Search Results
Bu sitede ara
Boş arama ile 5404 sonuç bulundu
- Meksika kırsalında talihsiz bir aşk hikâyesi
"İlhamla hazırlanan bir yemeğin pişirme ve yeme sürecinde mutlu hissettirdiği olası bir durumdur genellikle. Üzerine sık düşünmesek de aynı zamanda öfkeye, derin bir üzüntüye de neden olabilir her bir pişirme ve üretme süreci…" İlke Kamar Meksika yemeklerindeki farklı tatların karmaşıklığı üzerinden yaşamlarımızdaki ‘otoriter seslere’ karşı verilen mücadeleyi ele alan Acı Çikolata romanı üzerine yazdı. Çikolata ve kral tacı Malzemesi, 920 g kakao (Soconusco) 920 g kakao (Maracaibo) 920 g kakao (Caracas) 1.840 g ya da 2,760 g tozşeker (isteğe göre) … “Yapılması gereken ilk şey kakaoları kavurmaktır. Bunu yaparken toprak tepsi değil de sac kullanmak daha uygundur. Kakao taneciklerinden süzülen yağ toprak tepsinin gözenekleri arasında kaybolur. Bu tür ayrıntılara dikkat etmek son derece önemlidir. Ayrıca bilesiniz ki çikolatanın iyi olması üç şeye bağlıdır: Kullanılacak kakao tanelerinin çürük ve ezik değil, sağlam ve sağlıklı olmasına, çeşitli tipte kakao taneciklerinin harmanlanarak kullanılmasına, son olarak da kakao tanelerinin kavrulma süresine. Kakao, açıklandığı gibi kavrulduktan sonra kalburdan geçirilerek taneler kabuklarından ayrılır. Metate’nin altına içi iyice harlı kor dolu bir kap konur. Taş iyice ısındıktan sonra kakao tanelerinin ezilmesine başlanabilir. Matate’nin üzerine şekerle karıştırılmış kakao taneleri konur ve ikisi birlikte tahta tokmakla dövülerek ezilir. İyice ezilip hamur haline gelmiş şekerli kakaolar hemen parçalara ayrılıp isteğe göre dikdörtgen ya da yuvarlak şekiller verilir. Çatalın ucuyla işaretlenerek bölünecek yerler belirlenir”. Bu tarif bir yemek kitabından değil, sizi yanıltmasın, Laura Esquivel’in Acı Çikolata romanından, Tita’nın nefis tariflerinden biri sadece. Tita’nın geleneğe karşı özgür olma mücadelesi, Meksika’nın bilinen yemekleriyle bir araya geliyor. Acı Çikolata, yemekler ve üzerimizdeki anlamlarına yoğunlaşırken tarih, mekân, devrim, ahlak ve anaerkil kodlarla şekillenen bir katmana da sahip. Tita’nın yaşamının en önemli anlarına eşlik eden 12 tarif adeta onun hikayesinin bir parçası oluyor. Laura Esquivel, Meksika yemekleriyle roman kahramanının sevinçlerini, endişelerini, heyecanını anlatırken yemekleri adeta fizyolojik bir ihtiyacın çok ötesine taşıyor. Öyle de değil mi! Çoğu zaman hayatımızda temel bir ihtiyacın ötesinde yiyecekler toplumsal, kültürel ve inancı da içeren farklı şekillerde, anlamlarda yer edinir. Yemek kültürünün, birbirleri ile olan etkileşimleriyse bu kavramı beslenmenin dışında başka boyutlara taşır birçoğumuz için. Yemeklerin yaratım sürecinden üretimine kadar tadı ve etkisiyle yaşam alanlarına kendine özgü bir dokunuş yaptığıysa aşikâr. İlhamla hazırlanan bir yemeğin pişirme ve yeme sürecinde mutlu hissettirdiği de olası bir durumdur genellikle. Üzerine sık düşünmesek de aynı zamanda öfkeye, derin bir üzüntüye de neden olabilir her bir pişirme ve üretme süreci… Özellikle zorunlu bir görev ve zorlu bir sürecin parçasıysa. İşte, Latin Amerika edebiyatına önemli katkıları olan Meksikalı yazar Laura Esquivel’in Acı Çikolata kitabı, yemek kültürü ve bireylerin iç dünyasıyla bağlantı kurarken, geleneği ve kadın kimliğinin sıkışmışlığını bir arada anlatan farklı bir okuma deneyimi sunuyor. "Büyülü Gerçekçilik" akımının en önemli temsilcilerinden biri sayılan Laura Esquivel’in 1989’da yazdığı ilk romanı, 19. yy. Meksika devrimi sırasında de la Garza çiftliğinde yaşananları yazarın sakin, telaşsız üslubuyla aktarıyor. Kitabın yazıldığı dönem, tarihinde birçok savaş, işgal ve mücadele barındıran Meksika’nın, bağımsızlık mücadelesine soyunduğu yıllarda geçiyor. Meksika’nın dönüşümden geçtiği devrimle birlikte yeni formların oluşmaya başladığı bir dönemdir bu tarih. Can Yayınları’nın Havva Mutlu çevirisiyle bugünlerde yeniden okuyucuyla buluşturduğu kitap, kadının var olma mücadelesini odağa alan yanıyla yazıldığı dönemden günümüze güncelliğini koruyan kitaplardan biri. Yemeğin hazzı ve hüznü Sinemaya da uyarlanan Acı Çikolata romanı ‘imkânsız bir aşkı’ merkezine alarak Meksika sosyal yaşamı, baskıcı aile gelenekleri, toplumun kadına yönelik bakış açısı gibi konuları tartışıyor. Ama tüm bunları ülkenin en bildik yemeklerinin hazırlanışını da işin içine katarak anlatıyor. Yemeğin hangi duygular ile yapıldığı, lezzeti, hazzı ve hüznü hikâyeye eşlik ediyor. Dönemin sosyal yapısını, gündelik hayatı ve aile ilişkilerini tarifler ve yemekler üzerinden gözlemliyoruz. Her ne kadar roman, Tita ve Pedro’nun aşk hikâyesini anlatsa da kadının mutfaktaki rolü, sorumluluğu, sıkışmışlığı, üretkenliği ve baş kaldırışını da görürüz. Dahası yazar metni kırsal yaşamın çelişkilerini, kadın üzerindeki baskıları da içeren geniş bir uzama taşıyor. Romanın konusuna gelince: Tita henüz iki günlükken babası kalp krizinden hayatını kaybeder. Annesi Elena, kızları Gertrudis, Rosaura, Tita, aşçı Nacha ve hizmetçi Chenca hep birlikte yaşamlarını sürdürmeye başlarlar. En çok zaman geçirdikleri yer ise mutfak olur. Yıllar böyle sürüp giderken Tita on beş yaşını doldurduğu zaman âşık olduğu Pedro Muzquiz ona evlilik teklif eder ve bu tekliften sonra hayatı bambaşka bir yöne sürüklenir. Bu teklif onun için zor zamanların başlangıcıdır. Evin en küçük kızı olması ona çok büyük bir sorumluluk yüklemektedir. Daha doğrusu aile geleneği en küçük kızın hayatı boyunca evlenmeyip, anneye bakma sorumluluğu vermektedir. Bu yüzden annesi Elena, bu evliliğe kesinlikle izin vermez. Âşık olduğu adam Pedro’yla ablası Rosaura evlendirilir. Bu karardan sonra Tita’nın hayatından hüzün ve dertler eksik olmaz. Geleneksel Meksika acılı yemekleri, etrafa yayılan mis kokular ve lezzetler Tita’nın hayatında keder, yalnızlık, devinim ve dönüşümün simgesi olur. Düğün pastası, kasvet, gözyaşı… İşte o anlardan biridir kitabın ‘Düğün Pastası’ isimli bir bölümü. Pedro ve ablasının düğün pastasını yapma görevi aşçı Nacha ve onun yardımcısı Tita’ya verilir. Sevdiği adam ve ablasının düğün pastasını hazırlarken, Tita’nın yaşadığı duyguları pastanın her aşamasında görürüz. Özellikle tereyağını una katarken yas tutan biri gibi kaskatı halini hissederiz. Bir yandan da beyazından ayırdığı her bir yumurta sarısını şekerle çırparken; kremanın katmanına gözyaşlarının karışması da yaşadığı durumdan ne kadar üzgün olduğunu gösterir Tita’nın. Sonunda düğün pastası biter bitmesine ama adeta çaresiz aşkı, yalnızlığı, suskunluğa mahkûm edilmiş halinin ve mateminin simgesi olur bu pasta. Düğünün sonunda ise davetlileri kötü bir sürpriz beklemektedir. Tita’nın vicdanıyla yüzleşmesi “Pedro ile Rosaura’nın evlenmesiyle Tita bu bıldırcının durumuna düşmüştü. Boynu ve ruhu kırık, çırpınıp duruyordu. Kendi çektiği acıları bu hayvana çektirmek istemedi. İçindeki merhamet bunu gerektiriyordu. Hemen büyük bir kararlılıkla hayvan yakalayıp işini bitirdi.” Ancak Tita’nın vicdanın sesini duyması uzun sürmez. Hikâye, tarifler ve olaylarla sürüp giderken; romanın konusunun nereye varacağı, hiçbir zaman kendi hisselerini ifade edemeyen Tita’nın sıkıcı yaşamının manevi ve fiziksel sınırları aşıp aşamayacağıysa merak konusudur. Aynı zamanda Tita’nın kendisini güvende hissedeceği, toplum kuralları, aile baskısından uzaklaşıp bir yaşam sürdürebilecek bir sonla karşılaşıp karşılaşmayacağı da... Meksika’nın bildik kurallarını tersine döndüren Acı Çikolata romanı, Meksika yemeklerindeki farklı tatların karmaşıklığı üzerinden yaşamlarımızdaki ‘otoriter seslere’ karşı verilen mücadeleyi ele alıyor. Günümüz dünyasında yaşananlara baktığımızda ‘bu seslerin’ başta kadın olmak üzere her kesimi nasıl kuşattığı ortada… Bu kuşatılmışlığı bozguna uğratmanın başta insani olduğu kadar tarihsel de bir görev olduğunu hatırlatıyor bize Acı Çikolata. Acı Çikolata Laura Esquivel Can Yayınları Çeviri: Havva Mutlu Ocak 2021.
- 67. Sait Faik Hikaye Armağanı sahibini buldu
Darüşşafaka Cemiyeti ve Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları iş birliğiyle 67’ncisi düzenlenen Sait Faik Hikâye Armağanı’nın bu yılki sahibi belli oldu. Darüşşafaka Cemiyeti’nin önderliğinde Doğan Hızlan’ın Başkanlığı’nda toplanan Hilmi Yavuz, Nursel Duruel, Prof. Dr. Jale Parla, Metin Celâl, Prof. Dr. Murat Gülsoy ve Beşir Özmen’den oluşan Sait Faik Hikâye Armağanı Jürisi daha önce Ayşe Ünüvar (Hikayemin İncindiği Yerdeyim - Metamorfoz Yayıncılık), Ayşegül Devecioğlu (Arkası Mutlaka Gelir - Metis Yayınları), Emirhan Burak Aydın (Her Kabilenin Bir Endişesi - Everest Yayınları), Esra Erdoğan (Kocamın Adı Ağzımın Tadı - Yapı Kredi Yayınları), Eyüp Aygün Tayşir (Sabitalem Mahallesi - İletişim Yayınları), Figen Şakacı (Kesekli Tarla - İletişim Yayınları), Neslihan Önderoğlu (Yakınlık Korkusu - Can Yayınları), Nihan Eren (Hayal Otel - Yapı Kredi Yayınları), Onur Akyıl (Açık Dövüş - Alakarga Yayınları) ve Şermin Yaşar'ın (Deli Tarla - Doğan Kitap Yayınları) kısa listeye kaldığını duyurmuştu. Abasıyanık'ın ölüm yıldönümü olan 11 Mayıs tarihinde ise ödülün Şermin Yaşar'ın Deli Tarla adlı kitabına verildiği ilan edildi.
- Stendhal’ın Eli
Hasan Sezer Uyanış Yabancısı olduğumuz bir dünyanın kapısı önümüze açılırken heyecan duyarız çoğu zaman. Bu vakitlerde bizi etkisi altına alacak bir metinle karşı karşıyaysak eseri bırakmak bir hayli zor olacaktır üstelik. Yatakta, masada, kuru bir sandalyenin üzerinde, koltukta; evde, okulda, yolda veya işte nerede olursak olalım o esere dönme arzusuyla yanıp tutuşuruz. Sayfalar bir çırpıda akar gider. Koşarız satırların arasında, gökyüzüne kara çalınsa da umurumuz olmaz. Haftalar, günler belki de saatleri harcarız şuursuzca. O satırlar hiç bitmesin isteriz. Farklı bir bedene bürünürüz sanki. Benliğimizden uzaklaşırız, okumak istekten ihtiyaca dönüşür. Yabancı olarak tanımladığımız bu kişileri kardeşimiz, annemiz, babamız, çocuğumuz biliriz. O köylerin ve ovaların, ışıltılı şehirlerin, fabrikaların, kafelerin, restoranların piri oluruz. Aynı yıldızın altında hayran oluruz doğaya, o korku dolu soluğu duyumsarız. Birlikte sinirleniriz, beraber kızarız. Bir acı sona burkulur yüreğimiz. Günlerce o satırların etkisi altında yaşamımızı sürdürürüz. Öyle bir an gelir ki sanat hastalığa bürünür. Bizi tir tir titretir, nefesimizi keser, gözlerimize bir perde gibi iner. Elimiz ayağımız tutmaz olur, eserin karşısında dehşete düşeriz veya hazzın doruğunda coşkulu bir duygu selinde boğuluruz. Başımız döner, kulaklarımız uğuldar. Duvarlar ağızlarını açıp konuşmaya başlar, kalbimiz göğsümüzü parçalayacakmışçasına hırsla atar. Biz daha ne olduğunu anlayamadan gelip geçer bu buhran. Baygınlıktan sıyrılıp kendimize gelmeye çalışırken şaşkınlıktan nutkumuz tutulur. Belki korkar, belki aşık oluruz. Stendhal’ın Eli Bu asırdan pek de uzak olmayan bir zaman diliminde ortaya çıkmış bir sanat hastalığı söz konusuydu. Bu hastalık, sanat eserlerinin karşısında duyulan estetik zevkin bir orgazm şehvetine bürünmesi ve etkisi altına aldığı kişileri bayıltmasıyla ünlenmişti. Stendhal’ın Floransa ziyareti sırasında Santa Croce Bazilikası’nda Giotto’nun fresklerini gördüğünde usta yazar, anlatım gücünün yetmeyeceğine kanaat getirdiği bir duygu durumuyla karşılaştığını yazmıştır. Stendhal sendromu olarak adlandırılan bu zevk sarhoşluğu bugün de bilinirliğini korumaktadır. Bu esrarengiz duygu durumunun ardında saklı olan estetik haz, hedonist felsefenin ne kadar güçlü olduğunu bizlere göstermektedir. Karşı karşıya kalınan bir resim, dinlenen bir müzik parçası, sayfalar dolusu bir metin veyahut küçürek bir öykü, belki de kısacık bir cümle olabilir. Ancak unutulmamalıdır ki öznel olan estetik ve haz o ana özeldir. Stendhal’ın eli tutulduğu vakit zaman Marquez’in satırlarında zaman eriyip gider, Alan Poe’nun Kuzgun’u ay ışığıyla bir olur ve karabasan gibi bedenlerin üzerine çöker. 16 Haziran’ın ilahi yazımında Türkmen semahlarının betimi nefesleri keser, Sapho sevgilisinin eline sıkı sıkıya sarılır. Bir de bakarsınız ki karşınızda Don Kişot! O karşı konulamaz duygu buhranının içindeyken ruh bedeni terk eder, haz doruk noktasına ulaşır ve gözle görülemez, elle tutulamaz geçmiş gerçekliğin pelerinini sırtına alır. Kargalar şehirleri istila etse de siz Anka kuşunun ateşten kanatlarına hayranlık beslemekle meşgulsünüzdür. Farkına varmazsınız, çehreniz silinip gider. Yıllar yılların üzerine binip dört nala koşarak uzaklaşsa da ömrümüzün çetelesinden, o satırlar unutulmaz. Kim bilir? Belki de son nefesimize değin sürdüreceğimiz düşün eylemimizin kaynağı hepten yıkılır, tuzla buz olduğu gibi çok daha yeni ve esrarengiz, bazen kuvvetli bazen kırılgan bir zeminin üzerinde yeniden şekillenir. Yeni bir benlik algısına, apayrı bir bakış açısına bürünürüz. Yabancı dediğimiz paragrafları içselleştiririz. Bir diğerinden ötekine doğru kulaç atarken zihnimizin köşesinde her daim o cümlelerin ve imgelemlerin yansıması düşer dillerimize. Karanlık Çöktüğünde Nitelikli ve bizi bir nokta ileri taşıyacak eserlerle karşılaşmak elbette kolay değildir. Kimilerince şans çalar kapımızı, hiç beklenmedik bir anda avuçlarımızda beliriverir bu eser. Kimilerine göreyse koskoca bir ömrün tüketimi ardından ancak bulunabilir böylesi. Çünkü vasıflı eserin kıymeti bilinmez çoğu zaman. Derin bir araştırma ve birikim gereklidir ki o yapıta ulaşılabilsin ve okunduğu vakit anlaşılabilsin. Anlaşılan odur ki alelade karşımıza çıkmayacak bu tür metinlerin kıymetini bilmemiz ve sahip çıkmamız gerektiğidir. Ancak birçok yapıtı karanlık suların acımasızlığına terk ederken düşünmediğimiz, kendimize sormadığımız bir dolu soru var! Gözümüz görmüyor, kulağımız duymuyor, usumuz derin bir uykunun pençesinde uyanışın sancısını çekiyor. Kısacası sırtımızı dönüp gidiyoruz, nereye doğru ilerlediğimizi dahi görmeden. Kapitalin tüketim hızına ayak uydurmaya çalışırken hali hazırda metalaşmış, içi dışı parçalanmış, kıymetini kaybetmekle mahkûm edilmiş, kalemleri kırılıp sayfaları harap edilmiş edebiyatın can çekişmesini zevkle izliyoruz. Evet, dünya gibi zevklerimizde durmadan değişiyor. Devinim halinde salınıyoruz ufukta, aklımızı yönetmeye fırsatımız yok. Düşünmeden, sorgulamadan hareket halindeyiz durmadan. Kültürü, değeri ve sanatı, edebiyatı anlamadan bodoslama saldırıyoruz dört bir yana. Dostlarım! Kaybediyoruz açıkça ve korkusuzca. En üzücü yanıysa bu durumu önemsemiyoruz bile. Stendhal’ın eli boşlukta süzülüyor, estetiğin katli yüreklere işliyor. Zaman aleyhimize çalışıyor. O satırlara tapınıyorken bir yenisi yaratmayı istemiyoruz, yaratılmasına ihtimal dahi vermiyoruz. Kapılar kapanıyor hızla, yeni sesler boğuluyor bilinmezlikte. Yüz binlerin sözleri boşlukta siliniyor. Karanlığın siması seçiliyor bugün, yarın dört bir yanımızı saracak. Uyanalım şu derin ve lanet uykudan. Stendhal’ın eline sarılıp yürüyelim geleceğe, gecenin ıssızlığını yırtıp atalım. Sanatın kıymetini bilelim, bilenleri yaşatalım! “Yapılamayacağı düşünülen bir şeyi yaparak, insanlığın güç alanını genişleten her şey değerlidir.” Ben Jonson
- Geçmişten Günümüze Gelen Bir Aile "Miras"ı
Nagihan Kahraman Son zamanlarda büyük yayınevlerindense butik yayınevlerini daha sık takip eder oldum. Özellikle çeviri eserlerde çok başarılı bulduklarım var içlerinde. Siren Yayınları, bunlardan biri. Geçtiğimiz günlerde de Norveçli yazar Vigdis Hjorth'un Miras adlı romanını dilimize kazandırdılar. Norveç'te oldukça ses getiren eser, birçok dile çevrildi ve İngilizce çevirisi ile de 2019 yılında Amerikan Ulusal Kitap Ödülü'ne aday gösterildi. Çevirisi Dilek Başak'a ait olan Miras, yazarın Türkçedeki ilk kitabı. Kitap adından da anlaşılacağı üzere somut olarak bir aile mirasını temel alan fakat bununla birlikte geçmişte yaşanmış tatsız olayların da su yüzüne çıktığı bir roman. Ana karakter Bergljot'un kendisinden büyük bir erkek kardeşi -Bård- ve iki de küçük kız kardeşi -Astrid ve Åsa- var. Bu dört kardeş ellili yaşlarını sürmekte ve iyice yaşlanmış anne babalarının vasiyetleri konusunda çatışmaktalar. Aslında miras dağılımı yaşanan tüm gerginliğe yalnızca bir sebep. Birbirleri ile artık samimi olmayan bu kardeşler anne babaları tarafından da farklı muamele görmüşler senelerce. Ebeveynlerinin desteğini hiç göremeyen ağabey Bård ve yirmi küsur yıldır ailesiyle görüşmeyen Bergljot'un karşısında mirastan daha fazla pay alacak olan küçük kız kardeşler durmaktadır. Onlar kendisi gibi kara çalı değil çünkü Bergljot'a göre. Senelerdir susan Bård bu sebeple birbirleriyle iletişimi yeniden başlatır. Anne ve babaları Bråteveien'de yaşamakla birlikte Hvaler'de iki de kulübeleri vardır. Hvaler, Norveç'in Viken ilçesinin içinde bir belediye. Yazları burada geçiren aile üyeleri, buradaki iki kulübeyi iki küçük kızlarına bırakmaya karar verir. Bu kulübeler, konumları ve kullanım amaçları açısından bizdeki yazlık evler gibi düşünülebilir. Buraya kadar olan kısım romanın kısa bir girişi. Aileyle görüşmemenin ve yeniden alevlenen tartışmaların sebebinin sırf mirası bölüşememeden ibaret olmadığını, altında başka sebepler olduğunu yazar sık sık sezdiriyor okuyucuya. Bu sebeple Miras aile olmaktan öte, olamayışı gözler önüne seren bir roman. Sorunlu anne-kız, baba-kız, baba-oğul ilişkileri ve kardeşler arasındaki çekişme... Hepsinden var bu romanda. Herkesin sorunu da farklı esasında. Derdi toplumun ne düşüneceği olan, hayat boyu bu düsturla hareket eden bir anne, kocasının ve kendisinin yaptıklarını kolayca yok sayıyor ve gerçeklerle yüzleşmekten kaçıyor devamlı. Bu sebeple de sürekli agresif; bir noktadan sonra kaçacak yer bulamıyor ve ilaç içip hastanelik olmaya sığınıyor. Baba ise annenin aksine ketum ve aileden uzak. Anne-babanın ev içindeki bu hâlleri kardeşler arasındaki bağın da zayıf kalmasına sebep oluyor senelerce. Toksik bir aileye sahip çocuklar neler yaşar ve yetişkin olduklarında bile çocukluklarında maruz kaldıkları şeyler unutulur mu? Unutulmayacağını, duyguların geri geleceğini Bergljot'tan öğreniyoruz. Çeşitli dergilerde yazılar yazan, tiyatro eleştirmeni bir kadın var karşımızda. Kariyer sahibi ve güçlü. Fakat büyüdüğü evden uzaklaşmış seneler önce çünkü beş yaşından yedi yaşına kadar yaşadıklarından ve sonrasında olanlardan ancak bu şekilde kaçabilmiş. Burada kaçmak mı yoksa bir nevî kovulmak mı? sorusu geliyor aklıma. Bir baba ve annenin çocuğunun hayatında travmalara sebebiyet vermesi fikri korkunç. Bu romanda çocuğun bedeninde ve yüreğinde meydana gelen hasarlar, gazetelerde çoğu gün okuduğumuz haberlere benziyor. Bir çocuğun istismar edilmesine annesinin toplum baskısı sebebiyle susması ve kendilerini koşulsuz seven kızlarını da ailesiz kalmakla susturması, bilinçaltına ittiği bu endişelerin küçücük bir işaretle yeniden canlanması kaçınılmaz. Yazarın bilinçdışına önem verdiğini karakterin cümlelerinden anlıyoruz. Freud ve Jung'a oldukça hâkim Bergljot. Zaten yazdığı bir cümleyle hastalandığına, bu cümlenin onu geçmişe yani korkularına götürdüğüne şahit oluyoruz. Çocukluğuna saplanıp kalan kadın anne-babasından kaynaklanan korku ve endişelerine günlük hayatın pratikleri esnasında bile geri dönüyor; bu oldukça etkileyici. Ayrıca romanda rüyaların da büyük yeri var. Rüyalarında karşısına sıkça çıkanlardan biri yine annesi. Yıllar önce yaşadıklarını "aileyi kaybetmemek" için yok saysa da küçücük bir kıvılcım geçmişi harlamaya yetmiş ve bastırdığı şeyler gün yüzüne çıkmıştır. Geçmişte yaşadıklarının bugününü yönetmesinden kurtulmak amacıyla da psikanaliz tedavisine başvurur. "Haftada dört gün divana uzandım ve kah acıdan, utançtan kah günlük ıvır kıvırdan konuştum. Aydınlanmalar yaşadığım da oldu."(s.109) der o süreç için. Jung'un, bilinçaltının kocaman bir tarih deposu olduğundan, kendisinin de bir çocuk odası olduğundan söz ettiğini söyledikten sonra "Ben de çocuk odasından çıkmak istiyorum! Çocuk odasından çıkmama yardım edin!"(s.235) der Bergljot da. Fakat en çok yardımı olacak kişi yine kendisidir. Vigdis Hjorth'un dili sakin, soğuk ve vurucu. Bir aile trajedisini yıllar öncesine giderek tekrar tekrar yaşayan ve anlatan bir karakter için fazla sakin cümleleri var yazarın. Ancak kısacık cümlelerle o kadar keskin şeyler söyleyebilmek büyük beceri. Kitapta bazı sayfalar iki üç dört cümleyi geçmiyor. Yazarın bu minimal üslûbu okuyucuda büyük etki bırakmaya yeterli. Örneğin bir sayfada yalnızca şunlar yazılı: "Prøysen'in Lambadaki Ardıçkuşu romanındaki Gunvor'ın şakağında bir yara izi vardır. O, sık sık bu yaraya dokunur, yarasını sevip okşar. Yaramı sevip okşuyor muydum ben?" (s.277) Öte yandan roman bir geçmişte, bir günümüzde geçiyor. Olanları böylece biz zihnimizde tamamlıyoruz. Doğrusal bir zaman akışının bulunmayışı, dikkatimizi her an uyanık tutuyor. Yazar, bir filme de değiniyor romanda: Festen. Türkçeye Şölen adıyla çevrilmiş olan 1998 yapımı film, kitabın temasıyla ortak bir paydada bulunuyor. Bergljot da filmdeki karakterle kendini kıyaslıyor sık sık. Bana ise bu kitap, Claire Keegan'ın Mavi Tarlalardan Yürü adlı kitabındaki "Ayrılık Hediyesi"ni hatırlattı. Bergljot'un çocukluğundan bir kesitin İrlanda kırsalındaki hâli gibi bu öykü adeta. Vigdis Hjorth, evrensel bir meseleyi, Kuzey Avrupa edebiyatının sakin anlatımını kullanarak bize sunuyor. Okunduğunda huzursuz eden bir roman Miras; okuyucuyu konfor alanından çıkarıp üzerine ayrıntılı düşünmeye sevk ediyor. Yazarla tanışanlar, yazarın hem üslûbunu hem konuyu ele alış şeklini tahminimce çok seveceklerdir.
- Alan Moore'dan Londra romanları
Watchmen, V for Vendetta, From Hell, ve The League of Extraordinary Gentlemen'ın yaratıcısı Alan Moore, Long London adında beş ciltlik fantastik bir seri yayımlayacağını duyurdu. 2018 yılında artık daha fazla çizgi roman üretmeyeceğini açıklayarak büyük tartışmalara sebep olan, Watchmen, V for Vendetta, From Hell, ve The League of Extraordinary Gentlemen gibi klasikleşmiş çizgi romanların yaratıcısı Alan Moore'dan hayranlarını sevindirecek bir haber geldi. Ünlü yazar Bloomsbury yayıneviyle anlaşma imzaladığını ve Long London adlı beş ciltlik fantastik serinin 2024 yılında yayımlanacağını duyurdu. Yayınevinin yaptığı açıklamaya göre Long London, zamanın ötesindeki, ara sıra erişilebilen gölge şehre dair bir seri. 1949 yılının sarsılmış, viran haldeki Londra'sında başlayıp 20. yüzyılı kat eden beşleme bu bilindik şehri yazarlarının, suçlularının, sanatçılarının, sihirbazlarının peşinden giderek efsanevi, masalsı, sihir ve çılgınlığın iç içe geçtiği fantastik bir evrene taşıyacak.
- Buram buram hayat kokan kitap: Sarıyaz
Özlem Söğütlü Mahir Ünsal Eriş’in son öykü kitabı Sarıyaz, “bu dünya neden?...” sorusuyla başlıyor. Öyküleri okurken bir yandan da “bu dünya neden hep sarsıntılı?”, “bu dünya neden hep kötü?”, “bu dünya neden hep yaşanası?”, “bu dünya neden hiç adil değil?” gibi ilavelerle cümleyi tamamlamaya çabalıyorsunuz. Yazar depremle yaşamların, ölümlerin, hayallerin, kahramanların, kayıpların üstündeki örtüyü açıyor. Tıpkı yerkürenin altında barındırdıklarını gün yüzüne çıkartması gibi. Deprem gibi yıkıcı bir felakette ölümün olmaması üzerine kurulu bütün öyküler. Yazarın derdi, ölümler üzerinden seslenmek; göz önünde olduğu için de asla ortaya çıkmayacak bir sorumluyu aramak hiç değil. Yazar, deprem gibi güçlü bir metafordan yararlanarak, sıradan gibi gözüken hayatlarda deprem etkisi yaratan olayları göz önüne seriyor. Sevilen insanın kaybı, yabancı birinin aileye girmesiyle duyulan yalnızlık, hayalin yerle bir oluşu, erkekliğe ilk adım, yoksulluğun yarattığı çaresizlik, kapitalizmin doğayı tahrip etmesi, insanın para hırsıyla kirlenmeye başlaması, değişmeye başlayan siyasî ortam, duygusal açıdan bitmiş bir evliliğin partnerlerde yarattığı travmalar öykülerin merkezine yerleşmesiyle dikkat çeken konular oluyor. Birbirine Dokunan Hayatlar Öykülerin hepsi aynı mekânda, aynı zamanda, aynı atmosferde geçiyor. Önce şehrin üstüne sarı bir toz bulutu çöküyor, arkasından deprem gerçekleşiyor. Her öykü bir diğerine atıf yaparak aynı dünyayı paylaştığımızı, aynı havayı soluduğumuzu, şu veya bu şekilde hayatlarımızın birbirine dokunduğunu vurguluyor. Bütün öyküler, Melih Cevdet Anday’ın şiirlerinden bir alıntı ile başlıyor. Bu alıntıyla yazar, konu hakkında okuruna belli belirsiz bir ipucu veriyor ve zekice tasarlanmış bir kurmacaya doğru adım attığınızı hissediyorsunuz. “Beyefendi” öyküsünde kasabanın yerel gazetesine yazı gönderen meçhul kişinin Melih Cevdet Anday olması hem yazının gücünü gösteriyor hem de ustayı selamlıyor. Kasaba halkı, dünyanın dört bir yanından bilgi veren yazılardan, yazarının kim olduğunu bilmeden, etkileniyor. Yazar, bu öyküyle okuruna “ustaların konuşma zamanı geldi” dedirtiyor. Çok Katmanlı Cümleler Yazar, öykülerin tamamında öykünün ruhuna uygun, tanıdık ve bir o kadar da güçlü bir dil kullanıyor. Her öyküde, öylesine söylenmiş gibi duran, “nasıl bir ifade bu böyle” dedirtecek cümlelere rastlıyorsunuz. Mesela, “Herkes, bir genç kızın canını kana kana içmiş olmaktan duyduğu azabı bir hastalığa, gelip geçici bir üzüntüye değişti (s. 22)” cümlesi, toplumun her bireyinin üç maymunu oynayarak kötülüklerden kolektif olarak sorumlu olduğunu gösteriyor. “Başkasının helaki, hayatta olmaya kıymet katar, anlatılacak ömürlük tecrübe katar, şükür katar (s. 26)” cümlesi de insanın egoist bir varlık olduğunu anlatıyor. Bir özlü söz gibi dizilen “Herkes kendi hesabına uyanır, herkes kendi kâbusuna uyur (s. 47)” cümlesi ise bireysel vicdanı ve vicdan azabını betimliyor. “Şüphe; sulayıp sakınmak, budayıp ilgilenmek gereken bir çiçek değil, istenmeyen bir ayrık otu. Kendi kendine büyür de büyür, yayılır da yayılır (s. 57)” ifadesinde de, şüphenin ruhu sararak nasıl ele geçirdiğini, rasyonel düşünme yetisini nasıl kaybettirdiğini gösteriyor. Bunun gibi sayısız ifadeyle yazar, söyleyeceklerinin, yazdıklarından çok daha fazla olduğu; evrensel, toplumsal ve bireysel sorunları dert edindiği; toplumun katmanlarını ve insan ruhunun karanlık derinliğini gördüğü; karakterine ve kurmacaya olan sadakatinin bu kadarına izin verdiği bilgisini ulaştırıyor okura. Böylece, gösterdikleriyle, anlattıklarıyla, kapısını araladıklarıyla dünyanın bin türlü halini ortaya koyuyor. Çocuk Gözü Yazarın yaşı dikkate alındığında tanıklık etmediği bir Türkiye’yi anlattığını görüyorsunuz. Tanığı olunmayan bir zamanı böylesine ayrıntılarıyla betimlemek, yazarın sağlam bir okur, iyi bir dinleyici, keskin bir gözlemci ve zamanın ruhunu yakalayabilme yeteneğini haiz bir araştırmacı olduğunu gösteriyor. Dûçâr olunmayan bir hastalığın nöbet anını, rengi, kokusu, sesi ve görüntüsüyle anlatabilmek; nöbetten sonraki zihin dağınıklığını, beden ve ruh yorgunluğunu gösterebilmek de ayrı bir maharet. Öykülerin birçoğunun çocuk gözünden anlatılması, geçmişi tarih olmaktan çıkarıyor ve karakterlerin duygu dünyasında okurun yolculuk etmesini sağlıyor. Çocukların dünyası yetişkinlere göre daha renkli, daha mutlu, daha yaratıcı. Deprem gibi bir olayda piknik havasını yaşayabilen, kahkahalarla gülebilen ve güldürebilenler sadece çocuklardır. Yazar, dünyanın insanlardan ibaret olmadığını, “dedemin turnası” öyküsüyle anlatıyor. Kapitalizmin yok etmeye başladığı doğayı betimlemek için turna metaforunun kullanılması, kitaba ayrı bir sıcaklık katıyor. Turna kuşu, sadece doğanın değil, mitlerin ve kültürlerin de bir parçası. Böylece yazar, doğayla birlikte kültürün de yok olmaya başladığının işaretini veriyor. Eriş’in öyküleri, kokusuyla, rengiyle, insanıyla içine çekiyor, sarıyor, keyifli bir okuma sunuyor. SARIYAZ Mahir Ünsal Eriş Can Yayınları, 136 s. İstanbul, 2019.
- Eco bugünün araştırmacısına ne anlatıyor?
Hasan Basri Çifci Geçtiğimiz aylarda yeni baskısını yapan Tez Nasıl Yazılır? Umberto Eco’nun 1977 yılında kaleme aldığı akademik bir rehber. Eco, tezlerin daktiloda yazıldığı, fotokopinin yeni icat edildiği, kütüphanelerde mikrofilmlerin ödünç verildiği bir zamanda İtalyan üniversitelerinden mezun olabilmek için tez yükümlülüğünü yerine getirmesi gereken öğrencilere yol göstermek istiyor ve bu mütevazı iddiayla döneminde evrensel kabul edilen bir metne imza atıyor. Peki, bu metin 2021’in gerçekliğine nasıl hizmet ediyor, bugünün araştırmacısına ne vadediyor? Tez Nasıl Yazılır? her şeyden evvel, tez yazma sürecinin bir gerekliliği yerine getirmekten çok, hayat boyunca etkisini hissettirecek bir öğrenme pratiği olduğunu anlatıyor. Hatta, Eco bu pratiği bir tür ilk aşk gibi ele alıyor (s.318). Bu yüzden de pek çok günümüz danışmanının genç araştırmacılarla arasına koyduğu mesafeyi kapatıyor ve nüktedan bir tavırla genç araştırmacıları başarılı bir tez yazmaya yönlendiriyor. Bunun yanında, araştırmacının bir tezi neden, nasıl ve kim için yazacağından istismarcı bir danışmandan nasıl kurtulacağına kadar, belki de bugünün danışmanlarına sorulamayacak basitlikteki soruları bile teker teker yanıtlıyor. Çevirmen Betül Parlak’ın da metne çok az müdahale etmesi sayesinde, okur kendini samimi bir akademik sohbetin ortasında bulabiliyor. Böylece Eco, en güdük engebeleri bile hiç gocunmadan atlatıyor okura. Ayrıca, hâlâ güncelliğini koruyan birtakım kuruntulara kişisel deneyimler üzerinden cevap veriyor. Söz gelimi, “Bilimsel mütevazılık” başlığında iyi bir fikrin nereden geleceğinin belli olmadığını, bu yüzden en niteliksiz görünen kaynakların bile dikkatle incelenmesini öğütlüyor (s.216-8). “Bilimsel gurur” başlığı altında, konuyu doğru belirlemek ve yeterince çalışmış olmak şartıyla, araştırmacının kendisini yeterli görmesi gerektiğini söylüyor (s.270). Kütüphanelerde Eco’nun zamanındaki gibi basılı kaynakçalar yok belki, ama bu metin, örneğin Türkiye’de yürütülen bir araştırma için Ulusal Toplu Katalog’un kullanılabileceğini düşünmeye yönlendiriyor. Eco’nun yaptığı gibi bibliyografya, okuma ya da bilgi fişlerini elle doldurup kutulara koymak şart değil belki ama bu metin, meselâ bilgisayar ortamında bir dosya açarak bu fişleri oluşturmanın ve araştırmayı böyle yürütmenin mümkün olabileceğine yönelik bir ilham veriyor. Nihai redaksiyon için daktilo baskısı üzerinden grafik ölçütleri incelemeye ihtiyaç yok belki ama bu metin, bugünün araştırmacısını son incelemeyi bir çıktı üzerinden yapmanın yerinde olabileceğine ikna ediyor. Bu örnekler çoğaltılabilir. Sonuçta, denebilir ki, Tez Nasıl Yazılır? mütevazı iddiasının dönemsel sınırlarını aşıyor ve yalnızca evrensellik değil, bir tür zamansızlık da taşıyor. Bu yüzden 2021’in araştırmacısına da söyleyeceği, söylemese bile düşündüreceği çok şey var. TEZ NASIL YAZILIR? Umberto Eco Çeviren: Betül Parlak Can Yayınları İstanbul, 2020 320 s.
- Siyaha Bulayanlardan Siyahı Boyayanlara
Hazal Altıntaş Kahkahanın silah seslerini bastırabileceğinden korkulması, dişil kalemlerin kılıçları, tüfekleri yeniden yazabilecekleri düşüncesi kadınların tarih boyunca - hatta günümüzde daha güçlü – susturulmasına, şarkı söyleyememelerine sebep olmuştur. Evden çık(a)mayan, ataerkil yapının omuzlarına yüklediği, öldürücü zannettiği; fakat içinin boş olduğu kurşunlardan kaçamayan kadın, kendini var edebilecek muhtelif alanlardan mahrum bırakılmıştır. Bu alanlardan biri kurmacadır. Kurmak, hayal etmek, uydurmak bir insanın yapabileceği en kolay şey olabilir. Gerçeğe bağlı kalmayıp onu eğebilen, yamuk, asimetrik şeyler yaratabilen kişi hayata (yeni) bir pencere açarak oradan (da) hava gelmesini sağlayabilir. Kâğıtlar arasında kurşun kalemle rengârenk dünyalar yaratıp isteğine göre yıkabilir. Galeano yazmanın yorduğunu; fakat teselli ettiğini söyler. Teselli bulamayan, pencerelerin perdelerini dikmek ve o pencereden çocuklarını okula uğurlamakla ömrü geçen kadınlardan olmayan Virginia Woolf “Kadın ve Kurmaca“ adıyla konusunu belli eden bir konuşma yapar. Cambridge Üniversitesi’nde 1927’de yapılan bu konuşmanın manifesto niteliği taşıdığı söylenebilir. Bu üniversitenin kadınlara yeni açıldığı bir dönemde öğrencilere hitaben yaptığı konuşmada birçok farklı konuya değinir. Kendisinden kurulması beklenen bağ oldukça zordur ve dolambaçlı yollar gerektirir. O da “hakikatin“ bir kurmacanın içinden alınmasını ister. Woolf için “ben“, toplum tarafından yaratılan, asırlardır anlatılagelen rollerin, kimliklerin uygulanabilir hâlidir, kurmacadır. Ona “Mary” kadın adlarıyla seslenilebilir. Coğrafyaya, yüzyıla, dile, dine, renge bakılmaksızın aynı maviliğin ve yeşilin doğurduğu, inançların ya da inançsızlıkların ayrıştırmaması gereken kadın neden kurmaca alanında da erkeğin tahakkümü altındadır? “Henüz demlenmemiş fikirler”i kaçıran bu güç, o fikirlerden korkar. Çünkü bırakırsa zihnin özgürleşeceğini ve dünyayı yerinden oynatacağını bilir. Tek ortak noktası cinsiyetleri olan erkeklerin çağlar boyunca birbirlerine aktardıkları manevi gücü, ailelerinden gelen maddi desteği kadınlar birbirine bırakamamıştır. Aksine onlardan geleceğe kalan bastırılmış, yok sayılmış, mezara gömülmüş ve yakılmış umutlardır. Toplumda, akademide görünmesi istenmeyen, bedenini vitrinlerde bulmak zorunda bırakılan kadın için en ağırı hangisidir? Çakıl taşlı yollara çakılı kalıp patikaların renklerine bulanmasının istenmemesi midir? Yoksa yazabilmek için erkek takma adını mı kullanmaktır? Erkeğin takma adıyla yazmak demek onun dilini, kimliğini benimseyip o zırhı kullanmak demektir. Söz gelimi Mary Anne Evans, yazdıklarının ciddiye alınmasını istediği için George Eliot mahlasıyla Middlemarch’ı yazar. İlginçtir, eser için söylenen övgü dolu sözler bile mahlasa yöneliktir. Herkesin bildiği ama telaffuz etmekten kaçınılan kadın ancak bir erkeğin tavsiyesiyle yahut doğrudan onun adıyla mı meşhur olabilir? Woolf’un hakikati barındırdığına inandığı hikâyede konuşma yapmadan önceki iki gününü anlatır. Londra’da geçen bu süreçte “nazik bir beyefendi” onu kütüphaneye almaz. Gerçeğin ve kurmacanın iç içe geçip ayrılamayacak duruma geldiği bu yapının - kütüphanenin - önüne geçer, sessizce uyarır. Uyarılar hep sessizce yapılır. Başkaları duyup tepki göstermesin diye adeta fısıldayarak söylenir. Rahatça okuyamayan nasıl yazabilir? Patikaya saptıran fikirleri bu ve bunun gibi erkekler kaçırır. Metnin ilerleyen bölümünde şapele alınmadığını söyleyerek “şapelin dışı bana kaldı“ der. Bu cümle olumsuz gibi görünse de olumlu bir anlam taşır. Şapel dinin özel bir göstergesi sayılırsa dışında bırakılan kadın için adeta oyun alanı yaratılmıştır. Ayrıca dışarısının sınırları yoktur ya da daha geniş çizilmiştir. Bu yüzden içeriden daha büyüktür. Kısacası kadın dinden de soyutlanarak kendisine yüklenen gereksiz rollerden kurtulur. Virginia Woolf gerek kendi yarattığı kelimelerle gerek ironilerle konuşmayı oluşturur. Düzeni devam ettirmek için “küçük balığını kaçıranlara” sövmekten çekinmez. Onun elini hiçbir ateş yakamaz. Çünkü yüreği zaten o ateşle kavruluyordur. Varlığını adeta söylenmeyene, dile getirilmekten korkulana, gözlerin kaçırılmasına, dilin yutulmasına sebep olana yaslar. Geleneklerin insanın kimliğinin başlı başına dayanak noktası olmadığını, kendinden başka birini giymeye ve onun ağır yükü altında ezilmeye gerek olmadığını belirtir. Hayatın sunduğu basit ve güzel olanaklara, tesadüflere karşın yaratılan haksızlığın can sıkıcı olduğunu ifade eder. İçtiği sigaranın külünü camdan silkmek için hareket edince kuyruksuz bir Manx kedisi görür. Onu budanmış bir hayvan olarak tanımlar. Buradan yola çıkılarak kadının da hem toplum hem de kendisi tarafından budanmış bir hayvan olduğu söylenebilir mi? Manx kedisi için kuyruğun fark yarattığı söylenir. Buna göre budanan kadın için de fark zihin midir? Kurmacadaki kişiyi oldukça etkileyen bu kedi türünün bulunabileceği yer ilk kez 8. yy ’da Viking yerleşkesi olarak kullanılan Man (Erkek) Adası’dır. Betimlemeleriyle dikkat çeken metin okura da o konferanstan bir koltuk verir. Bir daha o şekilde görülemeyecek, hissedilemeyecek anı öyle güzel tasvir eder ki okur o anın içine hapsolmayı diler. Aynı zamanda sınıfsal farklara da, gelir adaletsizliğine de göndermeler yapmaktadır. Kendileri için yeterli gelen sofraya madencilerin hep daha azı için oturduklarını anlatır. Gelen yemeklerden kuru eriğin kremayla yumuşatılmış olmasına rağmen sert olduğundan, pintilerin yüreği gibi tel tel olduğundan bahseder. Adeta o, hem çocuk hem de ihtiyar olabilen bir yetişkindir. Saklı tutulan yönetimlerin kulislerine dalmak isteyen, maskelerin arkasını merak eden bir kadındır. En ön sıraya oturtulan güzel bir kıza neden bir maskot gibi yaklaşılır? Erkekleri ikna eden neden kadınlardır? Doğurduktan sonra da çocuk bakmaktan, patriyarkal yapının ona yüklediği bütün sorumluluklardan kendini geliştirmeye vakti kalmaz. Arkeoloji, antropoloji, fizik, matematik, atomun yapısı neden kadınların sohbet konuları değildir? Woolf, annelerin ve onların da annelerinin para kazanıp o parayı ellerinde tutabilecek hakları olsaydı ve bu paraları üniversitenin, kitaplığın temeline yatırsalardı elbette onlardan sonra gelenler için her şey daha başka ve daha kolay olurdu diyerek düşüncelerini paylaşır. Kadınların kendilerine bahşedilen bir mesleği olsa sabah işe gidip akşama doğru döndükten sonra sanatlarını yapacak vakitlerinin kalacağını belirtir. Biliyoruz ki bu şekilde olsa “Mary” diye genellenen geleneksel kadın tipi de olmayacaktır. Dışlanan, hor görülen, dahil edilmeyen ve yeni bir grup kurmasına da izin verilmeyen kadın yardım isteyince bu çağrıyı diğer kadınlar dahil kimse duymaz. Fakat yaşlı ihtiyarlar öyle midir? Bir ıslıkla adeta baştan beri beraber yürüyorlarmış gibi birleşirler. Yardım çağrısı her dilde, her gözyaşında, her feryatta aynı acı tona sahiptir. Bomboş bir sayfa olan kurmacayı cinsiyeti sebebiyle yoksullaştırılan, şaraba karşılık su içirilen kadınlara da o sayfayı renklendirme şansı verilmelidir. Toplumdaki ve tarihteki yeri öyle uçlardadır ki bu kadar sürüklenen başka bir canlı var mıdır? Yunan mitolojisinde yaratılışın kökeninde bulunan Gaia gibi tanrıçalar yeri gelir erkeklere kurban edilir. Woolf ataerkil yapının hüküm sürdüğü Londra’yı bir makineye benzetir. Ona göre ortaya bir desen çıksın diye herkes bir oraya bir buraya savrulur. British Museum’da yaşadığı ilginç bir anıyı anlatır. Açtığı katalogda kafasını çokça karıştıracak, bir araya getirilemeyen başlıkların bulunduğu kadınla ilgili maddelere rastlar. Yanında oturan, her sorunu kolayca çözen kişinin sonradan erkek olduğunu belirtir. Asıl sorun işte buradadır. “Akıllı erkeklerin“ birbirini yanlışlayan çıkarımları dolayısıyla sonuca varılamaz. Fakat yanındaki okurun yapması gereken gayet basittir: Hazır şablonları kullanmak. Kadının her zaman ödemek zorunda kaldığı bir hesap vardır. Çoğu zaman sorgulamaları ve birikimi bu hesap yüzünden kesilir. Erkeklerin kurgularında bu kadar geniş yer kaplayan “ikinci cins” in görünür olması 17. yy’ da başlar. Gerçekte konumlandırılmasının bu kadar uzun sürmesinin sebebi kalplerinin kırılmasını, yüzlerinin kara çıkarılmamasını isteyen babalardır. Zorla evlendirilen kadınlar şiddete başvurularak gittikleri yerde de yine şiddetle karşılanırlar. Eğitim iki cinsiyetin de şekillenmesinde esastır. Kadınlara yükledikleri sorumluluklar kadar olmasa da erkekler de bu düzende doğalarında olduğu sanılan şeylere koşullandırılır. Karşılarına çıkan ister cadde ister toprak parçası ister “karşı-cins” olsun ona sahip olmak, onu kuşatmak ister. Günümüzde her iki cinsin de sahip olabildiği ve ait olabildiği ölçüde iz bıraktığı sanılsa da kadınlar bu bakımdan daha özgürdür. Yazına karşı kayıtsız kalan dünya, kadın yazınca alaya başlar. Kadının temelinin erkeklerden destek alarak ve erkekler tarafından yönetilerek olacağı alay edilme korkusuyla sinilmesine sebep olur. Böyle bir fiziksel ve zihinsel ortamda yaratma nasıl mümkün olacaktır? Elizabeth Dönemi’nde yani 16. yy‘da kadınlar bir taraftan seslerini yok ederken Shakespeare, Marlowe gibi yazarlar yetişir. Filizlenmesine izin verilmeyen kadın 18. yy’da orta tabakadan kişilerin yazabilmesiyle büyük değişimlerin habercisi olur. Yazılan tür neden şiir, hikâye değil de romandır? Çünkü ortak odada gözlemleyebildikleri, daha az dikkat gerektirdiği ve diğerlerine göre daha yeni bir alan olduğu için romanla başlarlar. Coleridge, büyük bir zihnin hem dişili hem de erili barındırması gerektiğini söyler. Ancak böyle bir zihin tüm yetilerini kullanabilir ve yaratıcılığın sınırlarını zorlayabilir. Shakespeare’in, Jane Austen’in de başarısı buradan gelmektedir. İki kısımdan biri baskın olursa görülecek manzara engellenir. Austen’in eserlerindeki gibi öfkeyi, umutsuzluğu gizleyip sadece metin ön plana çıkarılırsa, karakterler yazar olmazsa daha güçlü ve saf seslerin duyulması mümkün olabilir. M.Ö. 6. yy’da yaşayan Lesbos’lu Sappho’dan gelen “lezbiyen” yazıya ancak Chloe ve Olivia ile geçer. Woolf’un bu konuşmadaki hedefi Shakespeare’in kız kardeşini yaratmanın kadının elinde olduğunu vurgulamaktır. Kadın kendi boşluğunu – o boşlukta boğulacak bile olsa – yaratmak zorundadır. Her insan kendi bedeninin ve zihninin terzisi olma gücüne sahiptir. KAYNAKÇA Virginia Woolf, Kendine Ait Bir Oda, çev. İlknur Özdemir, Kırmızı Kedi Yayınevi. Eduardo Galeano, Hikâye Avcısı, çev. Süleyman Doğru, Sel Yayıncılık.
- Women's Prize for Fiction kısa listesi açıklandı
Dünyanın saygın edebiyat ödüllerinden Women's Prize for Fiction'ın kısa listesi açıklandı. Her yıl, dünya çapında İngilizce yazan kadın yazarların kaleme aldığı ve İngiltere'de yayımlanmış olan en iyi kurgu esere verilen Women's Prize for Fiction'ın kazananı 30,000 sterlin değerindeki ödüle ve Bessia adıyla bilinen bronz heykelciğe kavuşacak, kazanan kitap ise 7 Temmuz'da açıklanacak. Önceki senelerin kazananları arasında Zadie Smith, Tayari, Jones, Carol Shields ve Chimamanda Ngozi Adichie'nin de bulunduğu ödülün bu yılki jüri üyeleri Bernardine Evaristo, Elizabeth Day, Vick Hope, Nesrine Malik, ve Sarah-Jane Mee'den oluşuyordu. Jüri tarafından seçilen altı kitaplık kısa liste şöyle: Brit Bennett, The Vanishing Half Susanna Clarke, Piranesi Claire Fuller, Unsettled Ground Yaa Gyasi, Transcendent Kingdom Cherie Jones, How the One-Armed Sister Sweeps Her House Patricia Lockwood, No One is Talking About This
- Karanfil ve Yasemin: 'Karakter'e, 'Aşk'a ve döneme ilişkin bir okuma
Aşk’ın Roman’ı* Asırlar boyunca sanatın başat temalarından biridir aşk. Sanat, aşkın anlatısını üzerine koyarak ve zenginleştirerek büyütmüş, kendi nirvanasına da yine aşkın büyülü gerçekliğiyle ulaşmıştır. Edebiyatta, tiyatroda, sinemada, resim, heykel ve daha nice sanat türü/eserinde ne anlatılar, ne söylenceler dile getirilmiştir aşk bahsinde! Edebiyatta aşkın taçlandığı türlerden biri de romandır – şiiri, hikâyeyi, tiyatroyu ve Shakespeare’i, ayrıca kadim anlatıları unutmamak kaydıyla. Bunda belirleyici olan, okur da olsanız yazar da, aşkın insana değerli, güzel, ürpertici, sarsalayıcı, (…) dehşet duygular yaşatabilme erkidir. İnsanı şu hayatta böylesine sarsan, kendinden geçiren, insana “öteki/karşı ben”i “kendi ben’in”den daha önemli kıldıran eşsiz bir yaşantıdır aşk: travma, hiç dinmeyen acı, uyku tutmayan geceler, hayatın/akıbetin artık büyük bir çıkmaza girdiği o son noktada çözümü intiharda gören/bulan müntehirler ya da o hiç sonlanmayan mutluluk – hani şu “bir yastıkta kocayan mesut insanlar”… Ve bu kimi zaman ömür uzatan, kimi zaman da ömür kısaltan, öldüren, hayatı zehir eden ve ama hiç, hiç solmayan, yakıcı etkisi ve cazibesiyle “âşık’ı” “maşuk’un” tutkunu hatta esiri yapan aşk, romanda da krallığını ilan etmiştir asırlar öncesinden daha. Anlatıcı’nın Romanına Dokunuşu… Bir romanın yazılma sürecinin en başında, o romanı roman yapacak ana unsurlarından biri de “konu”nun ve giderek “izlek”in belirlenmesidir. Romanda ele alınacak dönem, olayların geçeceği zaman, örgüdeki iniş çıkışlar, karşılaşma ve çatışmalar, kurmacanın evrileceği akıbet hep bu konunun etrafında şekillenecek, belirlenmiş olan konu evreninde roman karakterleri doğup ölecek, büyük büyük laflar edeceklerdir okura ve hayata karşı. Romanı için konu/izlek seçiminde muhtemeldir ki asıl belirleyici unsurlar yazarın/anlatıcının yaşadıkları, görüp geçirdikleri, kendisinde iz bırakan, kalbini/ruhunu etkilemiş, hatta mizacında belirleyici olmuş yaşantı ürünleri ile beynini, zihnini meşgul eden kimi gerçek ya da hayal ürünü meseleler, düşünce ve tutkulardır. Tabii yazarın yaşadığı döneme etki eden, o dönem sosyolojisinin belirleyicisi olan ana akım niteliğinde toplumsal yönelimler de yazarlara yön veren, onları etkisi altına alan nehrin akışı gibidir. Zaten o sosyolojinin karakterini belirleyen toplumun üyelerinden biri de “anlatıcının beni” değil midir? Zira içinde bulunduğumuz şu günlerde etkisini çokça yaşadığımız, bir yılı aşkın zamandır dünyayı sarsalayan ve artarak büyüyeceği duygusu/önsezisi ile derin bir kaygı yaratan, ürpertisi henüz geçmeyen Covid-19 pandemisi daha şimdiden ne belgesel, film, kısa film, müzik eseri, deneme, makale, şiir, hikâye, roman gibi sanat türlerine, anlatılara tohum oldu ve nicesine de olacak; belki de henüz bir yıl önce yaratıcılarının hiçbirinin aklında dahi yokken… Böyledir dönem, böyledir yaşanan; halk, halklar, giderek sınırların ötesindeki insanlık, beynelmimel böyledir; bir insan ömrü, bir lokma ekmek, böyle… Servet-i Fünûn İklimi Roman türünü odağımıza alarak edebiyat tarihimize baktığımızda; Servet-i Fünûn edebiyatının kısa süreli ama etkili, kısa süreli ama yoğun ve derin bir işlevinin olduğunu görüyoruz. Tabii bunda Tanzimat sanatçılarının “kardeş/öğrenci yazarlar” üzerindeki etkisi, eğitici yönleri önemli bir paya sahiptir. Servet-i Fünûn yazarları; rahatlıkla öğretmenleri sayabileceğimiz Tanzimat yazarlarının tedrisatından geçerek, en azından yazılarını, eserlerini okuyup edebi sohbetlerinde bulunarak öğrendikleri –batı edebiyatı okumalarını göz ardı etmemek kaydıyla; bilhassa!– modern edebi türleri kendi çağdaş anlayışlarıyla modernize edip geliştirerek edebiyatımızda iz bırakan, daha yetkin, tekniği daha başarılı romanlar kaleme almışlardır. Tanzimat Edebiyatının ülkemizde kurmaca türler açısından ne denli mühim, etkili ve doğurgan olduğunu biliriz: Tanzimat yazarları; roman, hikâye, tiyatro türlerinin ilk örneklerini yazabilme iradesi ve edebi başarısı göstererek edebiyat dünyamızı yepyeni bir çehreye, kimliğe kavuşturmuşlardır. Tanzimat sanatçılarının şiir türünde başardıkları yeni imajın, yeni sesin, Servet-i Fünûn ve Fecr-i Âti edebi dönemlerinde, bilhassa da Ahmet Haşim’de çok yetkin, Divan şiiriyle kıyaslanamayacak denli yeni, modern bir şiire kaynaklık edebilecek düzeyde yetkin bir zemin oluşturduklarının ayrıca değerlendirilmesi gerektiği notunu da ekleyelim. Üstatları saydıkları Tanzimat yazarlarının ürettiği edebi eserlerle büyüyen Servet-i Fünûn sanatçıları, bir yandan bu yazarlardan devraldıkları edebi türleri teknik açıdan olgun, yetkin bir yapıya kavuştururken, bir yandan da dönemin değişen şartlarının etkisiyle –Tevfik Fikret’in “âşiyan” metaforuyla imleyebileceğimiz– melankoliyi, hüznü, topluma yabancılaşan aydın tipini öne çıkarmışlar, “bireysel edebiyat” tanımıyla ifade edilen bu sanat anlayışının ilk önemli örneklerini kaleme almışlardır. Bir çeşit “bunalım edebiyatı”dır onların yaptıkları. Servet-i Fünûn sanatçıları, edebi türlerin edebiyatımıza kazandırılması, modern eserlerin kararlılık ve heyecanla üretilmesi bahsinde Tanzimatçıların devamı, mirasçısı iken, sanat yapma amaçları açısından onları küstürecek, kızdıracak bir “bireye yönelen, toplumdan/toplumsaldan kaçan edebiyat anlayışı”na yönelmişlerdir. Adeta köşeye sıkışmışçasına, ürkek, geleceğe dair karamsar, renksiz, flu bir hayattan dem vururlar eserlerinde: Bu köşeye sıkışmış olma durumunun onlarda yarattığı kaygı ve karamsarlıkla eserlerinde toplumsal konulara bir o kadar yabancılaşmış, Tanzimatçıların dillerinden/kalemlerinden düşürmediği vatan, millet, hürriyet (…) gibi kavramları –Tevfik Fikret’in sanat hayatının bir döneminde keskin çıkışı ve gür sesiyle koyduğu tavır gibi somut, idealist ve etkili kimi örnekleri unutmamak kaydıyla– Servet-i Fünûn sanatçıları öksüz bırakmışlardır. Servet-i Fünûn edebi döneminin genel karakterini belirleyen unsurlar; bu melankolik, karamsar, içli duygu ve temalar etrafında gelişir. Fakat bir edebi oluşum, bir yazar, şair, bir edebiyat eseri hiçbir toplumda ve hiçbir dönemde tek bir karakterle, tek bir yönelimle açıklanamaz, açıklanmamalıdır; ki bu genellemeyi bozan, bu genel eğilimden ayrı bir yönde akan nahif ve/veya daha kararlı kimi eserler, kimi sanatçılar vardır. Hatta bir şair, bir yazar bile kendi sanatçı kimliğini ters yüz ederek farklı eğilimler gösterir kimi eserlerinde, kimi dönemlerinde. Gölgede Kalan Eserler Kimi yazarlar vardır ki, kendi adı da yazdığı diğer eserleri de tek bir eserinin altında, gölgesinde sıkışıp kalmıştır. Çoğunluk Madame Bovary romanı ile bildiğimiz, hatta hep o eserini sevip okuduğumuz Gustave Flaubert’in sadece bizim dilimize çevrilip basılmış daha nice eseri var oysa. Bu bahiste dünya edebiyatında –ve bizde– örnek verilecek yazarlar hiç de az değil. Tıpkı Mehmet Rauf gibi. Liselerde Türk Dili ve Edebiyatı derslerinde öğrencilere sunulan okuma listelerinin vazgeçilmez eserlerindendir Eylül, tıpkı Aşk-ı Memnu gibi, Mâi ve Siyah, Kürk Mantolu Madonna, Sinekli Bakkal, Çalıkuşu, Yaban, Tütün Zamanı (…) gibi. İçinde bulunulan edebi dönemin bir-iki kuşak gerisindeki bazı yazarların ve kimi eserlerinin gölgede kalmasının nedenleri arasında; yayın politikası ile entelektüel/sanatçı/aydın kesimin emek, özveri, sorumluluk iradeleri belki sorgulanması gereken ilk hususlardandır… Bu tespite ayrıca toplumsal okuma kültüründeki eksikliği de eklememiz gerekir. Tüm eserlerini ortalama 100 yıl önce yazmış olan Mehmet Rauf’un neden en çok ve hep Eylül romanı ön plandadır ve hatta çoğu okur Rauf’u sadece bu romanıyla tanır? Sanıyorum sorumluluk alanı bu bahiste çok geniş ve teferruatlı… Mehmet Rauf’un, Eylül dışındaki roman ve hikâyelerinin tekrar ve artarak yayımlanmasına –belki de yıllar yıllar sonra yayımlanmasına, edebiyatımıza adeta yeniden kazandırılmasına– bilhassa son yıllarda ağırlık verildiğini görüyoruz. Mehmet Rauf gibi vefat etmiş diğer yazarlarımızın eserlerinin de uzun, çok uzun bir zaman sonra, bilhassa günümüzde gün ışığına çıkmasında, öncesinde yayımlanıyorsa bile uzun bir zaman sonra farklı yayınevleri tarafından artarak, çeşitlenerek yayımlanmasında muhtemeldir ki sanatçıların telif yasalarına ilişkin madde –olasılıkla bağlaç ile: madde de– belirleyici oluyor. Romanını Aşan Karakterler Bir roman; karakterini ister sevin ister ondan nefret edin, o karakterin sizde yarattığı duyguların yüceliğiyle –okurda oluşan üstün beğeni ya da nefret derecesine uzanan eleştiri, hatta tiksinme duygusuyla– ayrı bir yetkinliğe erişir; bir romanı ölümsüz eserler arasına katacak önemli unsurlardan biri de anlatıcısının bu türden unutulmaz bir karakter yaratabilme gücüdür. Suç ve Ceza, Don Kişot, Madame Bovary, Çalıkuşu, Dava, Değişim/Dönüşüm, Sefiller, Tutunamayanlar, Anayurt Oteli, İnce Memed, Murtaza, Aşk-ı Memnu, Saatleri Ayarlama Enstitüsü, Aylak Adam, Huzur romanlarını bu denli zaman ve hatta sınırlar ötesi kılarak kuşaklar sonrasına ulaştıran en önemli pay, yazarlarının; Raskolnikov, Don Kişot, Emma Bovary, Feride, Joseph K., Gregor Samsa, Jean Valjean, Selim Işık-Turgut Özben –Olric, en çok Olric–, Zebercet, İnce Memed, Murtaza, Bihter, Hayri İrdal, C., Mümtaz karakterlerini var etme biçimleri, bu karakterleri hayatın öz suyuyla gerçek birer insana dönüştürebilmeleri değil midir! Samim de Karanfil ve Yasemin romanında nev’i şahsına münhasırlığıyla başta ve sonda değerli, çok değerli bir başkarakter olarak çizilirken, onun aşka bakışı, aşk mevzuunda ters köşe oluşu, travma derecesinde yaşadığı acı dolu zamanlar Samim’i aynı zamanda bir tip’e de dönüştürür: Ah Samim! Bir insan kendi kör kuyusuna, zulmetine, mecazi ölümüne –ama öyle bir ölüm ki, hani şu, insanın ölümlerden ölüm beğeneceği türden bir yaşamak nasılsa, öyle; çırpınış, travma (…)– bu kadar mı hızla koşar, bunda bu kadar mı istekli olur! Başlarda çok biliyordur Samim, hayatı, aşkı, kadınları… Tercihini yine kendi aklıyla, iradesiyle yapar/yaptığını düşünür: Yezdan, Pervin, daha başka kızlar, daha başka kadınlar, tebessüm, neşe, saadet idiler. Fakat Nevhiz’de bir başka hususiyet vardı ki, onu bütün diğerlerinden ayırıyor, kendisine yegâne bir mümtâziyet [seçkinlik] veriyordu. Onda zulmet [karanlık] vardı, esrar vardı, uçurum ve elem vardı… Ötekiler sevmek ve mesut etmek için dünyaya gelmişlerdi; Nevhiz de elbette sever ve sevince yakarak, öldürerek, kahrederek mesut ederdi. Samim kendi kendine: “Ben mutlak pervane ruhlu bir adam olacağım ki, onu tercih ediyorum, adeta bile bile, isteye isteye yanmaya, kavrulmaya âşıkım…” diye mırıldandı. Dehlizler… Mehmet Rauf, aşk romanı, hatta “yasak aşk” romanı Eylül’le edebiyatımızda taçlanmış önemli yazarlarımızdandır. Eylül, teknik altyapısıyla başarılı ilk psikolojik roman olarak da tanımlanır ve değer görür. Karanfil ve Yasemin ise Mehmet Rauf’un gölgede kalmış romanlarından. Yayımı öncesi son okumasını yapma vesilesiyle okudum bu romanı. Son okuma işi –düzeltmenlik– biraz da böyledir, okumayı akıl dahi edemeyeceğiniz ya da okuma listenize bir türlü ekleyemediğiniz kimi eserler düşer önünüze, editörünüz mail’inize göndermiştir son okumasının yapılması için ve bakarsınız bir cevher; bir yandan işinizi yapar, diğer yandan o değerli eseri tadına vararak okumuş olursunuz. Saplantılı karakterinin psikolojik tahlillerini canhıraş anlatımıyla sunabilen, karakterinin içinde bulunduğu durumdan psikolojik tespitlere evrilebilen, okurda istihza, beğeni, ünlem duyguları bırakabilecek düzeyde yetkin bir roman Karanfil ve Yasemin. Teknik açıdan yetkinliği, konunun işlenme biçimi, dildeki akıcılığı, özgün anlatımı ve karakterlere biçilen rollerin gözü karalığı ile göz ardı edilemeyecek bir roman. Samim’e yüklenen ihtiras duygusu, bir kalpte/sevgilide karar kılamama gibi karakteristik özellikleriyle romanın örgüsüne eklenen ve tadına doyum olmayan entrika, dildeki akıcılık, döneme özgü anlatımıyla örülen tasvirlerindeki başarı ve çatışmalarındaki gerilim ile Karanfil ve Yasemin’de başarılı, çok başarılı bir anlatı sunuluyor okura: psikolojik tahlilleriyle gerilime evrilen ve yer yer ürpertici bir anlatı. Rauf, bu romanında aşk, yasak aşk teması etrafında ördüğü Samim karakteri ile; kendine ve hayata güvenen, toplumun değil kendi ahlak anlayışının, işine geldiği gibi kullanabileceği şekilde düzenlediği öğretilerinin peşinden giden; ancak hayatın o her daim en büyük öğretici olmasının esrarengiz üst-aklıyla aşkın hiç hesap edilemeyen dehşetli tuzağına, kramp geçirten korkulara kapılmanın, tutulmanın –aşka, kadına tutulmanın– romanını yazmıştır, diyebilirim. Aldatma, örgünün belirleyicisi niteliğinde; entrika da buradan doğuyor. Romanın başarısı da özellikle Samim’in aşk sancısı çektiği anlatımlarda saklı en çok; ama değil, bununla hiç sınırlı değil… Karanfil ve Yasemin’de gördüm ki; yazarlara/edebi dönemlere ilişkin o basmakalıp kimi tanımlamalar, yukarıdaki ilgili paragraflarda da değinmeye çalıştığım o genelleme ifade eden karakteristik etiketler yanıltıcı olabiliyor, eserin dehlizlerine ulaşırsanız göreceğiniz türden. “Servet-i Fünûncular dönemin toplumsal koşullarına sırt çevirmişlerdir; ülke, millet hatta dünyanın içinde bulunduğu şartlara, tarihsel gerçekliklere eserlerinde gözlerini kulaklarını kapatmışlardır” türünden görüşlere, edebi tespitlere adeta bir itiraz sunuyor Rauf bu romanında, ancak şaşırılmayacak düzeyde nahif, kısık sesli bir itiraz. Samim’in ve diğer karakterlerin de eşlik ettiği kimi bölümlerde geçen cemiyet toplantılarında geçen diyaloglarda bu itirazı görüyor okur: O döneme ayna tutan alaturka-alafranga ikiliği, dönemi etkisi altına alan harp ve sonuçları karakterlerin konuşmaları, hatta kimi görüş ayrılıkları üzerinden ele alınıyor. Rauf’un 1920’lerde kaleme aldığını bildiğimiz Karanfil ve Yasemin, o dönemin henüz birkaç yıl öncesinde ülkece yaşanan Kurtuluş Mücadelesi’nin ve/veya hemen yanı başındaki 1. Dünya Savaşı’nın ve etkilerinin İstanbul cemiyet hayatında nasıl karşılık bulduğunun da fotoğrafını sunuyor adeta. Evet, Karanfil ve Yasemin de bir aşk romanı, hatta tıpkı Eylül gibi yine bir “yasak aşk” romanı. Ve ama, bu romanı özel, etkili, değerli kılacak olan da; yazarının, bağlı olduğu edebi dönemin ilkelerini, yönelimlerini yansıtacak şekilde ben’den, bireysel temalardan, o hiç eskimeyen aşk’tan beslenirken, bu genel atmosferin içine İstanbul sosyolojisini ekleyebilme maharetinde gizlidir: Tahsil görmüş, daha ziyade varlıklı –seçkin– İstanbul insanının cemiyet toplantılarında, balolarda modaya, hayata bakışı ve yaşama şekli yer yer ürpertici etkisi ve kimi tarihsel bir fotoğraf belgeselliğiyle farklı okumalar sunuyor. *Yazarın kendi imlası korunmuştur. KARANFİL ve YASEMİN Mehmed Rauf Ayrıntı Yayınları İstanbul 2018 336 s.
- Zeynep Cemali Öykü Yarışması’nın Son Başvuru Tarihi Uzatıldı
6, 7 ve 8. sınıf öğrencilerinin katıldığı Zeynep Cemali Öykü Yarışması’nın son başvuru tarihi, olağanüstü pandemi koşulları nedeniyle gelen talepler üzerine 1 ay uzatıldı. Katılmak isteyenlerin “Doğa sevgisi” temasıyla yazılacak öykülerini yollamak için son tarih 21 Haziran 2021 Pazartesi olarak belirlendi. Milli Eğitim Bakanlığı'nın ülke çapında duyurduğu, 6, 7 ve 8. sınıf öğrencilerinin katıldığı Zeynep Cemali Öykü Yarışması, ilk gençliğe adım atan genç öykücüleri yazmaya davet ediyor. 11 yıldır onların yazı serüvenine eşlik eden yarışma, geleceğin yazar adaylarını müjdeliyor. 11. Kez Düzenleniyor Edebiyatçılardan oluşan seçici kurulda bu yıl Berna Durmaz, Hakan Bıçakcı, Mine Soysal, Yekta Kopan ve Dr. Müren Beykan yer alıyor. 2021 öykülerine kılavuzluk edecek cümle, Zeynep Cemali’nin Gül Sokağı’nın Dikenleri kitabından: “Muştuyu alan sokağa fırlıyor, birbirleriyle kucaklaşıyordu.” Yarışmanın Katılım Koşulları ve Katılım Formu’na gunisigikitapligi.com adresinden erişmek mümkün. 2009 yılında aramızdan ayrılan usta öykücü Zeynep Cemali’nin roman ve öykü kitaplarından seçilen bir cümlenin kılavuzluk ettiği farklı bir temayı işleyen ve 11. Kez düzenlenen yarışmaya bugüne dek katılan binlerce genç, “kardeşlik”, “hoşgörü”, “arkadaşlık”, “umut”, “cesaret”, “adalet”, “dayanışma”, “kararlılık”, “yalan” ve “çocuklukta özgürlük” üzerine öyküler yazdı. 32 genç öykücü ödüllendirildi, 54 öğrencinin öyküsü yayımlanmaya değer bulundu. Ödül töreni 2021 sonbaharında! Ödüle değer görülen genç öykücüler, 2021 sonbaharında düzenlenecek törende ödüllerini, usta edebiyatçıların elinden alacaklar. Her yıl olduğu gibi yarışmada dereceye giren ve dikkati çeken öyküler “Ödüllü Öyküler Kitapçığı”nda yayımlanacak.
- İsimlerin Gölgesinde
Adım ne idi unuttum, sorulmayı sorulmayı. (Karacaoğlan) İnsanın seçmediği halde kendisine en yakın olan, hatta kendisiyle en çok bütünleşen şeyin, ismi olduğu düşünülür. Doğrudur. İsim, insanın parmak izi, alameti, mevkisi, mertebesi, geçmişi, geleceği, kaderi ve anlamı olabilir. Sahici ve sihirlidir. Bir ismin peşinde ömürler feda edilebilir, canlar titreyebilir, bir isim sonsuz bir ödül ya da ceza olabilir. Dünyanın zenginliği her dilde insan isimlerinin zenginliği ile örtüştürülebilir. Bir çocuğa isim vermek pek çok toplumda, pek çok dinde önemsenmiştir. Dualarla, ezanlarla çocukların kulaklarına heceler üflemek, kutsal sularla yıkanan küçük bedenlerin isimlerini ezgilerle kutsamak gibi ritüellerle karşılaşırız hala. Dünyaya yeni gelen insanın ismini seçmek, bunu yapan kişiyi de onurlandırır çoğu zaman. Anlamı olan kavramsal kelimelerin yanı sıra, hayran olunan bir sanatçı, devlet adamı, toplumsal bir kahramanın ismi de tercih edilebilir. Ya da unutulamayan bir sevgili, hayatta olmayan bir anne, saygıyla anımsanan bir büyükbabanın ismi tekrar yaşayabilir. Bir ömür başka bir bedende hayat bulan isimler böylece yeni insanlarla baştan doğar. Bazen de isimlerin etimolojik anlamından çok, yarattığı ya da çağrıştırdığı etki dikkate alınır. Kutsal kitaplarda çokça tekrarlanmış bir hece, soyun bayrağını taşıyan bir hakan, güçlü bir kraliçe ya da yiğit bir askerin ismi, anlamına bakılmaksızın ilk sahiplerinin anısına ithafen yaşatılır. Seçim ne olursa olsun, ebeveynler vefalı bir anmanın yanı sıra, bir yenilenme için de yapılması gerekeni yapmış, hayallerini, umutlarını birkaç harften oluşan bir muska gibi dünyaya gelen küçük insanın boynuna takmıştır. İsimleri neden bu denli önemseriz? Belki de Tanrı’ya öykünmenin en masum halidir, bir isim seçmek; birine, bir şeye isim koymak. Daha en başından bir kaderi şekillendirebilme, hayatta belirleyici olma arzusundan kaynaklanır. Ne tuhaf ki, herkes, bu yolla kendine biçilen giysiyi, darlığına bolluğuna bakmadan taşır üstünde. Bazen de isimler, sahibi tarafından kendine biçilmiş sonsuz ceza ya da lanet olarak kabul edilebilir. O da zamanı geldiğinde bir başkasına isim koyarak seçmediği bu hayatta bedenini, ismini seçememesinin intikamını alır. Ne de olsa insan, yaşamın, ölümün, kalbinin sırrının peşinde neye ne kadar müdahale ederse, neyi ne kadar belirler ve sahiplenirse yerine yerleşmiş sayar kendini. “Dediğime geleceksin çocuk. Bir gün adların güzelliğine inanacaksın…” Burhan Sönmez’in son romanı Taş ve Gölge’nin ilk sayfasını açtığımızda, yedi isim taşıyan ölüye nasıl bir mezar taşı yapacağını düşünen Avdo’yla karşılaşıyoruz. Adını kimin neden böyle koyduğunu bilmiyor Avdo. Kendi adını sorgulamaya, sevmeye, kaçmaya ya da değiştirmeye, annesinin adını aradığı için, fırsat bulamamış yetenekli bir mezar taşı ustası o. Kaybolmuş bir çocuk olarak, dünyanın en güzel adının “anne” olduğunu, onu bulamasa da, adını öğrendiğinde hazinelere kavuşacağını düşünen, isimlerin büyüsüne inanan bir çocuk. Kayıp ömrünü ölüme sığınarak, hakikati ölülerle kurduğu ilişkilerle ısıtarak geçiren bir ihtiyar. Çocukluğunun gölgesindeki yalnızlığını ruhlarla, taşlarla, ağaçlarla, çiçeklerle ve içindeki saf sevgiyle eritir, kayıp sevgililerin isimlerini mezar taşlarından bulur, sevdiği kadının yanında yatacağı ebedi yatağının yanı başında yaşar. Sahici düşmanları ve sahici dostları olmuştur. Pek çok şehir görmüş, pek çok insan tanımış, mahpus yatmış, aldığı nefesle birlikte rüya ve gerçeğin arasında bir ömür geçirmiştir. “Mezar taşı siyahtı ve renginde Samanyolu gibi ak lekeler taşıyordu. Taşın ortasına açılan küçük delik, taşın karanlığındaki bütün yıldızları çekip yutuyordu. Gözünü yaklaştırıp delikten bakanlar, bir gayya kuyusuna düşer, akılları karışır orada Tanrı’nın orada onlara baktığını sanırlardı. Sonra deliğin diğer tarafından baktıklarında karşılarında hiçlikten başka bir şey olmadığını görürlerdi. Bütün yıldızları ve karanlıkları yutan delikte ya Tanrı, ya da hiçlik vardı. Yedi Adlı Adam, ömür boyu bu ikisinin arasında asılı kalarak şehirden şehire dolanmıştı.” Ve Yedi Adlı Adam. “Peygamberlere verilsin âlemin sırrı, ben sadece kendi sırrımı bilmek istiyorum.” diyen bir kayıp. Adem olarak dünyaya gelmişken Haydar olmayı seçen (ya da tam tersi) sonra Musa, İsa, Ali olan, savaşın kokusunu aldığı her yerden kaçarak dünyanın dört bir yanında ismiyle birlikte kimliğini arayan bir adam. Kendi nişanlısı olup olmadığından bile emin olmadığı Miskal’in ismi ile birlikte varlığının da dünyanın sırrı olduğuna, Araf’ının sonu olduğuna inanarak ona kavuşacağı günü mektuplarla bekleyen bir adam. Hayat ve ölümün, gerçek ve hayalin, sonun ve sonsuzluğun mezar taşlarında, onların gölgelerinde yükselen arayışlarına şahit olduğumuz bir yolculuk bu. Bu yolculukta yanımızda isimler var. Sadece insanların değil, köylerin, şehirlerin, nehirlerin, köpeklerin, gazinoların, mezarlıkların isimleri. Şahmeranlı bir tarakla sadece kaderlerini değil hayallerini, sevdalarını birbirlerinin isimleriyle izleyen kadınlar, ruhunu sevgilisinin adının ağırlığını taşıyarak onurlandıran, sevgilisinden alacağı en değerli hediyenin kendi adının ünlenmesi olarak gören adamlar ve onların hikâyeleri var. Taşların ve gölgelerin ardına gizlenmiş isimlerin anlamları, yükleri ve bedelleri var. Avdo, Taş ve Gölge’nin başkahramanı. Ancak romanı Avdo’nun hikâyesi olarak tanımlamak, romanın her biri başka manzaraya açılan pencerelerini görmezden gelmek olur. Zira mezar ustası Avdo’nun hayatına giren insanlarla birlikte düşünceleri, hayalleri, kendine has dünyası bize ucu bucağı olmayan bir ovada, kimi koşma, kimi takılıp düşme kimi de bir duvar dibine sinip düşünme olanağı yaratıyor. İçinde zalim ile mazlumun, iyilik ile kötülüğün dönerek dans ettiği sayfalarda insanlığın kadim var oluş meselesini, gerçeği, rüyayı, sevdayı, hasreti, hayatı ve ölümü okuyoruz. Dağın taşı ile ovanın kuşunu vuranlarla, vurulanların, tanık olanların, susanlar ya da bağıranların yüzlerini görüyoruz. Avdo başta olmak üzere Yedi Adlı Adam, Reyhan, Elif, İpek, Şef Kobra, Sarışın Denizci gibi pek çok karakter birbiriyle ilişkili ya da bağımsız hikâyeleriyle bizi sarmalıyor. Hepsinin hikâyesi, yanında felsefi, kimi zaman masalsı temaları beraberinde getiriyor. Akıcı hatta sürükleyici olarak nitelendirilecek bir romanda aynı zamanda kullanılan dilin masalsı ve şiirsel olması hayranlık verici. Okuru zapt ederken metni özgür bırakan bir dil bu. Romanda olup bitenler, 1938 ve 2002 yılları arasındaki kronolojik olmayan bölümlerde anlatılıyor. Yapıt, deyim yerindeyse, bir origami sanatı gibi, katmanlı biçimde icra edilmiş. Alegorik bir kurgu ve merak uyandırıcı bir macera ile diriliğini yitirmiyor. Ülkenin yakın ve uzak tarihindeki olaylar, kişiler, kimi zaman didaktik bir biçimde de olsa, doyurucu bir dekor olarak kullanılıyor. Romana ustaca eklenmiş olan, içinde bulunduğumuz toprakların çoğu utanç verici ya da can acıtıcı olaylarını, isimlerini anımsıyoruz. Farkında olmadığımız yerlerin, belki de daha önce merak etmediğimiz tarihi ile ilgileniyoruz. Müthiş bir edebi lezzetle, hayatın, ölümün ve insan kalbinin gizini çözmeye çalışıyoruz. Çağdaş Türk Edebiyatının önemli isimlerinden Burhan Sönmez, Kuzey, Masumlar, İstanbul İstanbul, Labirent adlı romanlarından sonra yazdığı Taş ve Gölge ile okurlarının zihninde ve kalbinde derin izler bırakacağa benziyor. TAŞ VE GÖLGE Burhan Sönmez İletişim Yayınları, 328 s. İstanbul, 2021.















