belki bu. Mevsim başlarında evlerde kurulan un, patates, soğan çuvalları düzenini, sadece bu düzeni yıkabilmekti.” Aslına bakarsanız Soysal'ın anlatmaya çalıştığı şey değişen bir dünya, bir ülke değil, yıkılmaya başlayan bir düzendir. Bu yıkıntının altında kalanlarla, üstüne çıkanlar arasındaki acıtıcı gerilimdir. Kahramanlarının ağzına attığı her lokma da, tıpkı giydikleri, düşündükleri, yapıp ettikleri her şey gibi bunun, bu gerilimin birer imleyicisine dönüşür roman boyunca. İştaha gelmek ya da gelmemek “Muhasebeci bey pembeye yakın bulanık renkli bir cins şeftali rakısına düşkündü; 'Bakalım benim ab-ı hayatı nasıl bulacaksınız?' istifsarıyla kadehi uzattı: Agâh Bey içti, biraz buruk, lakin baygın kokulu, tuhaf lezzetli, hoş bir içkiydi. Ötede kalem efendileri rakı sofrasını kurmak, mezeleri, salataları hazırlamakla meşguldü; odacılar kenarda ateş yakmışlar kebap çeviriyorlardı. Şeftali rayihasına karışan bu pişmiş et kokusu akşamın serinliği içinde insana keyifli bir iştah veriyordu; mütemadiyen içiyorlar, üzerlerine yoğurt dökülmüş sıcak patlıcan kızartmalarından, taratorlu semizotu salatalarından kaşık kaşık yiyorlardı.” Refik Halit’in Şeftali Bahçeleri adlı öyküsünü okuyup da şeftali rayihasını duymamak, önümüzde kurduğu rakı sofralarında tembelce demlenmemek, şeftali rayihasına karışan pişmiş et kokusunu içimize çekmemek mümkün değildir. Çünkü Türkçeye armağan edilmiş yazarların başında gelir, Refik Halid Karay şüphesiz. Tarzını sevmeyen eleştirmenler bile yazarın bu dili en iyi kullanan edebiyatçıların başında geldiğinin hakkını verirler. Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Karay için “Tam bir yaşam adamıdır,” demiş, edebiyat adamı tanımını kendine doğru kayırarak. Ama zaman gösteriyor ki, Karay gibi yemekten içmekten, acıdan keyiften, kadından erkekten, savaştan ve aşktan anlayan bir hayat adamı olmadan edebiyat adamı da olunmuyor. Karay yemekten anlar, kokudan, sesten… Hayatın duyular aracılığıyla dile geçirilmesi gerektiğini bilir gibidir. Şeftali Bahçeleri de işte bu bilişe dair yazılmış en etkileyici hikayelerinden biridir. Bir Anadolu kasabasına gelen, tumturaklı, vazifeşinas, kuru zevkli, Avrupa görmüş Tahrirat Memuru Agâh Bey'in müthiş değişimi anlatılır Şeftali Bahçeleri’nde. Yazar bu dönüşümü muhteşem doğa tasvirleri, yeme ve eğlenme keyfi üzerinden yapar. Başlangıçta ıslahat, teşkilat, imarat gibi ağır düşüncelerle sarmalanmış kahramanımızın dirayeti müthiş bir sefa sofrasında kırılır, gel keyfim gel diye söylenen bir adama dönüşür git gide. Hikaye de burada biter, tam keyfin üstünde… Karay'ın buradaki eleştirisi, safahata düşüp memuriyeti, memlekete hizmeti boşlayanlar üzerine değildir ama. İnsanı doğadan koparan, aslında insanlık dışı bulduğu çalışma sistemi ve bürokrasidir. Kim olursa olsun, ne kadar dürüst, ahlaklı olursa olsun, doğanın çekimine kapılmaktan, insani arzuların peşine düşmekten kendini alamaz, demektedir. Sorumuz da budur aslında, kendimizi yemenin keyfine doğamızın içine mi bırakmalı mıyız, yoksa ahlaka tutunmalı ve bırakmamalı mıyız? Bir canlı olarak, yaşamak için gereksinmelerimizi kültürleşme süreci içinde ketlemek ya da bu gereksinimlere fazlaca önem vermek, bunu yüksek bir hazza dönüştürmek mi daha sorunludur? Yani aradığımız o eşsiz denge nasıl kurulur, edebiyat ise bu dengenin ya da dengesizliğin neresinde durur? Edebiyatın kısaca bize söz konusu dengesizliği ve çıkmazı gösterdiğini söyleyerek yolumuza devam edebiliriz. Ama tam burada, -obur kahramanlar aracılığıyla mademki şehrin, şehir hayatının kırılma noktalarına sofralar aracılığıyla odaklandık- Karay’ın değişen kültürü, şehir yaşamını imleyen sofrasını görmeden gitmeyelim. Ve Türkçe klasiklerin baş eserlerinden biri olan Bugünün Saraylısı’nın sofrasına kısa bir göz gezdirelim: “‘Ayşen öyle göründüğü gibi bön değil; bilmediği yok. Aklı her şeye eriyor, eli her işe yatıyor. Kurduğu sofraya, yaptığı salataya git de bak!’ Ata, sofraya çıktı. Yemek masası lokantalardakine benzeyen bir hal almıştı. Muşamba kalkmış, örtü konmuş, örtüye eş peçeteler dizilmişti. Salata zeytinlerle, uçlarında yeşil yaprakları bırakılıp dörde yarılmış turplarla süslenmiş, ortasına da yeşil salatanın göbeği oturtulmuştu; herkesin önünde ayrı bir bardak duruyordu.” Bir pazar öğleden sonra kısır yapmaya girişiyorsun... Safa’dan, Karay’dan ve Soysal'dan sonra bir adım daha atalım zaman içinde ve 2000'li yıllara gelelim. Edebiyatta toplumcu gerçekçiliğin geride kaldığı, birey olma sürecini yarım yamalak da olsa tamamlayamamış, belleksiz, siyasi bilinci, hayata dair özgüveni darbelerle yok edilmiş, çaresiz bir kuşağın hikayesine; Barış Bıçakçı'nın Bizim Büyük Çaresizliğimiz'ine geçelim. Bu romanı bitirenlerin aklında genellikle şöyle bir iz kalır; hayata dair derin bir çaresizlik duygusuna ve üç kişilik umutsuz aşka eşlik eden, orta sınıf yemekleri ve mutfak hayatı. “Bir pazar öğleden sonra kısır yapmaya girişiyorsun. Nihal de sana yardım ediyor. İkiniz günlük işlerde iyi bir ekip oluyorsunuz. Ben oturmuş sizi seyrediyorum. Nihal'den taze soğanları yıkamasını istiyorsun. Yıkıyor ve sen söylemediğin halde doğramaya başlıyor. Hem de senin hiç sevmediğin biçimde, bir hayli kalın. Ona kızmıyorsun, hoş şakalarla takılıyorsun. Oysa Serap'a bu yüzden kızdığını çok iyi hatırlıyorum; ağlayarak, bir kış günü toplandığımız öğrenci evinin en soğuk odasına kapatmıştı kendisini. Şu senin muhteşem patatesli sarımsaklı omletini yaptığın kahvaltılardan birinde, Nihal uzanıp tıraşı gelmiş çenendeki ekmek parçasını alıyor. Sol gözümün hemen altında bir seğirme... Hakim olmaya çalışıyorum.” Bu romanı bitirenlerin aklında genellikle şöyle bir iz kalır; hayata dair derin bir çaresizlik duygusuna ve üç kişilik umutsuz aşka eşlik eden, orta sınıf yemekleri ve mutfak hayatı. Zaman değişmiştir, Yenişehir’deki alt-orta sınıftan şehirli kadınların ya da Peyami Safa’nın Yalnızız’ınındaki gibi aşçıların ve hizmetçilerin sofrası değildir artık önümüzdeki. Aileler dağılmış, insan denen varlık, bir çaresiz birim olarak şehirde yapayalnız kalmıştır. Barış Bıçakçı, aşkı, kıskançlığı, yetişkinliğe vardığı halde bir aile kurmamış bireyin takıntılı bencilliğini bu kısacık paragrafta etkileyici biçimde anlatmıştır. Aynı genç kıza aşık olan iki geçkin erkeğin hikayesinde, işe gidip gelmekten ve mutfağa geçip sevdiği yemekleri yapıp yemekten başka bir hayatı olmayan şehir belirir. Sanki, nasıl demeli, şehir yok gibidir. Dolayısıyla birey denen şey de öyle… Varlığın çaresizliğinde, insan ve şehir, hep birlikte yokluğa doğru ilerlemektedirler. “Rendelediğim domatesi fasulyenin üzerine koydum. Sen biraz karıştırıp tencerenin kapağını kapadın. Yemeği hiç su katmadan pişirmenin önemi üzerine bir iki büyük söz söyledik birbirimize.” Nihal’e âşık olduklarını söylememe kararı aldıklarında, Ender ve Çetin yine mutfakta, yine yemek yapmakta ve yine olmayan hayatı kaçırmaktadırlar. Olmayan hayatlarını kaçırmalarının üzerine yemek yemekten başka çareleri yoktur. Ya da çaresizlikleri. Cinsellikle birlikte dünyevi ihtiyaçların ve arzuların başında gelen yeme eyleminin edebiyatın içinde başrolde olmasına şaşırmamak gerek, evet. Şaşılası olan, bu eylemin kültürel bütün kodları içine alarak, yazarlarının ve onların yaşadıkları dönemlerin bütün ruhunu böylesinde içinde taşıyarak gelip bize sunması, her defasında önümüze kurulan sofraların başından bir türlü kaldırmaması. Yemek inişli çıkışlı bir aşk insan için belli ki, gerisi ise Besim’in de dediği gibi, edebiyat! (Bu yazı ilk olarak Metro-Gastro Dergisi'nde yayımlanmıştır.)
- Bu yazı beni şişman gösteriyor
Haziran Düzkan, Margaret Atwood ve Sylvia Plath'in protofeminist otobiyografik eserlerini odağa alarak yeme bozukluklarını, hem tüketim toplumunu inşa eden kapitalizmin hem de patriyarkanın bir birey olarak kadınların bedenleriyle ilişkisini nasıl kopardığını inceliyor. Bedenin gittikçe daha ufak parçalara ayrılıp, daha imkânsız kurallarla değerlendirildiği bir dünyada, bedenimizi şefkatle kucaklamaya edebiyat yardımcı olabilir mi? Bu yazıda 60’lı yılların başında yayımlanan iki protofeminist romanın yeme bozukluklarını bir benlik bulma mücadelesi motifi olarak nasıl işlediklerine değineceğim. İnceleyeceğim iki roman, 1962 tarihli Evlenilecek Kadın (Margaret Atwood) ve 1963 tarihli Sırça Fanus (Sylvia Plath), yazarlarının hayatının belli bir dönemine dair otobiyografik öğeler taşıyor ancak birer anı kitabı değiller. Aksine, her iki yazar da bir yandan kendilerini birer roman karakterine dönüştürüyor, bir yandan da yazar olarak kurmaca ve üstkurmacanın sınırlarını belirsizleştirerek, karakterin hissettiği yabancılaşmayı okuyucuya geçiriyor. Aynı zamanda yeme bozukluğunu, hem tüketim toplumunu inşa eden kapitalizmin hem de patriyarkanın bir birey olarak kadınların bedenleriyle ilişkisini nasıl kopardığını anlatmak için kullanıyor. Bu iki romana protofeminist dememin sebebi, henüz ikinci dalga feminist hareketin yükselmediği bir dönemde yazılmalarına rağmen, bu hareketin konu ettiği meseleleri öngörmeleri ve mahremden kamusala açılan bir pencereyle, kadınların bir politik sınıf olarak benlik arayışını tarif etmeleri. Her iki romanın karakterleri de, belli bir özgürlüğe sahiptir. Üniversite eğitimlerini tamamlamış ve teoride, istedikleri hayatı yaşayabilecekleri bir ekonomik bağımsızlığa sahip olmuşlardır. Evlenilecek Kadın’ın ana karakteri Marian cinsel tecrübe sahibidir ve bunun onu tanıdığı diğer pek çok kadından farklı, belki üstün bir yere koyduğunu düşünmektedir. Yirmili yaşlarının başındaki bu iki kadın, ihtimaller ve imkânsızlıklarla dolu bir geleceğe bakarken, bir boşlukta salınır gibidirler. Bu özgürlükle ne yapılacaktır? Bu iki kadın gerçekte ne istiyordur, neyi istemeyi kendilerine hak görüyor ve hangi isteklerinin gerçekleşebileceğine inanıyorlardır? Her iki karakter de kendilerini tarif ederken sık sık çelişkiye düşer, dünya üzerindeki yer ve kimliklerini bulmakta zorlanırlar. Bir öznelik vardır fakat benlik yoktur. Plath, kendisiyle kolaylıkla özdeşleştirilen ana karakteri Esther’in ömrü boyunca maruz kaldığı depresyonu betimlediği kelimeleri meşhur ve biricik romanının ismi olarak seçer: Sırça Fanus. Sırça fanus, bir hapsolma hissini tarif ettiği kadar, olaylara ve insanlara yabancılaşmayı da ifade etmektedir. Esther hep oradadır, başka insanlarla birliktedir fakat aynı zamanda, kendisinden başka kimsenin göremediği cam duvarlarla yapayalnız kalmış, her şeyi dışarıdan izler haldedir. Belki tam da bu yüzden Esther’in dili, bağ kurmakta zorluk çeken, dışlanmış pek çok karakter gibi daimi bir sarkazm taşır. Yemek Sırça Fanus’ta önemli bir yere sahiptir; hem sembolik anlamlarla yüklüdür, hem de karakterin sözleriyle yemek bu dünyada en sevdiği şeydir. Eğitim için gittiği New York’ta karşılaştığı yemekler onun için hem yeni, hem eskidir ve şehir hayatının imkânlarını da simgeler. Bunaldığı bir toplantıda gördüğü havyar kâsesini ilk anda gözüne kestirmiş, tek hamlede mideye indirmiştir. İlginç bir biçimde Esther bu yeme eyleminden, yemeyi hayal ettiği andaki tatmini almamaktadır. Benzer bir durum avokadolarla ilgili de yaşanır. Çocukluğuna dair sevgi dolu bir anıdan ona kalan avokado sevgisinin kitapta sık sık bahsi geçer. Bunlardan birinde Esther bir seyahate, doğum gününde kendisine armağan edilen iki düzine avokadoyu bavuluna koyarak çıkar. Sırça Fanus boyunca Esther bir çok kez daha benzer "Tıkınırcasına Yeme Bozukluğu" belirtileri gösterir. Karakter sıklıkla yoğun açlık çeker ancak bu açlığın giderildiği anlarda doyma ifadesi yoktur. Esther’in yemekle ilişkisini gösteren anlardan biri de, hayatla ilgili seçimlerini bir incir ağacındaki incirlere benzettiği andır. Esther, her bir incirin bir başka seçeneği simgelediğini düşünür, biri evliliktir örneğin, bir diğeri ilk romanını bitirme. İncirlerin hepsi sulu ve leziz görünmektedir lakin birini seçtiğinizde diğerleri ağaçtan düşecek, nihayetinde de çürüyecektir. Esther, hepsini istemektedir; hayatın her şeyini. Fakat dönem koşulları genç bir kadına bu imkânı sunmaz. Tıkınma hali Esther’in yaşama duyduğu bu iştahı da sembolize eder. Plath’in kendisi de yemekle benzer bir düşkünlük ilişkisi içerisindedir; yemeyi de yemek pişirmeyi de çok sever, öyle ki günlüklerinde her gün ne yediğini yazmıştır. Plath yemeklerini sadece listelemez, onları betimler; dokularını, kokularını, tatlarını ve çağrıştırdıklarını detaylı bir şekilde tarif eder. Öte yandan Esther’in aksine Plath bedeniyle rahat değildir. Uzun bir kadındır, kendini sık sık büyük ve sakar hisseder. Burnunu çok büyük, ayaklarını kocaman, göğüslerini ufak bulur. Plath, kendi özimgesine göre, fanusa sığamayacak kadar şişmandır. Bir dönem hastanede tedavi görürken kullandığı ilaçlar yüzünden kilo alır ve kendini öyle kötü hisseder ki, ziyaretçi kabul etmez. Taburcu olduğunda bir an önce kilo verir ve saçlarını platin sarısına boyar. Kabul etmek gerekiyor ki sırça fanus uzaktan çok güvenli görünebiliyor. Plath intiharıyla sonuçlanan yoğun depresyon atağının sürdüğü dönemdeki birkaç hafta içinde de dokuz kilo kaybeder. Dış görünüşüne her zamankinden daha fazla dikkat etmektedir, her zamankinden daha şık ve bakımlı görünür ve kimse onun rahatsızlığından haberdar değildir. Sonunda, herkesin bildiği gibi kafasını bir fırına sokarak intihar eder. Neden fırın? Plath’in bu dramatik deklarasyonu böylesi domestik bir nesneyle sergilemiş olması bize bir şey söylüyor mu? İşin içinde bir fırın ve bir kadın olduğunda sonuç sadece bir kek değil bir trajedi de olabiliyor mu yani? Ya da belki de yemeğin kendisi biziz? Margaret Atwood’un The Edible Woman [Yenilebilir Kadın] isimli romanı, başarılı bir tercihle Türkçeye Evlenilecek Kadın olarak çevrildi. Atwood, kendisinin bir kurmaca yazarı olarak tanınmasına neden olan bu romanda, “anoreksiya” kelimesini bir kez bile telaffuz etmeden ve hatta şişmanlıktan yahut zayıflıktan da bahsetmeden Anoreksiya Nevroza’yı işliyor. Özellikle 90'lı yıllarda moda endüstrisinin aşırı zayıflığı makbul kabul eden anlayışı sebebiyle bu endüstride model olarak çalışan kadınlarda (uyuşturucu bağımlılığıyla birlikte) sık sık görülmesi, Anoreksiya Nevroza’nın popüler kültürde modellerle ve daha genel olarak görünüşe dair yetersizlik hisleriyle ilişkilendirilmesine neden oldu. Yaygın anlatıya göre anoreksiya, genç kadınların ne kadar kilo verirlerse versinler, özimgelerinin şişman olarak kalması sonucu, bitimsiz ve hatta ölümcül bir diyeti sürdürmeleri anlamına geliyor. Oysa anoreksiya ağırlıklı olarak farklı beden tiplerine sahip en sis kadınları, trans kadın ve erkekleri etkiliyor ve çoğunlukla ergenlikte, bedenin öngörülemez değişiklikleriyle ve bu değişikliklerin yarattığı toplumsal kabullerin/beklentilerin baskısıyla baş edememe sonucu ortaya çıkıyor. Yani bir çocuk büyüyor ve bedeni “cinsiyetleniyor”, bu cinsiyetlenme hali gizlenecek, utanılacak özellikler ortaya çıkarıyor. Kişi, bedeni aç bırakarak bu cinsiyetlenme haline dair bir kontrol sağlamaya çalışıyor. Anoreksiyada mesele bedene dair çarpık bir imaja sahip olmak değil, kendi bedenine mutlak bir yabancılaşmayla sürekli dışarıdan bakmak ve bedene dair içgörüyü kaybetmek. Atwood Evlenilecek Kadın’da bu temayı, kadınların tüketim toplumu ve patriyarka baskısıyla yaşadığı yabancılaşmayı tarif etmek için kullanır. Kitabın ana karakteri Marian, üniversiteden yeni mezun olmuş genç bir kadındır, muhtelif şirketler için tüketici tepkilerini araştıran bir anket şirketinde çalışmaktadır. Marian, topuklu ayakkabı giymek zorunda olduğu bir şirkette, herhangi bir yükselme ihtimali yahut arzusu olmaksızın ruhundan gram gram yiyerek çalışmaktadır ancak bu ona (pek sevmese de) dilediğince viski içebileceği, (ev sahibine yakalanmadığı sürece) istediği kişiyle sevişebileceği, (konserveyle beslense de) yemek pişirmek zorunda olmayacağı ve bazen ev arkadaşının temizliğini yapmak zorunda kalsa da, dilediğinde evi bok götürmesine izin verebileceği bir yaşam sağlar. 1962’de bunlar az şeyler değildir. Marian aynı zamanda, Peter adında, parlak bir geleceğe ve durgun bir akıla sahip, hobi olarak fotoğrafçılıkla ilgilenen (ve amatör fotoğrafçı olduğunu düşünen) bir avukatla sevgilidir. Margaret Atwood’un kendisi de romanın geçtiği yıllarda benzer bir araştırma şirketinde çalışmıştır ve amatör bir fotoğrafçıyla nişanlanmıştır. Marian, romanın kurulum aşamalarında hep ama hep açtır ve hiçbir zaman düzgün bir öğün yemez. Gün boyu ağzına tıkıştırdığı çer çöp detaylı bir şekilde anlatılır. Sabah evden çıkmadan önce bir haşlanmış yumurta, sonra işyerinde deneme için gelen sütlaçlar, mutfakta bulduğu bir kızarmış ekmek, öğlen hem kendi şirketinde hem de civardaki şirketlerde çalışan tüm kadınların gittiği ve kızca şeyler konuştuğu lokantada bir şeyler daha, akşama doğru bir çikolata, eğer bir davet gelirse düzgün bir akşam yemeği yahut ucuz hazır yemekler… Atwood, tekrar eden atıştırma-tıkıştırma bölümleriyle birlikte, yine tekrar eden ayna-yansıma bölümleri kullanır. Marian kendini bazen bir kaşıkta yüzüstü izler, bazen banyodaki musluğa yansıyan imgesinin göz yanılmasıyla oynar. Peter ona evlenme teklif ettiğinde, gözbebeklerinde kendi oval yansımasını görür. Rasgele tanıştığı, kendinden başka hiçbir şeye ilgi gösteremeyen obsesif kompülsif bozukluktan muzdarip edebiyat yüksek lisans öğrencisi Duncan ile kaçamak yapmak için onun evine gittiğinde, kendini kontrol etmek için başvurduğu tuvalet aynasının kırık olduğunu görür. Kitap boyunca Marian sık sık kendi yansımasını görme ihtiyacı duyar ancak düz bir ayna bulamaz. Hem tekrar eden bölümler, hem de yansımanın bu psikanalitik kullanımı romana sinemasal bir boyut verir. Marian, toplumsal bir aynada kendine bakarak, bir noktada kendini çiğnenen, yutulan, tükürülen, tüketilen bir şey, bir yemek gibi görmeye başlar. Bir anlamda, kendini yemeğe yansıtır. Yiyebileceği her şeyi bir canlı gibi algılamaktadır ve bedeni yemekleri kabul etmez. Roman, süreci üç bölümle işler. İlk bölüm Marian’ın ağzından yazılmıştır; genç kadının gündelik hayata dair gözlemleri, fikirleri ve geleceğe dair planları, daha doğrusu plansızlığı hakkında kinayeli yorumlarla doludur. Marian, çevresindeki kadınları, evlenmeden çocuk yapmaya karar veren, başına buyruk ev arkadaşı Ainsley ve ilk sevgilisiyle sevişmeden evlenip genç yaşında üç çocuk annesi olan Clara’yı izleyerek kendine bir kimlik bulmaya çalışmaktadır. İkinci bölümde romana anlatıcı eklenir ve üstkurmaca öğeleri kullanmaya başlar. Atwood bir ihtimal burada, Evlenilecek Kadın’ın yazıldığı tarihlerde ortaya çıkan, Doris Lessing imzalı Altın Defter’den esinlenmiştir. Tıpkı Atwood gibi Lessing de, bilim kurgu/spekülatif kurgu türlerinde üretimler yapmadan ve toplumsal eleştiri için alegoriyi kullanmadan önce, Altın Defter ile kendi kuşağıyla ve sosyalist bir kadın olarak dönemin komünist hareketleriyle cinsiyet merkezli bir yüzleşmeye girişmiştir. Her iki yazar da, kendilerinden yola çıkarak yarattıkları karakterleri hem birinci tekil şahısla, hem de anlatıcı olarak yazar. Bu edebi oyun okuyucuya yabancılaşma hissini geçirir. Evlenilecek Kadın’ın ikinci bölümünde Marian’ın bedeniyle benliği birbirinden bütünüyle kopar. Daha sonra, kitaptaki anlatıcı sesin de Marian’ın kendisi olduğunu öğreniriz. Kitabın ilerleyen kısımlarında Fish isimli bir başka edebiyat yüksek lisansı öğrencisiyle tanışırız. Bu karakter, kitabın sonunda Ainsley’in kocası olacak ve bir anlamda Marian’ın kadının hayatındaki yerini dolduracaktır. Atwood bu kısımda Fish’in ağzından kendisine ait bir tespiti yazar ki bu Alice Harikalar Diyarında’nın aslında genç bir kızın ergenlik sırasındaki kimlik arayışını anlattığına dair bilindik bir okumadır. Ancak bu okumada bu meşhur romanın yemekle ilgili kısımları (ki azımsanacak gibi değillerdir) es geçilir. Tespiti seslendirenin erkek olmasıyla ilişkilendirilebilecek bir durumdur. Esasında Alice’in yaşadığı kimlik bunalımının çok temelinde değişen beden algısı yer alır. Alice’in bedeni, sadece ufacık lokmalarla akıl almaz değişiklikler geçirirken o, bir yerler için çok büyük ya da çok küçük olmaktan muzdariptir. Hepimiz öyleyiz. Marian anoreksiyasını basit, komik ve umutlu bir anla sonlandırırken bizler, bedenin gittikçe daha ufak parçalara ayrılıp, daha imkânsız kurallarla değerlendirildiği bir dünyada, bedenimizi şefkatle kucaklamaya zorluyoruz kendimizi. İşin gerçeği, şişmanlık sıklıkla bir beden biçimi değil bir histir. Hayatının bir döneminde kendini şişman hissetmeyen tek bir kadın bile tanımıyorum. Bazen bir elbisenin bizi şişman gösterdiğini düşünürüz. Bazense iştahla yemek yemenin bizi şişman gösterdiğini düşünürüz. Bazen şişmanlık hakkında yazmanın. Bazen yalnızlığımızın, bazen mutsuzluğumuzun. Sürekli birileri için, bir yerler yahut bir işler için fazla büyük olduğumuzu düşünürüz ve acı olan şu ki, öyleyiz. Bize verilen hayata sığamayacak kadar büyüğüz, bize verilenlerle doyamayacak kadar açız. Bizi görmezden gelen bir tarihin; onyılların, yüzyılların açlığını yaşıyoruz. Tüm bunları dindirmek için edebiyat dışında çok az şey var ama güzel bir pastanın yardımı da es geçilemez.
- Epik fantastik sofralarda yemek…
Fantastik edebiyatta yeme-içme ritüelleri, yemenin toplumsal ve mitolojik sembolleri... Berrin Yılmaz fantastik edebiyata damgasını vuran eserlerdeki yemek ve şölen sofralarına, epik fantastik dünyaların epik sofralarına davet ediyor bizi. Berrin Yılmaz Edebiyat kuramcısı Tzvetan Todorov Fantastik'te önce sorar: “Bir yapıttaki fantastik öğeler o yapıta ne kazandırır?” Ve cevaplar: “Birincisi, fantastik okurda başka edebi tür ya da biçimlerin uyandıramayacağı özel bir etki uyandırır – korku ya da dehşet, ya da yalnızca merak. İkincisi, öykülemenin emrindedir, gerilimi canlı tutar. Son olarak fantastik, bir evreni betimlemeye yarar ve bu evrenin dil dışında bir gerçekleşimi yoktur; betimleme ve betimlenenin birbirinden farklı bir yapısı yoktur.”[i] Todorov’un ilk iki tespitini zayıf bulmakla birlikte, özellikle sonuncu tespitin, fantastik edebiyatın içinde, bir okur ve eleştirmen olarak beni özellikle heyecanlandırdığını söyleyebilirim. Dille yaratılan, dile hapsedilen ve dille özgürleştirilen bir dünya… Elbette sadece tür olarak fantastiğe atfedemeyiz bunu; edebiyatın kendisi için de rahatlıkla kurulabilir bu cümle. Lakin özellikle fantastik edebiyatta, fantastik anlatıda tüm görkemini bulmuştur diyebiliriz, gönül rahatlığıyla. Dilin kelimenin tam anlamıyla, olağanüstü dünyasında, evet her şey olasılık dahilindedir. İnsan düşüncesinin dille birleştiğinde gidebildiği yere kadar gidebilir fantezi, yani çok uzaklara, ya da çok ama çok içerilere, derinlere... İnsana asıl çekici gelen yönüdür bu kuşkusuz; olağanüstünün olağan olduğu bir dünya, sembollerin, mitlerin, göndermelerin, rüyaların gerçekten yaşanması, yaşanabilirliğinin hissedilmesi. Fantastiğin bu dünyadan ve gerçeklik algımızdan kopuk bir düşler âlemi olarak nitelenmesi bugün artık bize nasıl sığ geliyorsa, edebi düzlemde bu dünyadan olağanüstü dünyaya taşınan, sızan gerçek öğeleri yok saymak da körlük olacaktır şüphesiz. Bu açıdan baktığımızda fanteziye sızan o gerçeklerden birinin de yemek olduğunu görürüz. Fantastik edebiyat yeme-içme ritüellerini, yemenin toplumsal, mitolojik sembollerini sıkça kullanır. Dev şölenler, ziyafetler nasıl hikâyeye hizmet ediyorsa yalnız yenen bir kuru ekmeğin de pek çok anlamı olduğunu rahatlıkla görebiliriz fantastik kurgularda, tıpkı gerçek hayatta da olduğu gibi. Kimin ne yediği önemlidir, yerken ne giydiği, ne dediği, ne düşündüğü, kendini nasıl hissettiği ve hatta nasıl yediği... Bugün fantastik dünyaya damgasını vuran önemli eserlerin bir yemek ya da şölen sofrasında başladığını ya da hikâyenin gidişatının bu tür sofralarda değişip biçimlendiğini rahatlıkla gözlemleyebiliriz. O zaman buyurunuz epik fantastik dünyaların epik sofralarına… 1- Dört gözle beklenen davet Fantastik edebiyatın bugün artık temel eseridir dediğimiz Yüzüklerin Efendisi’nin başlangıcı büyük bir şölen yemeğini anlatır… Bilbo Baggins 111. yaşına girecektir. Ve bu şölenin, günler ne demek, aylar öncesinde hazırlıklarına girişilir. Önce Bilbo Baggins’in Çıkın Çıkmazı’ndaki o muhteşem kovuk-evinin kapısının güneyinde kalan büyük çayırda çadırlar yükselir, direkler çakılır, fenerler asılır, masalar dizilir. Çayırın kuzeyine muazzam bir açıkhava mutfağı kurulur. Civardaki bütün hanlardan ve aşevlerinden akın akın aşçılar gelmiştir. Zira çok iyi bilinen bir gerçektir ki, hobbitler midelerine fazlasıyla düşkün yaratıklardır ve onların dikkatini çekebilmek sadece ve sadece yemekten geçer. Shire ve etrafındaki hemen tüm kasabalarda yiyecek içecek ne varsa, stokları tükenecek derecede Çıkın Çıkmazı'ndaki davete gönderilir. Şölendeki büyük çadırın içinde ise daha da özel, “küçük” bir yemek sofrası kuruludur. Bilirsiniz; Gandalf gelir, havai fişeklerini atar, Frodo da tabii ki oradadır, bu 144 kişilik küçük yemek sofrasının başında hobbitler keyifle ve delice yemeklerini yerler, derken Bilbo o meşhur konuşmasını yapıp aniden ortadan kaybolur, şölen sofrasında tabaklar hâlâ yemek doludur ve destansı fantastik hikayemiz işte böyle başlar![ii] Birinci kahvaltı, ikinci kahvaltı, öğle yemeği, beş çayı, birinci akşam yemeği, ikinci akşam yemeği, ikinci akşam yemeği üzeri tatlısı… İşte bir hobbitin günlük hayatı! Boğazına ve konforuna delicesine düşkün bu kendi halinde ve keyfinde yaratıkların Orta Dünya’nın en büyük macerası içinde oynadıkları başrol nereden gelir peki? J.R.R. Tolkien, neden kendi yarattığı fantastik dünyasının kıyısında kalmış bu ufak tefek yaratıkları devleştirmiştir? “Kahramanın yolculuğu” adını verdiğimiz temel izlek üzerine kurulu fantastik kurgunun yapısında saklıdır cevap. Her yolculuk kuşkusuz bir dönüşüm hikâyesidir. Lakin işin sırrı kendinden, “kendi oluş”tan tamamen vazgeçmeden, “kendi”ni kaybetmeden dönüşmekte yatar. Ve bu sorulara verilecek ikinci kati cevap ise kuşkusuz şu olacaktır: Hayatın kıyısında yaşadığı düşünülen, çok ama çok önemsiz dediğimiz ruhlar da bütün dünyayı dönüştürecek güce pekâlâ sahip olabilirler. Yeter ki kendilerini dönüştürecek güce ve iradeye sahip olabilsinler. İyilik de kötülük de boğazdan geçer! Yüzüklerin Efendisi’nde Frodo’nun ve Hobbit’te[iii] Bilgo Baggins’in bu dönüşümünü okuruz. Tam anlamıyla orta sınıf burjuva konformizmine batmış iki karakter, tüm alışkanlıklarına sırt çevirerek rahat evlerinden dışarı çıkar ve maceraya atılırlar. Yemeğin bu anlamda elbette sembolik bir rolü vardır. Dönüşüm hikâyelerininin en harika örneği olan Gollum gelir hemen aklımıza. Yüzüğün ve aslında gücün kölesi olan eski hobbit Gollum, Dumanlı Dağlar’ın diplerindeki mağaralarda yaşar, toplumdan kopar ve elleriyle tuttuğu balıkları canlı canlı, çiğ çiğ yiyerek hobbitlikten çıkıp bir tür paçavra-canavara dönüşür. Orta Dünya’daki en üstün ırk diyebileceğimiz elfler ise azıcık ama sonsuz bir doygunluk hissi veren latif, büyülü yiyeceklerle beslenirler. Öyle ki Frodo ve Sam’in Mordor’a doğru yaptıkları ölümcül yolculukta yanlarında bulunan, elflerin lembas peksimetleridir hayatlarını kurtaran. Hobbitlerde insani bir yeme-içme tarzı yaratan Tolkien, elfler aracılığıyla da insanın kültürel evriminin yeme-içme üzerinden geleceği ileri noktaya işaret etmiştir sanki: Yemeğin hayatiliğini, lezzetini ve vereceği yeme hazzını göz ardı etmeden, en sağlıklı ve az porsiyonlarla beslenmek. Hem nefis terbiyesi ve kendiliğinden gelişmiş irade hem de yemenin keyfi büyülü elf ırkının alamet-i farikalarındandır. Tolkien’in hikâye içinde kötülüğü de yine pek çok şeyin yanı sıra yemek üzerinden sembolik olarak işlediğini görürüz. Orta Dünya’yı cehenneme çevirmeye niyetli Sauron’un hizmetkârları olan Nazguller, yüzük tayfları; yemeyen, içmeyen, uyumayan, ne ölü ne de yaşayan gölgelerdir. Orklar ise çürük etle, kurtlu ekmekle beslenen bir başka paçavra-canavar türüdür Orta Dünya’nın. Tüm bu sembolik anlamlar bir yana son derece gerçekçi ve iç yakıcı bir yemek sahnesiyle çıkabiliriz yemek özelinde Yüzüklerin Efendisi’nden ama bu defa kitapta değil kitabın uyarlaması olan filme ait bir sahneden: Oğlunu, kaybedeceğini bildiği bir savaşa gönderen Denethor, tek başına kurdurduğu ziyafet sofrasının başındadır. İktidar hırsına kapılmış, güçle büyülenmiş büyük bir muktedir, kral statüsünde vekilharç, yönetici, baba… Oğlu ve emrindeki genç insanlar göz göre göre ölür, iktidarı için neredeyse kurban edilirken o yer yer yer. Yanında gözyaşları içinde şarkı söyleyen Peregrin Took’a aldırış etmez. Ne şarkıyı duymaktadır ne gözyaşlarını fark etmektedir. O yapayalnız şölen sofrasını donatmak için hem fantastik dünya da hem de gerçek hayatta kana ihtiyaç olduğunu biliriz. Baba, oğullarının ve kızlarının kanlarıyla beslenir, kendisi de ölüdür ama iktidarı yaşar. 2- Zaman çarkı döner, bu bahar şölenine bahar gelmez! Robert Jordan’ın, gelmiş geçmiş en uzun fantastik seri olarak edebiyat tarihe geçen, Zaman Çarkı[iv] da bir büyük şölenin, yaz festivalinin bir gün öncesinde başlar. Yeniden Doğan Ejder olarak tarihe geçecek kahramanımız Rand ve babası Tam, bahar şenliğine yetişmek üzere fıçılar dolusu brendileri köy yolunda taşırken çıkarlar karşımıza ilk. Bahar şenliği gelip çatmıştır lakin İki Nehir’e bahar gelmemiştir bir türlü tuhaf bir şekilde. Kış stokları tükenmiş, yakacak odunlar azalmış, hayvanların yemleri bitti bitecektir. En mühimi de insan ruhunun ihtiyaç duyduğu bahar sevinci ve tazeliği yoktur ortada. Şölen hazırlıkları aracılığıyla kahramanımızın içinde yaşadığı dünyayı anlatır bize Jordan; alışkanlıklarını, dostlarını, yeme-içme ritüelleri üzerinden nasıl bir topluma ait olduğunu aktarır. Şölenin her zamanki gibi olamaması ise hikâyenin başlamasına işarettir, değişim gelip çatmıştır ve kahramanın o andan itibaren geri dönüşü olamayacaktır. Nitekim dönüşüme en çok ayak direyen fantastik kahramanlardan biridir Rand Al’Thor ve onun dönüşüm yolculuğuna çıkması, yürekten bağlı olduğu babasına ve kendini ait hissettiği topraklara veda etmesi için, içinde yaşadığı toplumun en önemli ritüelinin gerçekleşmemesi ve neredeyse kana bulanması gerekir. Rand’ı yola çıkaran şey kendine dair bir arayıştan çok, onun yüzünden bozulduğuna inandığı düzeni yeniden geri getirebilmek ve adına ev dediği şeye ve hayata yeniden geri dönebilme arzusu olacaktır. Yemek demek, biraz da ev demektir Rand için. Bayan Almeera’nın ballı çörekleri, babasının elleriyle yaptığı yahni ve özel brendiler. Kahramana, bir tür mesihe dönüşme sürecinde hiçbir an, yediği hiçbir yiyecek bu özlemi doyuramayacaktır Rand’ın içinde. O bahar şölenine geri dönüş yoktur, bunu macerasının bir yerinde iyiden iyiye anlayacaktır. Lakin o şölenin onun çabalarıyla, onsuz da gerçekleşebilmesi içindir her şey. Anlar, kabul eder, değişir ve Yeniden Doğan Ejder olarak Rand’ı sonsuza kadar geride bırakır. Robert Jordan’ın Tolkien’den bu anlamda daha karamsar ve neredeyse daha zalim olduğunu görürüz kahramanına karşı. Rand da evinden çıkarken en az hobbitler kadar saf ve naiftir belki ama onun sınavı yola çıktığı andan ölene kadar canavar olmakla kahraman olmak arasındaki o bıçak sırtı noktada yürümekten geçer. Yeniden Doğan Ejder’in geri dönüşü yoktur. Kendini tamamen bırakıp yepyeni bir ben yaratmakla yükümlüdür ve yine hobbitlerden farklı olarak dünyanın bütün yükünün sırtında olduğunu aldığı her nefeste, yediği her lokmada hissedecektir. 3- Boğazkesen sofraların şarkısı! İlk bakışta kahramanın yolculuğu gibi görünse de, temelde kahramanın yolculuğu izleğini kırmak üzerine kurulu bir başka destansı anlatı Buz ve Ateşin Şarkısı'nda da sofralar başroldedir. Bilenler bilir, taht oyunları savaş alanlarından ve toplantı salonlarından önce sofralarda oynanır! George R. R. Martin’in günümüze damgasını vuran fantastik serisinin ilk kitabı olan Taht Oyunları, diğer iki hikâyede olduğu gibi bir şölenle başlamaz evet, ama henüz her şeyin başlangıcında, Kışyarı’nda kurulan görece mütevazı bir kral sofrası uzun ve büyük bir hikâyenin ipuçlarıyla doludur.[v] Martin, bu sofrayı bize hem içeriden hem de dışarıdan bir göz olan John Snow karakteri aracılığıyla anlatır. Stark ailesinin piç oğlu, kraliyet sofrasında temayüller gereği ailesiyle birlikte oturamaz. Hanedanın varislerinden biri sayılmadığı için, kraliyet askerleriyle birlikte başka bir masadadır Snow. Bu durum ona ritüellere boğulmadan yemek yeme zevki ve aynı zamanda etrafında olan bitenleri rahatlıkla gözleme imkânı veriyordur. John zaman içinde birbirini katledecek iki aile arasında durur. Bu sofra, hiçbir iyiliğin cezasız kalmadığı Westeros’un, kuralların, geleneklerin ölesiye katı olduğu bu dünyanın ve epik hikâyenin gidişatına dair çok önemli izlenimler verir. John bu yemek sırasında gece nöbetçilerinin adamı olmaya karar verir, yani o adı üstünde Buz’un şarkısını söyleyen adam olacaktır. Starkların değişen ve bir tür kâbusa dönüşecek olan kaderi bu sofrada yazılır. Lannister ailesinin cüce iblisinin gölgesi bir kral gibi görünür John Snow’a o gece, tedirgin edici biçimde hiç de haksız değildir! Ve John da, Kuzey’in kendisi de kaderlerini tamamen değiştirecek ejderhalardan hâlâ habersizdirler ki, uzun süre de öyle kalacaklardır… Westeros sofralarının baş tacıdır şarap. Yazların ve kışların yıllar boyu sürdüğü, iktidar ve güç uğruna kanın su gibi aktığı bu dünyada et ve şarap tüketiminin yoğunluğu oldukça manidardır. Kahramanlarımız, anti-kahramanlarımız et yer, şarap içer ve kendi güçleri için harcayacakları yaşamların hesabını yapar durmaksızın. Tüm o kurallara, ritüellere boğulmuş haline rağmen Martin’in dünyasının temelde vahşi doğadan pek farkı yoktur. Yaşamak için öldür, kazanmak için harca… Öyle ki zaman zaman Westeros’ta yaşamadığımıza şükreder hale geliriz, işte o hal kuşkusuz hikâyenin yaratıcısının bize kurduğu fantastik tuzaktan başka bir şey değildir ve zaten yemeğin kendisi de başlı başına fantastiktir! [i] Tzvetan Todorov, Fantastik, çev: Nedret Öztokat, Metis Yayınları, 1999, sayfa 94. [ii] J.R.R. Tolkien, Yüzüklerin Efendisi, çev:Çiğdem Erkal İpek, Metis Yayınları, 2001, sayfa 35-54. [iii] J.R.R. Tolkien, Hobbit, çev: Gamze Sarı, İthaki Yayınları,2012. [iv] Robert Jordan, Zaman Çarkı Serisi, çev: Niran Elçi, İthaki Yayınları, 2003. [v] George R.R. Martin, Taht Oyunları, çev: Sibel Alaş, Epsilon Yayınları, 2011, sayfa 56-65.
- Anne kekini reddetmek
"Yiyeceklerin hamuruna katılmış duygular, anne tariflerini nesilden nesile taşıyan kız çocuklarının kaderidir. Bu kader, yetişkinlikteki yemekle olan çoğu kez takıntılı ilişkiden beden algısına kadar uzanıyor. Anne kekine özlem düşünmeden romantize edilir ya, anne kekini reddetmek ne zor karar." Aysu Önen'den Limonlu Pastanın Sıradışı Hüznü ve yemeğin, beslenme ve sevgi takası kavramından çıkıp kültürel bir kavrama dönüşümü üzerine... Limonlu Pastanın Sıradışı Hüznü adlı bir romanı sevmek istersiniz. Daha okumadan inandırıcıdır limonlu pastanın hüzün verebileceği. Hatta limonlu olsun olmasın, duygularınızın tadını almış diğer hamur işleri, kimin elinden çıktığı, hangi yaşanmışlıkların üzerine yendiği aklınızdadır daha romanı okumadan. Yiyeceklerin hamuruna katılmış duygular, anne tariflerini nesilden nesile taşıyan kız çocuklarının kaderidir. Bu kader, yetişkinlikteki yemekle olan çoğu kez takıntılı ilişkiden beden algısına kadar uzanıyor. Anne kekine özlem düşünmeden romantize edilir ya, anne kekini reddetmek ne zor karar. Böylece Rose’un yiyeceklerle olan ilişkisi başlar. Önceleri yiyeceklerin tadındaki tuhaflığı kendindeki bir hastalık olarak görür ama “yiyeceklerin tadı boş” demekten başka bir şekilde dile getiremez rahatsızlığını. Tanımadığı insanların pişirdiği yiyeceklerin tadı öfke, acelecilik, isteksizlik, yorgunluk, beğenilme isteği doludur ama bu duyguları tatmak, annesinin duygularını tatmak kadar dayanılmaz değildir, neredeyse bir oyun haline gelmiştir. Hasta olmadığına, süper kahraman olduğuna karar verir: Süper-Ağız! Kendi kendine bulduğu yöntemlerle bilmek istemediği duygular içeren tatlardan korunmaya çalışır. Annesinin hazırladığı fıstık ezmeli ekmeğin tadını okuldaki musluğun eski borularından akan pas ve metal tadındaki klorlu suyla bastırır örneğin. Paketli abur cuburlar insan eli değmeden fabrikasyon üretildiği için kurtarıcı yiyecekler olur. Mısır cipsinin tadı hep bir önceki cipsin tadı gibidir. Mısır cipsi bir hatıradır, sizden hiçbir beklentisi yoktur. Babasından, annesinin yemek yapma molasına ihtiyacı olduğu için, aileyi dışarıda bir şeyler yemeğe götürmesini ister. Bu arada anne, çalıştığı ahşap atölyesindekilere tepsi tepsi kurabiye yapıp götürmektedir. Annesine doğduğu günün hikayesini defalarca anlattırmayı ne kadar seviyorsa, yiyeceklerin malzemelerinin kaynaklarını tatlarıyla ayırt etmeye de aynı ilgiyle yaklaşır. Mutlu organik ineklerden gelen süt, sertçe koparılmış maydonozlar, işçilerine az para veren fabrikadan makarnalar. Hayatın tadının hangi anda, hangi aşamada bozulduğunun bir araşıyı başlar. Rosto, patates ve suçluluk... Annesine yiyeceklerle olan ilişkisinden bahsetmez. Kız çocuğun anneyi memnun etme çabası, ona iyi anne olduğunu hissettirme çabası yiyeceklerle olan travmanın başlangıcındadır çoğu kez. Annenin, uykusuz geçirdiği bir gecenin ardından gazetede gördüğü tarifle yaptığı şeftalili turtayı tadınca, artık dayanamaz. Annenin arayışlarının, yalnızlığının, mutsuzluğunun, yardım çağrısının tadı o kadar ağırdır ki, bu tadı silmek için ağzını yüzünden koparıp atmak ister. Annesinden ilk yardım isteyişinde dile getirebildiği annesinin ağzından çıkıp gitmesini haykırmak olur. Yiyeceklerle savaşmak tam bir travmaya dönüşmüştür ama annenin korunması gerekmektedir, dertleri daha büyük olan annedir. Oniki yaşında, rosto ve patatesle birlikte annenin suçlulukla karışık romantik duygularının tadını alır ve başka bir adamın varlığını hisseder. Yetişkin olduğunda kendi pişirdiği domates soslu makarnayı yemeğe cesaret edecektir. Ağzındaki duygular üzgünlük, öfke, suçluluk, umut, çürümüş çiçekler gibi özlemdir. Küçük bir kızın duyguların tadını bilmediği bir geçmişe dönme özlemi. Yine de kız evlat sorumluğuyla evde yemekleri pişirmek artık onun işi olmuştur, her lokmada duyguların tadı karışmamış yiyeceklerin olduğu çocukluğunu özlese de. Hatta annesine artık limonlu pasta sevmediğini bile itiraf eder sonunda. Sonraları bulabildiği her yiyeceği denemeye çıktığı bir Los Angeles lezzet turuna başlar. Özellikle göçmen ailelerin lokantalarında yediği yerel yemeklerin hüznünün tadına varır. İyi bir ağlama sonrası rahatlığı verir bu hüzün. Bazı yemeklerin arasına aile içi şakalar karışmıştır. Bazı yemeklerin malzemeleri, aşçısı tarafından birbirlerine aşık olsunlar diye bir araya getirilmiştir, ıspanakla peynirin aşkı gibi. Tattığı duygular daha fazla yemesini güçleştirdiğinde ise artık ağzını yüzünden koparmak yerine, artanları paket ettirip sokaktaki evsizlere vermeye başlar. Onların mutlu aile olmak gibi bir sorumlulukları yoktur. Aimee Bender’in romanı, yeme bozukluklarıyla anne-kız ilişkisi arasındaki kaçınılmaz bağlantının iyi bir örneği. Her ne kadar, tuhaf bir tat alma yeteneğine sahip küçük Rose’un ilginç hayatı gibi şekerli, masalsı bir ambalajı da olsa, Aimee Bender’in romanı, yeme bozukluklarıyla anne-kız ilişkisi arasındaki kaçınılmaz bağlantının iyi bir örneği. Şeklen her şey sağlıklı bir ailede olması gibi olsa da, performatif annelik, kadının bu rolde hissettiği mutsuzluğu, yalnızlığı ve tatminsizliği iyileştirmiyor. Bir sevgi gösterme yolu olarak masumca benimsenen, çocuklara tatlı bir hamur işi yapma adeti, sevgiyi kabul etme şartını o tatlı hamur işini yemeğe bağlıyor. Bu şekilde anne-kız arasında yemek, annenin mutsuzluğunu gizleyen, kızın sevilme ihtiyacını kısa süre için dindiren bir tür takas malzemesine dönüşüyor. Rose’un yeme bozukluğu, annesinin mutsuzluğunu algıladıkça onu koruma refleksiyle devam ediyor. Yemek, beslenme ve sevgi takası kavramından çıkıp kültürel bir kavrama dönüştüğünde Rose için iyileşme başlıyor. Anne-kız ilişkisini, nesilsel travmayı yiyecekler üzerinden anlatan en iyi roman Amy Tan’in Talih Kuşu olarak çevrilen The Joy Luck Club romanını akla getiriyor Limonlu Pastanın Sıradışı Hüznü. Aimee Bender, normal aile kavramını sorguluyor. Anne ve kızın birlikte hazırladığı yemeği, her akşam, baba işten dönüp bir misafir gibi eve geldiğinde birlikte yiyen Amerikan orta sınıf bir aile mutlu mudur? Yoksa göçmen mutfaklarında, şeklen mutlu olma rolü yapmayan, yalansız hüzünlerini açık açık yemeklerine katan aileler mi daha gerçektir?
- Aşkın menüsü
Belki de tarihin en ünlü çapkını olarak anılan Casanova'nın kadınlardan çok yemeklerden bahsettiği otobiyografisi Hayatımın Hikâyesi ve tarih derslerinde anlatılmayan hayatlar üzerine... “Yetenekli bir Napolili aşçının hazırladığı makarnayı, İspanyolların olla podrida yahnisini, Yeni Dünyadan yapışkan morina balığını, güçlü bir lezzete sahip av etini ve mükemmel kıvamda peyniri, çeşnilerle zenginleştirilmiş tüm yemekleri, her zaman sevmişimdir. Kadınlara gelince, sevdiklerimin kokusunu her zaman fazlasıyla hoş bulmuşumdur.”* 18. yüzyılın en renkli kişiliklerinden biri, Giacomo Casanova (1725-1798) Hayatımın Hikâyesi başlığıyla yazdığı otobiyografisinin önsözünde yemeklerle ilişkisini bu sözlerle anlatıyor. Casanova yemek ve seksin kaba zevkler olarak algılanacağının farkında ama bu “kaba zevkler” sayesinde diğer erkeklerden daha mutlu bir hayat sürdüğünü, Tanrı'nın nimetlerinden faydalanmayı bilmenin ve güzellikleri tatmanın, mutluluk için sağlam araçlar olduğunu da sözlerine ekliyor. Giacomo Casanova yazdıkları, düşünceleri ya da keşifleriyle anılmak isteyecek biriydi ama çağının insanları onu basit bir çapkın olarak kaydetti tarih sayfalarına. Güzelliği ile ünlü bir aktris olan annesi onun din adamı olmasını istiyordu ama genç Giacomo’nun özgür ruhu ilahiyat okumaya uygun değildi, zaten eğitiminin ilk yıllarında okuldan atıldı; annesi yine de özel ilişkilerini kullanarak oğlunu Romalı bir Kardinalin emrine yerleştirdi ama o bir şehirden diğerine, farklı kadınlarla ve farklı işler yaparak macera dolu bir hayatı seçti. Piyango fikrini geliştirip dünyada ilk ulusal lotaryayı kurdu ve bundan büyük bir servet kazandı. Kumar seviyordu, aslında hayatını da kumar oynar gibi yaşadı. Venedik tiyatrosunda keman çaldı, ipek tüccarlığı yaptı, soylu çevreye kendini kabul ettirdi, İlyada'yı çevirdi, Voltaire ile dostluk kurdu ama hepsinden önemlisi, özgürce sürdürdüğü bu hayatın hikâyesini, hiçbir detay atlamadan, renkli bir dille kaleme aldı. Casanova’nın dile yatkın biri olduğunu, birçok Avrupa diliyle birlikte Latince ve Antik Yunancayı bildiğini, bir dilden diğerine çeviriler yaptığını biliyoruz. 4000 sayfadan oluşan on iki ciltlik Hayatımın Hikâyesi'ni anadili olan İtalyanca yerine daha evrensel olduğunu düşündüğü Fransızca yazması da bu yeteneğini gösteriyor. Hayatının son dönemini Bohemya’da bir soylunun yanında sıkılarak, intiharı düşünerek geçirirken, yazmak onu adeta kurtardı. Anılarını yazarken yeniden yaşadığını, özgürlüğüne belleği sayesinde kavuştuğunu hissetti. El yazmalarını ölmeden önce kız kardeşinin damadına verdi, yıllar sonra damadın oğlu ise değerini tam olarak anlayamadığı eseri Leipzig’deki yayımcı Brockhaus’a düşük bir fiyata sattı. Dolayısıyla eserin ilk baskısı Almanca kaba bir çeviriyle yayımlandı. Daha sonra kötü ve sansürlenmiş kopyanın Fransızca çevirisi yapıldı ama gittikçe özgün metinden uzaklaşılıyordu. Brockhaus, Jean Laforgue adlı bir Fransız profesörden eserin Fransızcasının cilalanmasını, Casanova’nın İtalyanca deyimlerle dolu dilinden kurtarılmasını istedi ve bunun sonucunda edebiyat tarihinin en acımasız kırpma ve sansürleme olaylarından biri yaşandı. Laforgue, Casanova’yı inançsız, kaba saba, seks düşkünü göstermek amacıyla kesintiler yapıp, metni gereksiz eklemelerle doldurdu ve Casanova’nın dilindeki tüm incelikten ve özgünlükten yoksun bir eser çıktı ortaya. 130 yıl boyunca bu versiyon doğru kabul edildi, çeşitli dillere çevrilerek Casanova’nın yaşam öyküsü olarak sunuldu. 1960 yılında Brockhaus sonunda elindeki özgün elyazmalarının gün ışığına çıkmasına izin verince, hayret ve hayranlık uyandıran gerçek metin ortaya çıktı. Otobiyografisinin başına gelenler gibi Casanova’nın da hayatı aslında haksızlıklarla dolu ve trajikomiktir. Bugün bizler için bu kitabı ilginç kılan özelliklerinin başında 18. yüzyılda soyluların günlük yaşamını dile getirmesi ve detaylarını anlamakta güçlük çektiğimiz bir dünyayı tanıtması geliyor. Kaç kez yıkanılırdı, peruklar nasıl sipariş edilirdi, yemeklerin menüsünde neler vardı, iç çamaşırları nasıldı, neler giyilirdi, çağın soylu kadınları neler konuşurdu gibi, roman ve şiirlerde zorlukla bulacağımız gündelik hayatları onun sayesinde öğreniyoruz. Casanova’nın anılarını okurken kadınlardan daha çok yemeklerden söz ettiğini şaşırarak görüyoruz. Belki de Venedikli olması sayesinde gelişmiş bir damak zevkine sahipti çünkü Avrupa’nın en önemli limanlarından biri olan Venedik yoluyla Doğu'dan gelen baharatlar Batı'ya yayılıyordu. Dünya mutfaklarından çeşitli lezzetlerin de o çağlardan beri Venedikliler tarafından tüketildiğini, kendi damak zevklerine adapte edildiğini biliyoruz. Ayrıca Casanova’nın deniz ürünleri sevgisinin nedeni de kuşkusuz yine bu şehirle bağlantılıydı, özellikle istiridye en sevdiği yiyeceklerin başında geliyordu: “istiridye” sözcüğünü merak edip araştırınca kitapta 51 kez geçtiğini görmek beni şaşırtmadı. İstiridyenin afrodizyak sayılmasında bir rol oynamış olabilir Casanova’nın bunca düşkünlüğü bu yiyeceğe. Sevdiği diğer lezzetler arasında farklı yörelerin peynirleri ve çikolata geliyor, özellikle şeker katılmamış sıcak çikolata içmeyi seviyor. En sevdiği öğün ise, kahvaltı. Gece boyunca harcadığı enerjiyi yerine koyma fırsatı veriyor kahvaltılar! Fakat kitabında söz ettiği en garip şey, bir şekerciye özel sipariş ile yaptırdığı sevgilisinin saçlarından hazırlanmış bonbon. Gerçi anladığım kadarıyla bu şekerlemeyi yemiyor, bir süre yanında saklıyor; karamelli kokusu ve içinde sevdiği kadından bir parçanın olması onu heyecanlandırıyor. Casanova asla obur ya da açgözlü biri değil, aksine iştah açan sofralar, zevkle hazırlanmış yiyecekler hedonist yaşam tarzını yansıtıyor. Yemek, hayattan aldığı zevklerin bir parçası; yemek yemeyi daha yoğun hazlar için bir araç olarak görüyor. Metresinin göğsüne düşen bir istiridyeyi yalayarak yutmak yemekle ilgili değil sanki, daha çok bedensel arzuları arttıran bir öğe. Sevgililerinin yemek yiyişlerini seyretmek de öyle. Örneğin sarışın sevgilisine hazırladığı şampanyalı çilekli bir menüden çok farklı acılı, baharatlı bir menüyü esmer sevgilisi için tasarlıyor. Bunlar onun aşk coşkusunu dışa vurma biçimleri. Kadınlardan badem, karamel gibi tatlar aldığını anlattığı satırlar, aşk için tüm duyularını devreye soktuğunu gösteriyor. 1785’ten 1797 yılındaki ölümüne dek kitaplık görevlisi olarak çalıştığı Dux Şatosu'nda günde sadece bir öğün yediğini, yaşlılığında hâlâ yemekten zevk aldığını ama miktarı düşürdüğünü söylüyor. Gerçi hayat hikâyesini yazarken tüm anlattıklarını yeniden yaşadığını, yaşlılık günlerinde farklı bir tat aldığını da görüyoruz kitabını okurken. Stefan Zweig Kendi Hayatının Şiirini Yazanlar (çev.: Ayda Yörükkan, İş Kültür, 1995) adlı kitabında Casanova’nın dehasını gösteren şeyin, hayatını yaşama biçimi olduğunu söylüyor: “Yaşamak bu zevk düşkünü sanatçının hem atölyesi hem de ilk maddesi ve şeklidir; o yazarların genellikle nesir ya da şiir yazmak için kullandıkları yaratıcı ateşin tümünü, kendi bu gerçek ve özgün eserini vermek için harcamıştır.” Başka bir deyişle, yazarların ve sanatçıların yaratmak ya da hayal etmek zorunda kaldıkları şeyi, şehvetli bedeniyle yaşamış Casanova. Hayal gücüne, yaşadığı ânın tüm güzelliklerini tatmak için gerek duyuyor; hayatta hiçbir şeyi sadece yapmış olmak için yapmadığını, yaptığı her ne ise, bundan mümkün olduğunca zevk almayı şart görüyor. Yaşlılık günlerinde bunları yazarken de aynı zevki okurlarına vermeyi hedefliyor. İçtenlikle yazdığı için gerçekten de okura bu zevki tattırdığı söylenebilir. Evlerin, hatta yatak odalarının içine okuyucuyu cömertçe davet ederek, tarih derslerinde anlatılmayan hayatları görmemize izin veriyor. *Jacques Casanova de Seingalt, The Memoires of Casanova, Complete (The Project Gutenberg EBook), çev.: Arthur Machen, 2006. (EBook #2981) sayfa 30.
- 2021 Vedat Türkali Edebiyat Ödülleri sahiplerini buldu
2021 Vedat Türkali Roman Ödülü "Osman" adlı kitabıyla Ayfer Tunç'a verildi. Atakum Belediyesi tarafından yazar Vedat Türkali adına roman, öykü, şiir ve çeviri kurmaca eser kategorilerinde verilen Vedat Türkali Edebiyat Ödülleri’ni kazanan isimler ve eserler açıklandı. 2021 Vedat Türkali Roman Ödülü, 'Osman' (Can Yayınları) romanıyla Ayfer Tunç'un; Öykü Ödülü 'Şehirli Karınca' (Sel Yayınları ) ile Mehmet Güreli'nin; Şiir Ödülü 'Dil Tutulması' (YKY) ile İlhan Durusel'in; Çeviri Kurmaca Ödülü Harfa Kitap tarafından Deniz Koç çevirisiyle yayımlanan Ocean Vuong'un 'Yeryüzünde Bir An İçin Muhteşemiz' adlı kitabının oldu. 2021 Vedat Türkali İlk Roman Ödülü ise 'Ölüler Kıraathanesi' ile Fatih Gezer'e layık görüldü. Bu yıl 473 eserin başvuru yaptığı yarışmanın jürisinde Doğan Hızlan, Zülfü Livaneli, Deniz Türkali, Gonca Özmen, Kemal Varol ve Yavuz Ekinci yer alıyor. Kazananların ödülleri Mayıs ayının son haftası takdim edilecek.
- Veba Geceleri ve Şöhretin Bedeli
Edebiyat birine hakaret edebilir mi? Edebiyat birileriyle alay eder mi? Edebiyat suçlar mı? Yargılar mı? Edebiyat, yazarın başkaları ile arasında olan husumetin, kuyruk acısının, çözümsüzlüklerin öç alma yeri midir? Edebiyat, yazarın komplekslerinin, kişisel açmazlarının, öfke ve hırslarının tatmin edileceği yer midir? Orhan Pamuk kitapları, daha ilk satırları yazılmaya başlandığında edebiyat dünyasının gündemini meşgul eder. Orhan Pamuk okurları, anbean kitabın yayınlanacağı günü bekler ve o güne kadar gelişmeleri takip ederler. Bu nedenle yazılmakta olan kitaba dair her haber, bu okurlarda büyük bir heyecana neden olur. Kitabın yayınlanacağı kesin tarih duyurulduğunda artık heyecan doruktadır. Bu süreç, belirli bir okur kitlesine sahip her yazar için geçerlidir, ancak söz konusu Nobelli bir yazar ve ismi büyük tartışmalarla gündemde olan Orhan Pamuk olduğunda, edebiyat dışı pek çok faktörün sürece dahil olması ile, farklı bir seyir izler. Nitekim Veba Geceleri de işte bu özel sürecin ana kahramanı olarak yayınlanır yayınlanmaz tartışmaların odağına oturuverdi. Edebiyatla uzaktan yakından ilgili hiç kimse ne Veba Geceleri’ni ne de başka bir edebiyat eserini Atatürk’e ya da başka bir isme ya da olguya hakaret etmekle suçlayabilir. Çünkü edebiyatın asla ve asla böyle bir derdi olmaz, olamaz. Edebiyat söz konusu ise; bu yazının başındaki tüm sorulara cevabımız koca bir HAYIR’dır. Herhangi bir edebiyat eseri için, eğer bu sorulardan herhangi birine evet diyorsanız, ortaya çıkan şeye ne edebiyat ne de eser diyebiliriz. Edebiyat kimseye hakaret etmez, kimseyi yargılamaz, suçlamaz. Evet, yazarın bir derdi vardır ve bir eseri kaleme alırken tek amacı, ve belki de en büyük kaygısı ve sancısı, o derdi anlatmaktır. Ve akabinde edebiyatın asıl derdi anlamaktır. Yazar o derdini masaya yatırır, keser, biçer, yoğurur, şekil verir, bozar, yeniden ve yeniden inşa eder. Yani aslında edebiyat bir bakıma anlatmaktan çok anlama çabasıdır, elbette en başta yazar için böyledir bu; dünyayı, yaşamı, insanı, doğayı… En çok da kendisini anlamaya çalışır yazar. Bu anlatma ve anlama çabasına okurunu da ortak eder. Edebiyat, işte o, yazarın ve okurun buluştuğu büyülü yerdir. Bu nedenle edebiyattır, başka bir şey değildir. Mahir Ünsal Eriş’le yaptığımız bir söyleşide, ona iyi edebiyat–kötü edebiyat, iyi yazar–kötü yazar, iyi kitap–kötü kitap üzerine ne düşündüğünü sormuştum. Hiç unutamadığım bir cevap vermişti: “İyi edebiyat–kötü edebiyat diye bir şey yoktur, tek bir edebiyat vardır o da iyidir zaten.” Meselenin özeti budur. Bir edebiyat eseri için bir yayınevinin ve o eserin yazarının, hayır biz kimseye hakaret etmedik, diye açıklama yapmak zorunda bırakılması bu nedenle çok ama çok üzücüdür. Elbette her kitap eleştirilebilir. Edebiyatın benim için ne olduğunu yukarıda anlatmaya çalıştım. Bu kapsamda bir kitapla yakınlık kurabiliyorsam ne mutluluk! Bir okur daha ne ister? Ama eğer bir kitapla yakınlık kurmakta zorlanıyorsam, işte bunun nedenleri doğrultusunda o kitabı elbette eleştirebilirim. Veba Geceleri’nin, Orhan Pamuk gibi, usta yazarlığı başta Nobel olmak üzere, sayısız ödülle, kitap satış rekorları ile, ünü ile binlerce kez kanıtlanmış bir yazar tarafından kaleme alınmış olması bu durumu değiştirebilir mi? Değiştirmeli mi? Bu yazının ana amacı da bu zaten. Her kitabın, okuru kadar yorumu vardır. Bu yazı da o okurlardan birinin yorumudur naçizane… Kitabı bitirdiğimde, elimden geldiğince kitap üzerine yapılmış eleştirileri de okumaya, izlemeye çalıştım. Özellikle tanınmış eleştirmenlerin kitabı yere göğe koyamadıklarını gördüm. Bence de ve tabii ki çok usta bir yazarın elinden çıkmış çok iyi kurgulanmış bir eserle karşı karşıyayız. Diğer yandan aynı eleştirmenlerin bu “çok iyi” yorumlarının altını çok da dolduramadıklarını, “çok iyi” “harika” demekten pek de öteye gidemediklerini gördüğümü de belirtmeliyim. Benim açımdan, okuduğum en nitelikli eleştiri K24'te yayınlanan Umut Dağıstan imzalı “Veba Geceleri ve romanda ölçüt sorunu”* başlıklı yazı oldu. Dağıstan, hem romanın ne kadar ustaca yazıldığının hakkını vermiş, hem de nesnel bir bakış açısı ile romanın nasıl daha iyi olabileceğine dair düşüncelerini paylaşmış. Ben de kitap hakkında benzer düşüncelere sahibim. Orhan Pamuk, kitaplarına unutulmayacak ve edebiyat tarihinde iz bırakacak cümlelerle başlar: “Bu hem bir tarihi roman hem de roman biçiminde yazılmış bir tarihtir.” Veba Geceleri’nin bu ilk cümlesi bize hem ne tür bir roman okuyacağımızı söylüyor, hem de Pamuk’un kitaba dair çıkacak bütün olası tartışmaları tahmin ettiğini ve bu tartışmalara karşı okuru uyardığı kadar kendini de sağlama aldığını gösteriyor. Bir anlamda; “tarihi bir de benim gözümden okuyun” derken, bu tarihe karşı çıkacaklara da “olabilir, zaten bu bir kurgu” diye göz kırpıyor muzipçe. Yani daha ilk cümlesi ile, “ey okur, oldukça çekişmeli, eğlenceli olduğu kadar emek isteyen zorlu bir oyuna hazır mısın?” dediğini düşündürdü bana. Benim için kitaba dair en büyük sıkıntı, cümle kuruluşları ve anlatımdaki, yazarın okuru zorlayan teknik tercihlerinden kaynaklı ritim eksikliği oldu. “Ve”leri bol, uzun mu uzun ve devrik olan cümleler, eğer bir ritim duygusu ile okura ulaşabilseydi bu kadar rahatsız edici olmayabilirdi, ancak ben kendi adıma bu cümleler üzerinde oldukça emek harcayarak ilerledim. Belki de yazarın amacı bu emeği vermemizdi. Diğer yandan genel olarak cümle kuruluşları ve özellikle Osmanlı dönemi toplum yapısına dair anlatımlar, kitabın sanki Türk okura değil de, başta İngilizce olmak üzere, birçok farklı dilde kitabı okuyacak dünya okurlarına yönelik özel bir anlatma çabası içine girdiğini düşündürdü bana. Yani romanın, Türkiye dışındaki oryantalizm meraklısı okurların beklentilerine göz kırpan bir yanı olduğunu düşünüyorum. Orhan Pamuk’un diğer kitaplarında olduğu gibi, Veba Geceleri’nin yayınlanma sürecinde hem yazar hem de okurları için heyecan verici şeyler yaşandı. Türkiye’deki ilk basımı 300.000 kopya olarak yapıldı. Kitap yayınlanmadan önce Orhan Pamuk’un bizzat kendisinin kitabı anlattığı tanıtım videoları yayınlanmaya başladı. Bu videolar önümüzdeki günlerde de yayınlanmaya devam edecek sanırım. Pamuk kitabı kafasında 40 yıldır planladığını, 5 yılda yazdığını belirtiyor. Aslında yazım süreci belki daha uzun sürecekti; pandeminin dünya gündemine kâbus gibi çökmesi ile kitabın yayınlanması başka bir anlam kazandı ve hem Türkiye hem de yurtdışındaki yayıncıları Pamuk’u kitabın bir an önce yayınlanması konusunda sıkıştırmışlar. Bunun üzerine yazar son bir senede kitabı tekrar yazıyor. Söyleşilerinde belirttiğine göre, yazım sürecinde covid salgını başlamadan önce, veba kaynaklı korku ve ölüm korkusunu ilk başta iyi ifade edemediğini düşünüyormuş. Pandemi ile bu duyguyu daha iyi ifade ettiğini söylüyor. Kitabın tarihle ilişkisi çok yoğun, öyle ki zaman zaman gerçekten bir tarih kitabı mı yoksa bir roman mı okuyoruz, birbirine çok karışmış durumda. Tarihsel ayrıntılar çok olduğu kadar, okuru yoran uzun anlatımlar yapılıyor. Bazı konular, özellikle salgına dair detaylar çok fazla tekrar edilmiş. Örneğin vebaya yakalanan birinin yanına gidilip yapılan ilk tetkikler ve hemen ardından veba hıyarcığının yarılması ve iltihabın akıtılması kitapta onlarca kez geçiyor. Bunun anlatıma ne kattığını gerçekten merak ediyorum. Tüm bunlar kitabın edebi tadı ve karakterlerin iç dünyası ile yakınlaşmamızı zorlaştırıyor. Bu durumun, Pamuk’un üzerine çok çalıştığını söylediği korku duygusu dahil insana dair duygulara, özellikle kitaptaki ana karakterlerin gerilim ve acı anlarına, dolayısıyla onların iç dünyalarına yeterince yakınlaşmamızı engellediği düşüncesindeyim. Bunda, kitabın üstkurmaca tekniği ile, akademisyen tarihçi karakter Mina Mingerli tarafından, bir edebiyat yazarının değil de bir tarihçinin gözü ve anlatımı ile yazılmış olması da etken olabilir. Burada eleştirilerime şunu da eklemeliyim; benzer nedenlerle, romanın bir kadın anlatıcının ağzından anlatıldığı duygusuna da yaklaşamıyoruz. Ben kendi adıma kitabın edebi tadına varabilmek için, elimden geldiğince, kitapta geçen tarihi olaylar ve kişilerle gerçek tarih arasındaki ilişkileri mümkün olduğunca dikkate almamaya, bu durumdan bağımsız bir okuma yapmaya çalıştım. Yine de çoğu bölümde Orhan Pamuk bundan kaçma şansı bırakmıyor okuruna. Ama işte bu durum, karakterlerle yakınlık kuramamamıza neden oluyor. Diğer yandan Pamuk yine söyleşilerinden birinde, bu kitaptaki karakterlerin hiçbirinde kendisinin olmadığını, kendisine uzak karakterler olduğunu söylüyor. Bu durum okur olarak bizim de Veba Geceleri’nin karakterleri ile aramıza mesafe koymuş olabilir. Bu eleştirilerimde romanı beğenmediğim anlamı çıkartılmasın. Mizah ve ironi, bence iyi bir eserin olmasa olmazlarından biri ve Veba Geceleri’nin temel yapı taşları olarak çok iyi kullanıldıklarını düşünüyorum. Tüm olumsuz eleştirilerime rağmen, hem tarihi, hem siyasi, hem polisiye, hem aşk, hem devlet bürokrasisi, hem de bir Doğu–Batı romanı olarak ele alınabilecek kadar geniş bir yelpazeye, çok katmanlı bir anlatım ve kurguya sahip bir roman yazmak, binlerce sayfalık bir tarihi, bir imparatorluğun çöküş dönemini, altı aylık bir zaman dilimine sığdırıp hayali olarak yaratılmış küçük bir adada geçen uzun (upuzun) bir hikâyeye dönüştürmek ancak çok usta bir yazarın harcıdır. Kitabın yoğun bir araştırma ve titiz bir çalışma ürünü olduğu da kitabın her satırında kendini bize gösteriyor. Yani yukarıda bahsettiğim eleştirilerime rağmen Orhan Pamuk, ustalığını bir kez daha gözler önüne seriyor diyebilirim. Aslına bakarsanız şöhretin bedelini Orhan Pamuk kadar kitapları ve okurları da ödüyor. Bir Orhan Pamuk kitabı okurken, okumanın en kıymetli işlevini, okurla kitabın dünyadan kopup baş başa kalma ayrıcalığını, kitabın dünyasına kendimizi öylece bırakıverme şansını deneyimlemekte zorlanıyoruz. Ben, edebiyata dair bir eserle, o eserde geçen karakterlerle, olaylarla hatta mekân ve zamanla duygusal bağlar kurmayı tercih eden bir okurum. Duygusal bir okurum yani. Eserle kurduğum öznel ilişki çok önemli benim için. Yoksa niye okuyoruz ki? Ya da yazar neden yazıyor ki, diye de sorabiliriz… Edebiyata dair çok ahkam kestim, kusuruma bakmayın. Ama bir konunun daha altını çizmeden bitiremeyeceğim bu yazıyı. Nobel ödüllü bir yazar olmak kadar, dünya çapında bu derece tanınan, yazdıkları dünya çapında heyecanla beklenen, okunan ve tartışılan bir yazar olmak elbette bir yazar için büyük bir onurdur. Ama aynı onuru tüm okurları, hatta kitabı okusalar da okumasalar da, sevseler de sevmeseler de, yazarın ait olduğu ülkenin insanları da paylaşırlar. Edebiyat böyle bir şeydir, ne mutlu ki böyle bir şeydir ve bunu hiçbir şey değiştiremez… * https://t24.com.tr/k24/yazi/veba-geceleri-ve-romanda-olcut-sorunu,3176
- Suzey'e İki Çift Lafım Var
Metin Nart Çilem Dilber’in Kuyruklu Yalan kitabının ilk öyküsü Suzey’i bitirdiğimde, kötülüğün hâlâ, sebepleri bütünüyle ortaya konulamamış bir muamma olduğunu ama farklı ve tatminkâr birçok yaklaşımın mevcut olduğunu düşündüm. Kitabının ilk öyküsü Suzey’in konusu da kötülüktü zira. “Kişisel kötülük” hakkında felsefe, sosyoloji (Etik-din bu başlığın altına pekâlâ yerleştirilebilir) ve psikiyatrinin işaret ettiği bir yığın sebepten söz edilir. Kimileri hastadır kötülük yapar, bazıları karakterlerinden dolayı -genetik- kötülük yapar, kimileri toplumsal sebeplerden dolayı kötülük yapar, deriz. Oldukça da ikna edici buluruz. Tıpkı, Stephen King’in, The Shining-Medyum romanının kahramanı, yazar Jack Torrance gibi. Kötülük asıl, kötülüğün ortak bir kimlik olarak ortaya çıkması durumunda çetrefilleşir. Kişisel kötülük bir günah, bir suç olarak ortaya çıktığında cezalandırılması nispeten kolaydır. Peki ortak kimlikte ortaya çıktığında bu suçu, bu günahı kim üstlenecek? Tıpkı Suzey’de kötülüğün ortak kimlikte ortaya çıkmasındaki gibi. Çilem Dilber kötülüğü “Biz-O” dikotomisi oluşturarak kurgulamış öyküsünde. Bu çok işlenen tem, yazarın -biçimi oluştururken- anlatıcı seçimiyle özgünlüğün dar alanında kendisine yer ediniyor. "Fısır fısır konuştuk önce." Öykünün bu giriş cümlesindeki Biz’in, farklı bir biz olduğunu henüz ilk sayfanın sonuna geldiğimizde anlıyoruz. “Biz” anlatıcı kurmacalarda nadiren kullanılır. Tıpkı diğer anlatıcılar gibi bu anlatıcının da farklı tipleri vardır. Mesela Jean Echenoz, “1914” ya da “Bir Yıl” eserlerinde, sadece birkaç yerde araya girip ilahi anlatıcının -bana göre bu eserlerde “bilen anlatıcı” demek daha doğru- elini kuvvetlendiren bir atraksiyon aracıdır. Kahramanın özne olduğu “Biz”in içinde yer alır anlatıcı. Yine Jean Echenoz-Ravel’inde tanıştığım “Biz” anlatıcı, bazen Ravel’in özne olduğu “Biz”in içinde bazen de Ravel’in nesne yapıldığı cümlenin öznesinde yer alır ve cinsiyeti olmayan bir sestir. Suzey’in Biz anlatıcısı Jean Echenoz’un biz anlatıcılarıyla örtüşmüyor. Bir diğer biz anlatıcı tipi de, Julie Otsuko'nun Tavan Arasındaki Buda'daki Biz anlatıcıdır. Buradaki biz, hem öznenin hem nesnenin içinde yer alır. Çünkü JO’nun bu eserindeki Biz anlatıcı, metnin hem öznesinde yer alır hem nesnesinde. Öznedeki biz ile nesnedeki biz, aynı gruptur zira. Biz, bizi, okura anlatır. Varlığı olan bir sestir ve cinsiyeti kadındır. Çilem Dilber’nin “Suzey”deki Biz anlatıcısı, yazarın kurduğu “Biz-O” dikotomisi üstünden yürüdüğü için genel olarak öznedir ve O’dan sürekli nesne olarak söz eder. Öykü boyunca kâh kadın kâh erkek olan ama üstlendikleri misyondan dolayı aralarındaki cinsiyet farkı flulaşmış ve bir varlık olan Biz’in sesini duyarız. Anlatıcı bir kadının da sesi olur bir erkeğin de. Suzey’le hesapları olan bir zümrenin ortak dilidir. "Fenerin ışığını görünce kalkıp peşine düştük muhtarın. Ne bir konuşma ne bir fısıltı. Cırcır böceklerinden başka ses çıkaran yok. El fenerinin ışığında, toza toprağa bata çıka yürüdük. Yarasalar tepemizde dönüp durdu yol boyu. Civardaki tepeler, tepelerdeki ağaçlar, onların üstünde ışıyan sabırsız Ay, hepsi birer heyula. En son karşı yamaçtaki eve yöneldi muhtar. Biz de onun peşine. Yamaca vardığımızda hafif bir rüzgâr başladı. Kavak ağaçlarının hışırtısı rüzgâra karıştı. İki katlı, eski evde ne ışık ne ses. İçimizden biri yol boyu topladığı çalı çırpıyı evin önüne yığdı." Anlatıcı bahsini bir kenara koyup öykümüze dönersek, teması kötülük olan öykünün konusunu kristallendirebiliriz. Hannah Arendt’ın Eichmann Kudüs’te eserinde çizdiği kötülük, dinin, günahkârlık üstünden anlatmaya çalıştığına benzemez. Ona göre kötülüğün sıradanlığı, bireylerde oluşmuş haset-hınç benzeri duyguların erk tarafından yönetilip, sıradan insanların birer canavara dönüştürülmesidir. “Sıradanlığı” buradan gelir. "Gözleri bal rengi. Bakınca altın sarısı ışıyor. Dilinden düşen bir kelime bin parça ediyor insanı. Her gülüşünde, al beni, diyor nar dudağı, gül yanağı. Yüreği titriyor bakanın. Bir gören bir daha iflah olmuyor, yemeden içmeden kesiliyor." Arendt, Nazi Almanya’sında kötülüğün insanlar tarafından görülür görülmez kötülük olduğunun anlaşılmasını sağlayan bir niteliğini, baştan çıkarıcılığını yitirdiğini ve böylece kendini kamufle ettiğini ifade eder (Arendt 2009: 157) Onda var bende de olsun, diyebileceğimiz gıptanın çerçevesinden çoktan çıkmış hâl, bende yok onda da olmasın sınırına girer yavaş yavaş. Kılıf hazırdır. "Bak filancanın oğlu hasta oldu, yataklara düştü Suzey’i bir görüşüyle. Falancanın kocası evi barkı unuttu. Böyle giderse ne er kalır köyde ne aile." Ve fırsat çıkar. "Bir ninesi vardı ona sahip çıkan. O da öldü gitti." Erk de hazırdır. "Söylediklerimizi duyan muhtar, “Telaşa mahal yok,” dedi nihayet. “Ahalinin huzuru için bir hâl çaresine bakılacak.” Örgütlenmiş kitle için kötülük sıradanlaşmıştır artık. Cadı avına çıkabilir, linç yapabilir, “ötekini” kolaylıkla yakabilir. Hedefin “hâllinden” sonra erk gerekli önlemleri de alır. Temizlik, izleri silme, suçu flulaştırma. "Şehirden bir araç getirtti. Araç dereden yamacı baştan aşağı yıkayacak kadar su çekti. Közler söndü, yıkıntı temizlendi." Ötekinin “hâllinden” sonra, topluluğun bireylerinde sindirme pek de kolay olmaz. İnsan varlığının hesaba katılmamış mekanizmaları işlemeye başlar. Cadı avından sonra öykü, “Duman-Vicdan” metaforuyla birlikte bir alegoriye evrilir. "Ertesi sabah yine yamaçtan yükselen dumanla uyandık. Yıkıntıda açılan köz dolu koca bir çukur. İçten içe yanıyordu toprak. Kovalara su yerine toprak doldurduk biz de. O her şeyi örterdi ne de olsa, bir köz çukurunu mu kapatmayacaktı? O da nafile çıktı." Öykünün masal atmosferinde “hesaba katılmamış” bu mekanizmalar metafizik varlıklarıyla boy gösterir. "Bahtiyar gece yarısı avluya su dökmeye çıktığında görmüş ilk. Tepesinden uçarak geçmiş Suzey." "Benimkilerin arasına karışmış kıpkızıl bir keçi. Nereden geldi hiç anlamadım billahi. Gözlerinden ışık saça saça üstüme gelince bildim onun Suzey olduğunu?" "İmamın karısı halı kursunun arkasında karşılaşınca oturup iki çift laf etmek istemiş Suzey’le. Öte dünyayı soracakmış." "Seyfi’nin kızı büyürken Selim’in karısı doğurdu. Sonra başkası ve bir başkası. Köy meydanından aheste aheste geçen, olmadık yerde ortaya çıkan onlarca küçük Suzey’e alışmamız da uzun sürmedi." Menfaat için kardeşin kardeşi öldürmesinin insanlık tarihindeki ilk arketipi Hâbil-Kâbil göndermesiyle Çilem Dilber, gerçeğin tersyüz edilip nasıl farklı bir algıya dönüştüğünü göstererek sağlam bir darbe vuruyor. "Halim’le Salim’i andık dönüş yolunda. Dağ gibi adamlar. Gür sesli, gök gözlü. Bir batından çıkma can parçaları. İkisi de birbirinden civan. “Vah ki vah, az mı kahrolduk o masumlara,” dedik." Edebiyat, bir yönüyle bir derleme sanatıdır. Bu, öyküde daha zordur. Çilem Dilber, bu alegorik öyküsünde, akıllıca yaptığı anlatıcı seçimi, temi ustaca kristalize ettiği konusuyla edebiyatın asla ölmeyeceğini muştuluyor. Düşünsenize bir, Arendt kötülük üstüne bir yığın söz etmiş. Aramış, taramış, konuyu lime lime etmiş. Bu kısa öyküde Çilem Dilber gerçekliği öyle güzel deforme etmiş ki Arendt’ın “kötülüğün sıradanlığını” kucağımıza bırakıvermiş. Alegorik okumaya açık bu öyküde son söz elbette her okura ait. Final bir başka güzeldi. Son söz yerine Julio Cortazar’ın Ötekinin Rüyası’nda yazdığı bir paragrafı paylaşıyorum. “Ve tanyeri orkestrası nefesli çalgılarını akort ediyordu. Orada kaldım, mutlak mekânda; buradayım, canlı zamanda. Gerçekliğin çerçeveleri kırıldı!”















