Search Results
Bu sitede ara
Boş arama ile 5404 sonuç bulundu
- "Belki de insanın yurdu yoktur. Sadece ona özlemi vardır."
Masumlar yayımlandığında sevgili dostum Sinan Sülün'le yeni tanışmıştık. Aynı anda Masumlar'ı okuyor, bunun üzerine konuşuyor hem arkadaşlığımızı hem de edebi merakımızı derinleştiriyorduk. Masumlar bizi çok sarsmıştı. Epey etkilenmiştik. Hatta bir vakit telefon konuşmalarımız Masumlar ve Burhan Sönmez övme seanslarına dönmüştü. İlk kitaplarını daha henüz çıkarmış olan iki yazma heveslisi olarak Sönmez gibi yazarlarla aynı çağı ve aynı dili paylaşıyor olmaktan ötürü hem büyük bir sevinç ve heyecan hem de biraz mahcubiyet duyuyorduk. Bu çağa layık olmak zor görünüyordu. Burhan Sönmez okurluğum da Sinan Sülün'le olan dostluğum da hep sürdü. İlginç bir şekilde, aynı yayınevinde bulunmuş, aynı etkinliklere katılmış, aynı bildirilere imza atmış olmamıza rağmen Burhan'la hiç tanışmamıştık. Derken kader ağlarını ördü. Yıllar sonra, anlattığımız coğrafyaların çok uzağında bir yerde yollarımız kesişti. Kalktım koşa koşa ona gittim. Konuştuk, söyleştik, ona son romanı Taş ve Gölge'yi yeni okumuş olmanın heyecanıyla sorular sordum. Tevazuu ve cana yakınlığıyla beni yanıtladı. Burada o sohbetten arta kalan çok küçük bir kısma tanıklık edeceksiniz. Ancak bilinsin isterim ki, bu sohbetin ardında iki gurbet kuşunun kederli şakıyışını içeren çok sıcak ve epey uzunca bir sohbet, ömür boyu sürsün isteyeceğim bir dostluk, yeşil bir bahçe ve bu bahçede koşuşturan Ethem ile Robin'in neşeli çığlıkları var. m. - Genel bir soruyla başlamak istiyorum. Hem bir yazar hem de bir göçmen olarak fikrini merak ediyorum. Sence insanın evi neresidir? İnsan doğduğu yere mi, dünyayı anlamaya başladığı yere mi yoksa hayatın onu sürüklediği yerlere mi aittir? İnsan bir “gavsono” mudur? Bu soruya cevabım her birkaç yılda bir değişiyor sanırım. Ben küçük bir köyde doğdum. Asıl ait olduğum yer orası mıdır? Sonra kasabaya taşındık, sonra İstanbul’a, ardından İngiltere’ye gittim. Bu yolda geriye dönüp bakınca, asıl evim bunlardan hangisi diye sorarım. Bunun cevabını merak ettiğim için, bu soruyu ikinci romanım Masumlar’daki bir karaktere sordurmuştum. İnsan nerede ölmek istiyorsa, onun yurdu orasıdır, derler o romanda. Sonra Taş ve Gölge romanındaki başkarakter Avdo da, insan doğduğu yeri seçemez ama öleceği yeri seçebilir, der kendi kendine. Belki de insanın yurdu yoktur. Sadece ona özlemi vardır. Bu sorunun kendisi de bir açıdan cevabı verir bize. Ait olduğumuz yeri bilsek, zaten bu soruya gerek kalmazdı, değil mi? Çünkü bu soruya verilen cevap da doğru cevap değildir belki. - Senin romanlarının en temel meselelerinden biri insanın mekansızlığı ve aidiyet arayışı. Bununla birlikte Taş ve Gölge’de “zamansızlık” vurgusu da göze çarpıyor. İnsanın aslında bir zamana da ait kalamayacağını/olamayacağını düşünüyor musun? Evet, bu konuda biraz edebiyatın neo-klasik akımına da kendimce selam vererek, bireyin tek olma özelliğini görmekle birlikte insandaki genel/ortak yanı anlamaya çalışıyorum. Bir mekana değil çok mekana aitiz biz, dar zamana değil geniş zamana aitiz. Bütünsel insan diye bir kavram kullanırsak burada, bu bütünsellik zamandaki genişlemeyi de kasteder, diye hissediyorum. - Taş ve Gölge’nin en önemli mekanlarından biri, hatta belki de ona artık “karakterlerinden” biri demeliyiz, mezarlık. Hikayenin büyük bir kısmı mezarlıklarda ya da ona ilişik mekanlarda cereyan ediyor. Burada bir, “Hayat ölmektir” vurgusu mu var? Ya da “Ölüm olsa da hayat devam ediyor,” mu diyorsun bize? Daha önceki romanlarımda da hem ölüm hem de mezarlık vurgusu vardı. Ölümün doğallığını yeniden anımsamamız gerek sanırım. Çağımızda ölümü unutmaya, onu yok saymaya, kendimizden uzaklaştırmaya çalışıyoruz. Köyümüzde mezarlık köyün ortasındaydı ve yaşayanların doğal parçasıydı. Bizden önceki kuşakların toprağı ve mezar taşları oradaydı, onların arasında yürür, oynardık. Kentlerdeyse mezarlıklar mekanımızın doğal parçası değil, özel tasarlanmış ayrı bir ölüler diyarı gibi. Hayatın içinde değil dışındadır. Felsefe tarihi bir yanıyla ölümü ve dolayısıyla hayatı anlama tarihiyse, roman da öyledir. - Flannery O’Connor, “Çocukluğundan sağ çıkabilmiş herkesin elinde hayatının sonuna dek yazılabilecek malzeme vardır,” diyor. Anlattıklarına dönüp baktığında, kendini çocukluğundan “sağ çıkmış” bir yazar olarak değerlendirebilir misin? Çoğumuz için geçerli bu sanırım. Sen de öyle değil misin? - Kesinlikle öyleyim. Hatta sağ çıktım mı, ondan bile emin değilim. Çocuk demişken, senin anlatılarında çocuklar genellikle derin hayat gaileleriyle mücadele etmekten çabucak büyümüş, yetişkin gibi, -hatta kendince bilge- karakterler. O zamanki adıyla İsa ve Avdo da öyle, Reyhan da öyle. Ama yetişkin karakterlerinin de hep bir çocuksu tarafları var. Sence, coğrafyamız bağlamında düşününce, biz büyüyemeden yaşlanıyor olabilir miyiz? Herhalde biz ergenlik çağında sıkışıp kalıyoruz toplum olarak. Ne çocukluktan tam kopabiliyor ne de tam olgunlaşabiliyoruz. Bugünkü televizyon dizilerinde bunu görmek daha kolay. Hep yarım kişilikler, tamamlanmamış karakterler, bu yüzden yaralı, hırçın, zayıf, öfkeli… - Avdo’nun adı da romanın bir başka ilgi çekici gizemi. Avdo’nun Arapçada “dönmek” anlamındaki “ayn-vav-dal” kökünden türediğini varsayar, tamamen benim uydurmam bir mantık üzerinden düşünürsek, Avdo karakterinin ama zaman ama mekan olarak hep bir yerlere dönme arzusunu da vurguladığını söyleyebilir miyiz? Senin Arapça yorumuna sadık kalarak ve o yoldan ilerleyerek Avdo’ya varabiliriz. Avdo biraz da Heidegger’in bizim bu dünyaya “düştüğümüzü” söylemesini andırır şekilde, kendisini bu dünyanın içinde bulur. Yalnızdır, belleğindeki sisli birkaç anı dışında o “düşüşten” önceki zamana dair hiçbir şeyi yoktur. O yüzden hep arar, mekanların arasında ve insanların içinde dolanır. Bir yerde bulduğu şeye tutkuyla bağlanır ve kendisini o tutkuya adar. Belki de o tutkusunu bağlayacak bir kişi ve bir yere ihtiyacı vardı, yoksa hayatı anlamsız kalacaktı. - Romanlarınla ilgili, “büyülü gerçekçilik” tanımlaması yapılıyor sıklıkla. Sen kendini, kendi edebiyatını nasıl tarif ediyorsun? Kendine “büyülü gerçekçi” der misin, yoksa bunun sence özgün başka bir adı var mıdır? Biliyorsun, zamanımızda bu tür tanımlamalar sınırlayıcıdır, günümüzde romancılar hemen her türü kullanarak, bunları birleştirerek yazar, yazmaya çalışır. Benim romanlarımda öne çıkan özelliklerden biri bu olduğu için insanlar kolayca bu ifadeyi kullanıyor. Ben bundan memnun olduğumu söyleyemem. Çünkü bu ifade benim romanımın içeriğini genişletmiyor, tam tersine daraltıyor, bilinen eski bir kalıba sıkıştırıyor. Oysa o kalıbın başta Latin Amerika olmak üzere dünya genelinde çoktan değiştiğini, her gün başka formlarla birleştirildiğini, yenilendiğini görmek daha iyi olurdu. Mesela Marquez’in kendisi de, Yüzyıllık Yalnızlık romanına aşırı vurgu yapılmasından duyduğu rahatsızlığı ifade etmiş, bu vurgunun onun diğer romanlarını geriye ittiğini belirtmişti. "Herhalde biz ergenlik çağında sıkışıp kalıyoruz toplum olarak. Ne çocukluktan tam kopabiliyor ne de tam olgunlaşabiliyoruz." - Sen artık bir çok dilde okunan, sevilen bir yazarsın. Bunun seni kısıtladığını düşünüyor musun? Metninin İngilizceye ya da bir başka dile çevrileceğini bilerek yazmak o metni kurgulayış, anlatış biçimini etkiliyor mudur? Hayır, öyle bir şey hissetmedim. Bu yargı, biraz da bizim ülkemizde yayılan bir bakış. Kitabın başka yerde yayınlanıyorsa, sen oraya göre yazıyorsundur algısı, öncelikle yazarın zayıf biri olduğu inancına dayanır. Yazarın kendi metni ile arasındaki tutkulu bağı görmezden gelir. Eğer yazar başkaları için yazıyorsa, bu “başkaları”nı çoğaltmak mümkün. Benim için belki küçük köyümün dışındaki herkes başkasıdır. İstanbul’daki bir okur, benim küçük köyümdeki duygularımı nereden bilsin, anlasın? Ya da yıllarca yaşadığım İstanbul dışındaki herkes başkasıdır. Fransa’daki veya Hindistan’daki bir okur, benim İstanbul’umdaki duygularımı nasıl içselleştirsin? Burada sınır yok, her zaman genişletmek mümkün. O yüzden, esas olan şey yazarın kendisi ve yazdığı romandır. Bunun dışında bir belirleyen yok. - Bir önceki soruyla da azıcık ilintili olarak şunu sormak istiyorum: Taş ve Gölge’de Dersim Katliamı’ndan Denizler’in idamına, 12 Eylül’den Sivas Katliamı’na birçok tarihsel olaya gönderme var. Bunları aktarırken aradaki dengeyi nasıl koruyorsun? Yani bunlardan hiç haberdar olmayan yabancı okurunla, bunların içine doğup büyümüş okuruna bu anlatının aynı şiddette ulaşmasını nasıl sağlıyorsun? Orada okuru düşünürsek, işin içinden çıkamayız. Ben senin kitaplarını okurken, senin yazdığın her şeyi biliyor değilim, senin kaleminle senin dünyana giriyor, orayı tanımaya anlamaya çalışıyorum. Tolstoy bir romanının girişinde Dekabristler’den söz eder, bu bizim için ne anlam ifade eder? Umberto Eco romanlarında bizi Ortaçağ’daki Hıristiyanlığın teolojik tartışmalarının içine atarken, ne yapmalıyız? Okur olarak bizi ilgilendiren buradaki ansiklopedik bilgiler değil. Asıl olan şey, romandaki ağdır, kurulan örgü, oradaki ruh hali, psikolojidir. Okur bunlarla romana dahil olur. Bu ağ içindeki bilgileri, bütüne uyumu ölçüsünde sindirir. - Taş ve Gölge, aynı zamanda bir “tamamlanamamış aile” romanı. Annesini arayanlar, sevdiğini arayanlar, sevdiğinden geriye kalan insanları arayanlar, sevdiğinin hapisten ya da kaçaktan dönmesini bekleyenler, tümden ailesinin peşinde olanlar… Kendi edebiyatında aileyi nasıl bir yere koyuyorsun? Biliyorsun, aile, romanın en albenili konularından biri. Aile iki türlü ele alınır, ya kayıp bir bahçedir ya da kaçılmaya çalışılan bir kabustur. Benimki birinci türde yer alır, aile insanın aradığı bütünlüğü ifade eden bir yerdir, ama o bütünlük dağılmıştır, yalnızca ona ait duygular vardır. Kahramanlar o duyguyla kendilerine yol çizer, yanlışa düşer, aşırıya kaçar veya iyi olmaya çalışır. - Arkadaşlık da çok önemli bir motif Taş ve Gölge’de. Ben bir yerde “Arkadaşlık kendine el oğlundan aile yontmaktır,” demiştim. Tam olarak bakış açım bu. Sen nasıl görüyorsun arkadaşlığı metinlerinde? Arkadaşlık her yerde farklı biçimde ortaya çıkabilir. Ben daha çok iki şeyle ilişkilendiririm arkadaşlığı: içini dökebilmek ve onun için fedakarlık yapabilmek. Bunları bütünleştiren bir yere yönelmeye çalışıyorum romanlarımda. - Biraz da işin mutfağını sormak istiyorum. Nasıl yazıyorsun? Gece mi gündüz mü, yalnız mı kalabalıkta mı? Önce karalamalar yapıp sonra asıl yazıma mı geçiyorsun ya da hikayeyi kafanda tamamen bitirip öyle mi yazmaya oturuyorsun? Romanın genel konusu, birkaç karakteri, birkaç olayı önceden bellidir. Yıllar boyunca notlar alırım romanlarım hakkında, hangisinin gelişeceğini ve yazıma hazır birikime ulaşacağını ben de merak ederim. Sonra o konulardan birini alıp yazmaya başladığımda, roman büyük ölçüde o yazım sürecinde şekillenir, gidişatı belli olur. Eskiden yalnızca geceleyin yazıyordum. Sonradan gündüz yazmaya ve özellikle dış mekanlarda, kalabalığın içinde yazmaya da alıştım. Bu bana eskiden imkansız gibi görünürdü, şimdi dışarıdaki dünyanın karmaşası ve gürültüsünü hissederek kendi zihnime odaklanmak da hoşuma gidiyor. Zor yazarım, günde sekiz saat çalışmışsam en fazla bir sayfa çıkar, o da iyi bir günümdeysem. En zoru ise ilk cümle ve ilk sayfadır. İlk sayfayı yazmak bir yılımı alıyor, beş romanımda da böyle oldu. Konusu belli olsa da, romanın bütünün dilini, ritmini, atmosferini o ilk sayfada hissederek bulmaya çalışıyorum. - Adettendir, sırada ne var, diye sormak. Halihazırda yazdığın yeni bir şey var mı? Bize biraz ipucu verir misin eğer öyleyse? Şu anda çalışıyorum, ama müsaadenle bunu kendime saklayayım. Romanı bitirmeden hakkında konuşma hatasına daha önce bir kez düştüm ve bu beni huzursuz etti. - Bunu Ayfer Tunç’a da sormuştum, senin de cevabını merak ediyorum. Kendinden sonraki edebiyatı takip edebiliyor musun? Türkçe yazanları kastederek soruyorum özellikle. Evet, fazlasıyla okuyorum, diyebilirim, hem Türk hem Kürt yazarları izlemeye çalışıyorum. Şu anda elimde genç ve verimli yazarlardan Bawer Rûken’in Di Tarîyê De (Lîs Yayınevi, 2020) adlı romanı var, cezaevinden çıkıp köydeki harap aile evine dönen Reşo K. adlı bir karakteri anlatıyor. - Son olarak; İngilizce yazmak planın/niyetin var mı? Yoksa hep Türkçe mi devam edeceksin? İngilizceyi yalnızca makale yazımında, teorik metinlerde kullanıyorum. İngilizce edebi eser yazmayı düşünmüyorum. Türkçe yazmaya devam edeceğim, ve Kürtçe yazmayı da istiyor, tasarlıyorum. --- Kapak fotoğrafı: Nazlı Erdemirel (artfulliving)
- Kurmacanın Eleştirisi, Eleştirinin Kurmacası
Ricardo Piglia’nın kendisi ile yapılmış söyleşilerden ve yazılardan oluşan Kurmaca ve Eleştiri kitabı kurmacayı işaret ederek eleştirel bağlamda sorulan şu soru ile dikkat çekiyor: “Peki her şey kurmaca gibi okunabiliyorsa, o zaman kurmacada kendine özgü olan nedir?” Tiempo Arjantin adına Monica Lopez Ocon’un, Ricardo Piglia ile 24 Nisan 1984’te yaptığı söyleşiye istinaden sorduğu dördüncü soru bu. Kurmaca Nasıl Okunur; bu soru başlığı esas alınarak kitabın tüm bölümleri, yapılan tüm söyleşiler ve deneme yazıları boyunca Ricardo Piglia edebiyat, edebi metinler ve yazarlar odağında, siyaseti ve kapitalimin gerçeklerini de kapsayacak şekilde içten, nitelikli ve edebi dünya adına neyin sürdürülebilir olduğu ile ilgili cevaplar veriyor. Kurmaca ve Eleştiri kitabında okura, polisiye bir romandaki dedektif gibi, kurmacanın gizemlerini çözmeye davet var. “Eleştirmen bir dedektif midir?” sorusuna Ricardo Piglia’nın verdiği yanıt şu oluyor mesela: “Birçok anlamda eleştirmen sorgulayıcı, yazar da suçludur.” Böylesine keskin bir cevabın nasıl oluşabileceğini anlatır şekilde, kurmacada kendine özgü olan nedir sorusuna verilen cevap ile ikna olmaya yaklaşıyoruz fakat kitabın son sayfasına kadar eleştirinin dozunu yükseltmeyi ihmal etmeksizin. Ricardo Piglia’nın cevabı ne mi oluyor? “Gerçekle kendine özgü ilişkisidir. Gerçekle kurmacanın kesiştiği bulanık alanda çalışmak ilgimi çekiyor. Çünkü her şeyden önce kurmacanın, örneğin bir bilim gibi sınırları belirlenmiş kendine özgü bir alanı yok.” Kurmacanın ve Eleştirinin Laboratuvarı Kurmaca ve eleştirinin aynı laboratuvardan çıkıp, kendi gerçekliklerine özgü yol alışlarından sonra yine aynı laboratuvara döndüğünü ilk elden söylemek gerekiyor. Suçlunun eninde sonunda suç mahalline dönmesi gibi. Bu durumun bir tür kendini gösterme, -bunu ben yaptım, ben yarattım dürtüsüyle hareket etme- veya bir tür katarsis (arınma) duygusu ile olabileceğini var saymak ve daha başka birçok sebeple düşünmeye başlayıp, yorumlamak hem kurgusal hem de eleştirel bazda önemli. Ricardo Piglia’ya sorulan, “Kurmacanın bir tür katarsis (arınma) olabileceği söyleniyor. Bu düşünceye katılıyor musunuz?” sorusuna verdiği yanıt şaşırtıcı. Konuyu eleştiri üzerinden bağladığı noktalar da: “Katarsis teorisine inanmıyorum. Eleştiriye gelince, bunun otobiyografinin modern biçimlerinden biri olduğunu düşünüyorum. İnsan okudukları üzerinden yorum yazabileceğine inandığında aslında kendi yaşam birikimini ortaya koyar. Bir tür Don Kişot, değil mi? Eleştirmen de aslında metni okurken aynı zamanda kendi yaşamını irdeleyip yeni bir kalıba döken ve onu yeniden yaratandır.” Kendi yaşam birikimimiz ne? Çünkü onu (yaşamı) kendi düzen akışı içinde yeniden yaratmak, kalıbının içinden çıkarmak zor. Aslında bu soru edebiyat söz konusu olduğunda birkaç perspektiften ele alınmayı elzem hale getiriyor; yazarın kendisi, yarattığı kurmaca dünyası, aynı zamanda eleştirmen de olan okur ve salt okur olan okur. Dolayısıyla edebiyat söz konusu olduğunda sorulması gereken soru şu oluyor: Kendi yaşamımız hem yazar, hem eleştirmen hem de salt okuyucu ile kendi yaşam birikimimiz üzerinden nasıl bir yansıma ile gerçekliğimizin içine yuvalanıyor? “Kitaplarımın nasıl okunması mı hoşuma gider? Okunduğu gibi, o kadar. Yazar, eserlerine ilişkin söylenenleri niye doğrulamak ya da düzeltmek zorunda olsun ki? Bir metni kim nasıl isterse öyle okur.” Ricardo Piglia söyleşilerinde yıl yıl daha katmanlı cevapların karşımıza çıktığını, yukarıdaki paragrafta bahsettiğim yuvalanmadan kurgu etkisinin yuva yaptığı her bir kişide (özellikle salt okurda) parmak izi kadar farklı etkilerle yansımalarını gerçekleştirdiğini, buna karşılık eleştiri noktalarında da (eleştirmen de olan okur) aynı şekilde kendine özgü ve öznel eleştiriler ile bir laboratuvar düzeninin çalıştığını görüyoruz. Edebi metinlerin, kurmacanın, eleştirinin, okuma ediminin laboratuvarına girildiği an gerçekliğin içinden edebi metinleri kaleme alan yazarların dünyasına da ister istemez giriyoruz ve anlıyoruz ki, Piglia’nın “sorgulayıcı” eleştirmene karşılık “suçlu” olarak nitelediği yazar laboratuvarın başat unsuru. “Kitap yayımlayan yazar benzersiz bir deneyim gerçekleştirir. Bu yüzden sanatıma yönelik eleştirileri büyük bir ilgiyle okurum. Konuyla ilgili eleştiriler metinle eşzamanlı okunabilir. Okurların bir kitaba bakış açılarının çeşitliliği inanılmaz olduğu gibi, edebiyata göreceli bakış açılarını analiz etmek bakımından da faydalıdır. Değerlerin ve keyfi yargıların (üst üste de denk gelebilirler) ötesinde, birinin yazdığı kitap, ona yönelik eleştirinin odaklandığı bölüme veya okunduğu bakış açısına göre dönüşür ve bambaşka bir şey halini alır. Kitabın bu sorgulanış tarzını deneyimlemek dikkate değerdir.” Edebiyatın laboratuvarı benzersiz düşünceleri ve duyguları mercek altına koyup inceler, her defasında yepyeni buluşlar eşliğinde. Bu laboratuvarda gerçekliğin içinden kurguyu yaratan, yazan, bütünleyen, bozan ve eseri her haliyle okumaya hazır hale getiren yazar varken işin gerçeğinin ironisi mahiyetinde şunu da söyler Piglia; “Edebiyat sadece okumak isteyenler olduğu için ortaya çıkmaz. Edebiyatın kendisi de okur üretir. Edebiyatın evrimi böyledir.” Edebiyatın kendisini üreten okurların başında yazar olarak Jorge Luis Borges başta olmak üzere William Faulkner ve Julia Cortazar sorularının ağırlıkla sorulduğu yazarlar üzerinden söz alıyor Piglia, bu yazarlara ilişkin düşüncelerini samimiyetle paylaşırken. Tabii ki Marcel Proust, Franz Kafka, Fyodor Dostoyevski, Vladimir Nabokov üzerine de konuşuyor soruları cevaplarken fakat Borges farklı bir yere konumlanıyor Faulkner ve Cortazar ile beraber. Borges için, “Olağandışı bir okurdu.” diyor. “Yüzünü gömdüğü sayfayı okuyan miyop okur pozuyla bir fotoğrafı vardır. Kitaba çok yakından, kendini alamayan bu bakış o bulanık siyah işaretlerin ne olabileceğini anlamaya çalışmaktadır.” Paragrafın bundan sonrasını Borges okumaları üzerinden okuma ediminin önemine binaen okur olmanın güzelliğini harika bir şekilde açıklıyor Piglia; “Detayları en ufak izleri bile gören okurumuz, yarım yamalak gördüğü o işaretleri sonra sanki haritada kayıp bir rotayı arıyormuşçasına birbiriyle ilişkilendirir. Sonuçta hep aynı sayfaları yani yazarların metinlerine ait aynı sayfaları okurdu ama yaklaştığı mesafeye bağlı olarak hep farklı şeyler görürdü” Bu satırlara istinaden edebiyatın kendisi okur üretir ve edebiyatın evrimi işte tam da böyle oluşur, tam da Piglia’nın dikkatimizi çektiği yazar-okur, kurgu-eleştiri ekseninde gerçekleşenler gibi. Toplumsal Edebiyat, Edebi İktidar, Kapitalizm Dokuz söyleşi beş denemeden oluşan Kurmaca ve Eleştiri kitabı elbette sadece kurmaca, eleştiri, yazarlar ve okurlardan ibaret olamazdı. Üstelik Ricardo Piglia’nın bir Arjantinli olduğunu düşünürsek ve Amerika kıtasının güneyinde yer alan bu ülkenin ürettiği edebiyat metinlerinin Latin Amerika edebiyatını büyük ölçüde şekillendirdiğini, söylenecekler hiçbir zaman bitmez. Ortaya çıkan edebiyatın toplumsal yapının yansıması olduğu, çoğaldığı ve kırıldığı noktaların da siyasi şekillenmelerle kendini göstermesi Latin edebiyatı açısından bilinen bir gerçek. Sadece Latin edebiyatı veya Arjantin üzerinden düşünüldüğünde mi böyle peki bu durum? “Politikacıların yerine düşünmek. Egemen eğilim bu. Entelektüeller sanki bakanmış gibi konuşuyor. İktidarı doğrudan uygulayanların kendileri komik duruma düşürdükleri bir üslupla ölçüp biçerek, vaatlerde bulunarak söz ediyorlar gerçeklikten.” Toplumun edebiyatla, edebiyatın toplumla kurduğu ilişki yazar tarafından hangi toplum içinden yazılıyorsa yazılsın siyasetin bir parçasını veya büyük parçasını içinde barındırır diyor Piglia. Bu durumun paradoksal iz düşümleriyle ilgileniyor verdiği cevaplar boyunca. Dünya edebiyatında önemli pay sahibi olan Latin edebiyatının siyaset içindeki varlığının çok değerli olduğunu şu muhteşem tespitlerle anlatıyor: “Edebiyatın ölümüne giden diğer yol, kapitalist toplumun onu öldürme girişimidir. Bunun toplumsal politika-edebiyat ilişkisinde ortaya çıktığını düşünüyorum. Şakayla karışık hep derim ki, bu toplum, edebiyatı eline doğmuş bulmasaydı, onu yaratamazdı. Toplumsal açıdan bu kadar verimsiz, bu kadar özel, ekonomik açıdan değerlendirmesi bu kadar üç bir pratiği yaratmak kapitalist toplumun aklına gelmezdi.” Alıntı yaptığım bu paragraf bir buçuk sayfa boyunca uzanıyor önümüzde ve edebiyat-siyaset–kapitalizm üçgeninin nasıl çalıştığını edebiyatın siyasi ve kapitalist düzeyde yerinin ve öneminin ne olduğunu bizlere açıklıyor. Nihayetinde öznenin ihtiyaç duyduğu şeyin sadece bir kağıt ve bir kalem olmasının toplumun en ifrit olacağı şey olabileceği gerçeği kurmaca ve eleştirinin gerçeğini de gözler önüne sermesi açısından önemli. Kitaptan tek bir söyleşi seçmem gerekirse, niteliği, derinliği, seçilen konu itibariyle (Eleştirmen Olarak Borges konusuna odaklanılmış) katmanlara inmedeki başarısından dolayı, 1997 yılında Sergio Pastor Merlo ile yapılan söyleşiyi seçerdim. Ve bir eleştiri yapmam gerekirse Ricardo Piglia’nın kendisine sorulan sorulara karşılık veya denemeleri boyunca neredeyse hiç, kadın yazarları ve kitaplarını telaffuz etmiyor oluşu. Bir yerde, Sylvia Plath’dan bahsediyor ama verilen bir dizi örnek yazar arasında bir isim olarak geçip gidiyor Sylvia Plath, o kadar. Ricardo Piglia’nın söyleşilerinin ve deneme yazılarının yer aldığı Kurmaca ve Eleştiri kitabı Murat Tanakol çevirileriyle Delidolu Yayınları tarafında bizlere ulaşıyor. Aynı yayınevinden Pınar Savaş çevirisi ile yayımlanan Yok Şehir ve Son Okur kitaplarını da okuma listenize ekleyin lütfen. Evet, son nokta olarak, bu inceleme yazısı şu cümle ile bitebilir: “Edebiyat yaşamın çok daha şık bir biçimidir.” KURMACA VE ELEŞTİRİ Ricardo Piglia Çevirmen: Murat Tanakol DeliDolu, 168 s. Ankara, 2021.
- Sus-ma Barbatus!
"Yerel sözcük seçimleri, bir başkaldırı romanı olması, doğayla kurduğu ilişki Yaşar Kemal esintisi getiriyor aklımıza ama Faruk Duman, ustasına yaslanıp yeniyi kurarak yerini sağlamlaştırıyor edebiyat dünyamızda." Faruk Duman'ın en az ilki kadar ses getiren "Sus Barbatus! 2"sini Şule Özyetgin Sarı yazdı. Ağaç, su, orman, yağmur, toprak dile gelir mi, insanda vücut bulur mu? Elbette. Faruk Duman’ın "Sus Barbatus! 2" romanı tıpkı üçlemenin ilk kitabı gibi doğayı ete kemiğe büründürür, roman kahramanına dönüştürür. Başrollerden biri bizzat kendisine verilir. Kendini kendinden üreten mevsimlerdeki geçişleri hücrelerimize kadar hissederiz. İlk kitapta donarken bu kitapta baharın gelişiyle yavaş yavaş çözülürüz. Kartal nasıl kırarsa ceylanın belini, biz de doğanın gücü karşısında saygıyla eğiliriz. Doğa tablo gibi değildir eserde. Atmosfer yaratmanın başat öğesidir. Tüm duyularımızı bayram ettirecek denli kanlı canlıdır. Bir kenger sütünün kokusu gelir burnumuza, bir reyhanın, bir kekiğin. Atlar, köpekler hatta yılan bile can yoldaşı olur roman kahramanlarının. Hayvanların bazılarına isimler verilir. Keskin nişancı Jilet’in sonunu getiren kuş DİLBER, Elif’in kıymetlisi ceylan GÖKYÜZÜ, Civan Yusuf’un atı CENNET, Aynur’un sadık köpeği KARAGÖZ’ün izini sürer, onlar için endişeleniriz. Bitkilerle de örülüdür her yan. Bazen zulmeder tuzağına düşürür, bazen karın doyurur, bazen de sığınak olur yağmurdan kaçarken. Ara ara halk türküleri çalınır kulağımıza, ara ara bir mesel. Bir peygamber kıssasında, bir halk hikâyesinde mola veririz. Yer adları konusunda ketumdur, roman. K. Nehri, K. Köprüsü, K. şehri, Ç. Gölü, A. Dağları ipucu gibi sunulur. Çünkü bu aynı zamanda hiçbir zamana, hiçbir yere ait olmamayı imleyen destansı anlatımı güçlendirmek için de iyi bir seçimdir. Sözcükler yudum yudum içirilen su gibidir. Bir sözcük bağımsız şekilde noktalanarak bir cümle, hatta iki cümle etkisi yaratır. Anlatıcı adeta, dur hele der okura, öyle bir çırpıda tüketme sözcükleri, iki kez söyle. “Gökyüzü.” “Gökyüzü.” O bunu hak ediyor. Madem hacimli bu romanı okuyup emek veriyorsun, kısa cümlelerimde soluklan. Yer adları konusunda ketumdur, roman. K. Nehri, K. Köprüsü, K. şehri, Ç. Gölü, A. Dağları ipucu gibi sunulur, çünkü bu yerler ülkemizin hatta dünyanın herhangi bir yerinde karşımıza çıkabilir, farklı yaşantılara fon oluşturabilir. Aynı zamanda hiçbir zamana, hiçbir yere ait olmamayı imleyen destansı anlatımı güçlendirmek için de iyi bir seçimdir. “Mizah bazen olgulara çok daha ciddi ve çok daha trajik bir bakışı örtebilir."* Haftalarca gözaltında kalıp eve dönen Mustafa Öğretmen karısına sarılıp onu teselli eder, nerdeyse bir bar çalsa halaya durmaya hazır bekler. Aynur’un yer aldığı her sahnede inançlı, mücadeleci kişiliğine muzip cümleler eşlik eder. Orhan gördüğü tüm kötü muamelelere karşın mizahın ipine sarılmaktan geri durmaz. Romanın arka planını oluşturan siyasal olaylar, gözaltılar, tedirginlikler, hoyratça işleyen yaşam akıp gitse de mizah o buğuyu siler. Kahramanlar çok yönlü işlenir romanda. İz sürücü, Avcı Jilet, katı, önünü alamadığı öldürme tutkusuyla yansıtılıyorken karnını doyurmak için ceylanı avlayıp derisini, kuşlar yesin diye kayalığın üstüne bırakacak kadar insancıl bir karede sergilenir. Civan Yusuf tüm saf, masum zekâsına rağmen Elif’i kurtarma pahasına kendini feda eder ve böylece toplumun geleneklerine karşı koyar, karşı koydukça güçlenir, dönüşür, karakter olur. Esere adını veren domuz "Sus Barbatus"un ruhu romanın içinde bir bedenden bir bedene geçerek dolaşır. Üçlemenin bu ikinci kitabında yazar, beden değiştiren domuzun esin kaynağına doğrudan göndermeler yapılarak sanki şifresi çözülsün ister gibidir. Maupassant’ın günlük şeklinde yazılmış bir öyküsü olan “Horla”nın kahramanı, maddesel bir doğası olan, ruhunu ele geçiren bir gücün etkisi altında şunları söylüyor: “ Bizi çevreleyen her şeyin, bakmadan gördüğümüz, tanımadan sürtündüğümüz, yoklamadan dokunduğumuz, karşılaşıp da ayrımsamadığımız her şeyin üzerimizde, organlarımızda, onlar aracılığıyla da düşüncelerimiz üzerinde, yüreğimiz üzerinde, hızlı, şaşırtıcı, açıklanamaz etkileri mi var?”** Bu soru romanın bir nevi ana izleğini oluşturuyor, olan biten her şey üzerinde herkesin bir etkisi var. Bütün bunlar "Sus Barbatus"un halk romanı olma özelliğini güçlendiriyor. Yerel sözcük seçimleri (zinçar, çıvgın, çavlan, feselli, kalacoş, …), bir başkaldırı romanı olması Yaşar Kemal esintisi getiriyor aklımıza ama Faruk Duman, ustasına yaslanıp yeniyi kurarak yerini sağlamlaştırıyor edebiyat dünyamızda. Bize de “Sus-ma Barbatus!” demek düşüyor. *Julio CORTAZAR “EDEBİYAT DERSLERİ “ Everest Yayınları İstanbul : Kasım 2020 : s.181 **MAUPASSANT “AY IŞIĞI” Horla öyküsü Can Yayınları, Haziran 2013, 3.Basım : s.166 Kitap:Sus Barbatus! 2, Yazar:Faruk Duman, YKY, 2020, 592 s.
- Kum Tefrikaları terennümü
Ömür İklim Demir, Muhtelif Evhamlar Kitabı’nı okuduktan sonra izini sürdüğüm bir yazar. İlk romanı Kum Tefrikaları’nı da aynı ilgiyle okudum. Sık sık kum fırtınalarının olduğu Suruç’ta ve büyük bir kısmı çölde geçen bir iç öykünün harmanlanmasından oluştuğu için “kum”; okura heyecanla beklenen günlükleri parça parça okuttuğu için de “tefrikaları” sözcüklerini kitap adı olarak seçtiğini zannediyorum, yazarın. Gerçi kitabın iç kapağına “ya da Dünyanın Kenarı, Salonun Ortası” ibarelerini eklese de günlüklerin gönlümüzü çalacağını bilip Kum Tefrikaları’nı öncelemiş. Ben niye terennümü seçtim, onu da bir Murat Hoca bir de kitabı okuyanlar anlasın. Kum Tefrikaları’nın anlatıcısı Doktor Mithat ve dostu, danışmanı Murat Hoca Suruç’ta, bir nevi tecrit hayatı yaşıyorlar. Ölümü göre göre, yaşama yabancılaşan Mithat, hayatın iş olsun diye akıp gittiği bu yerde, yalnızlığını Murat Hocayla paylaşır. Mithat’a Yurdanur Halasından miras kalan İstanbul’daki konakta eniştesi Yüzbaşı Şevket Kemal Bey’in günlüğünü bulup Edebiyat Öğretmeni olan Murat Hoca’ya sadeleştirmesi için verir. Birlikte günlükleri okudukları zamanlarda, rakılı, sigaralı sofralarda biraz olsun bu tecrit halini sağaltıp dostluklarını demler ve yaşadıkları zamanın dışına çıkarlar. “ Bazen yine hastane dönüşlerinde benim evin salonunda ve bazen yine akşamüstleri Hoca’nın arka balkonunda ya da oturma odasında, birayla, çayla, rakıyla, havayla, suyla, sırtımızda masabaşı kamburlarla, parmaklarımızda devlet malzeme ofisinin dağıttığı köşeli nasırlarla, çocuksu bir heyecanla, orta yaşlı hezeyanlarla, temkinli gülüşlerle, meşgale ve meşguliyet gibi miadını doldurmuş kelimelerle okuduk. Okumak ne kelime, daldık Şevket Kemal Bey’in günlüğüne.” s 209 Murat Hoca’nın dediği gibi “ Ters ters bakınca hoca eliyle sus işareti yaptı. Ne diyordun sen bana geçen gün, şey yok işte, şey ….Spoiler yok.” Kitabı okuyacak olanlar için pek ipucu vermemeye çalışarak, Doktor ve Hoca’nın büyük bir isteklilikle okuduğu, okuru da meraklarına ortak ettiği 6 Şubat 1914’te başlayıp 6 Mayıs 1914 tarihinde biten günlüklerle havacılık tarihimize tanıklık ediyoruz. Günlüklerin anlatıcı Şevket Kemal Bey’in son derece nahif diliyle; kitabın çerçeve anlatıcısı Doktor Mithat’ın alaycı, mizaha yatkın dili birbirine zıtlık oluşturarak üslup farkının belirginleşmesi sağlanıyor. Günlüklerle yüz yıl önceki geçmişe gidiyor, rutin Mithat ve Murat Hoca buluşmalarıyla şimdiye dönüyor, kum gibi akışkan zamanda yolculuk ediyoruz. Çizgisel zaman bu zikzaklı gidiş gelişlerle kırılırken kitabın sonu bizi zamanlar üstü bir efsanesinin kollarına atıyor. Romanın destanlardan, efsanelerden, masallardan evrildiği bilgisinden yola çıkarsak Kum Tefrikaları’nda geçmişle ve şimdiyle örülü bu bağdaştırma, roman türüne bir saygı duruşu niteliği taşıyor. Yazar çok olağan bir durumu anlatırken kurduğu akıllıca bağlantılarla, kullandığı benzetmelerle sahneyi ustalıkla canlandırıyor. Çocukluk arkadaşı Erman’la konuşmaları, biraz uzayınca sıkıldığını anlatmak için “ Biraz daha konuşuyordu Erman, bu sefer de Airbnb diye bir internet sitesinden bahsediyordu. Turistler geliyormuş. Gençler geliyorlarmış, iyi para veriyorlarmış. Azgın bir otoyolun kenarında, karşıdan karşıya geçmeyi bekliyordum sanki ama şansıma, son sürat arabalar, Erman marka koca koca tırlar geçiyordu o yoldan; asla durmuyorlardı. Sonunda dayanamadım, pat diye yola attım kendimi. ‘Neyse artık Erman.’ dedim.”syf 170 Seslerin Çağrışım Gücü Romanlarda metni; betimlemeler, monolog ya da diyaloglarla kurarken sesler ihmal edilebiliyor ve sesin çağrışım gücü es geçilmiş oluyor. Ömür İklim öykülerinden birinde çalan kapı zilinin çalınma sıklığı ve şiddetini bize Zırrrrrn, Zıııııııııııırrrrrrnnn, Zııııııııııııııııııııııııııııırrrrrrrrrrrrrrrrrrrrnnnnnn uzun kısa duyururken romanında da tavan arasına sıkışmış bir yavru kedinin sesini miiiiiivv,miiiivv, miiiiivvvv diye inceden inceye duyurarak, duygusal etki alanını genişletiyor. Tik… tak… tik… tak…,öhhö!öhhö! dın, dın – dın …sesleri havada uçuşuyor. Mizah ve Müziğin Hafifletici Etkisi Roman kahramanlarının her biri ölüm acısını yakından deneyimliyorlar. Zaman zaman oluşan sis bulutunu mizah ve müzik dağıtıyor. Mizah Doktor Mithat’ın üslubunun bir parçası, müzikse çilingir sofralarının eşlikçisi. Doktor Mithat kazada kaybettiği anne ve babasını anımsadığı, uykusuzluk çektiği bir yerde “ Son ziyaretinde bende unuttuğu torba geliyordu aklıma: İçinde iki örgü şişi, bir top yün, yarım bir kazak…Battıkça batıyordum yatağın içine. Tıng…Tıng…Tıng… Parmaklarımın arasında üç tel bıyık, kafamda meçhule teğet birkaç cümle, boğuluyor muydum yoksa metafor zehirlenmesi mi geçiriyordum, bilmiyorum.” s.61. Romana eşlik eden müzikler listesi diskografi başlığıyla kitabın sonunda listelenmiş. Hatta bir sözlük de eklenmiş. Murat Yalçın’ın Pera Mera adlı öykü kitabında da rastladığımız bir yöntem bu. Müzik romanın atmosferini güçlendirirken okuyucuyu dinleyiciye dönüştürüyor. Romanın ritmine eşlik eden şarkılar bağlam değiştiriyor. “Bu su hiç durmaz…” ezgisini kitabı okuduktan sonra duyduğumuzda birçok yenilgiden sağ kurtulmuş Doktor Mithat’ı cızırtılı bir pikapta bu ezgiyi dinlerken hayal ediyor, onunla birlikte dinliyoruz. Romanı okurken sıkça dinlediğim Buika puslu sesiyle “No habra nadie en el mundo que cure” şarkısında “Dünyada kimse yok ki derdime derman olacak / Kimse olmayacak / bu dünyada sular özgür olduğundan beri./ Güzelim nasıl olur da gözlerinde sadece çöller var.” diyerek zamanın ötesine sesleniyor. Tıpkı yazarın okurlara, bu ilk romanında tarih ve zaman olgularını akıllıca örerek edebiyat mesaisi dolu, nitelikli romanların haberini verdiği gibi. Kum Tefrikaları’nı terennüm eden çok olsun. KUM TEFRİKALARI Ömür İklim Demir YKY, 432 s. İstanbul, 2020.
- Ağ'ın yuttuğu balık
Kim Ki Duk’un filmi "Ağ" ile İranlı yazar Amir Ahmedi Arian'ın romanı "Ve Balık Onu Yuttu" hemzemin geçitlerde buluşuyor. Her iki eser de baskıcı ideolojiler karşısında insanın çaresizliğini anlatıyor. Yeni yılda okuduğum ilk kitabı bitirdiğimde zihnimde bir filmden görüntüler canlanmaya başladı. Filmi izlememin üzerinden çok zaman geçmemişti. Kısa bir süre önce koronadan genç denebilecek yaşta kaybettiğimiz yönetmen Kim Ki Duk (59)' un filmi "Ağ" ile İranlı yazar Amir Ahmedi Arian' ın romanı Ve Balık Onu Yuttu hemzemin geçitlerde buluşuyor. Her iki eser de baskıcı ideolojiler karşısında insanın çaresizliğini anlatıyor. Özgürlük Yanılsaması Ağ'da, Kuzey Kore'de kızı ve karısıyla yoksul bir hayat süren balıkçı Namchulwoo ile Ve Balık Onu Yuttu romanında 25 yıldır otobüs şoförü olan, yalnız yaşayan, apolitik Yunus arasında başına gelenler açısından büyük benzerlikler olduğunu görüyoruz. Balıkçı, kayığı bozulunca sınır ihlali ile karşı kıyıdaki Güney Kore sularına sürükleniyor, casus olduğuna, bile isteye o tarafa geçtiğine, türlü işkencelerle inandırılmaya çalışılıyor. Güney Kore görece daha özgür, dışa açık, kapitalizm fitilinin ateşlendiği taraf. Göz boyama yöntemiyle balıkçıyı orada kalmaya ikna etmek için türlü yöntemlere de başvuruluyor. Onu ikna etmeye çalışan ve balıkçının dürüst olduğuna inanan bir korumanın ağzından şu cümleler dökülüyor: "Işık parlakken gölgen büyür ve özgürlük mutluluğu garanti etmez." Aslında bu özgürlük meselesinin safsatadan ve yanılsamadan ibaret olduğu gerçeği de ortaya konmuş oluyor böylece. Otobüs şoförü Yunus ise şoförlerin grevine bilinçsizce de olsa katılıyor ama bir bakanın oğlunu tokatladığı için içeri alınıyor. İran'ın siyasi tutuklularının kapatıldığı ünlü Evin Cezaevi'nde tutukluluğu sırasında beyin yıkama yöntemleri ve sistemli olarak gördüğü kötü muamele sonucunda bir yığın suçu işlediğine inandırılarak uyuşturucu kullanan, yorgun ve yılgın bir adam olarak dışarı çıkıyor. Her iki karakter de gerçeklik duygularını yitirme sınırında gidip gelirken, akıl sağlıklarını kaybetmeseler de eskisiyle kıyaslanamayacak bir hale gelmişlerdir artık. Keskin Sınırlar İdeolojik baskılar özgürlükçü vaatlerle yola çıkıyor gibi görünse de bireyi zedeleyen keskin sınırlarla çevrilidir. Her iki metinde de casuslukla itham edilen, yapmadıkları bir şeyi itirafa zorlanan iki insanın fiziksel ve psikolojik şiddete maruz kalma sahneleri çarpıcıdır. Eğer filmin ve romanın sizde bıraktığı imge nedir, deseler "kâğıt" derdim sanırım. Yunus'a "Kurtuluş Dürüstlüktedir" başlıklı, onları tatmin edecek cümlelerle doldurmasını istedikleri kâğıtlar, filmde balıkçıya casus olduğunu kabullendiğini yazması için defalarca doldurtulan belgeler... Kâğıtlar, sözde itirafnamelere ve bir baskı aracına dönüşerek bütün güvenirliğini yitirir. Totaliter rejimlerde suçun işlenip işlenmediği önemli değildir. Bir günah keçisi bulunup suç giydirilir. Aslında masum olduklarını herkesin bildiği Namchulwoo ve Yunus'u ajan, düşman, vatan haini göstermek için devletin ideolojik aygıtlarının da zaman zaman devreye sokulduğu görülür. Egemen sistemler için yok olup giden hayatların hiçbir önemi yoktur. İran ya da Kore coğrafya fark etmeksizin insanın değerli olduğu önkoşulunu önümüze koyup düşünmediğimiz sürece ağlar balıkları yutmaya devam edecektir. AĞ - THE NET (2016) Yönetmen: Kim Ki Duk https://www.imdb.com/title/tt5996202/ VE BALIK ONU YUTTU Amir Ahmedi Arian Çeviren: Cengiz Yücel Bilgi Yayınevi, 252 s. Ankara, 2020
- Yedi Meşalecilerin Hikâyeci Meşalesi
Kimi lise kimi üniversite öğrencisi olan yedi gencin kitap çıkararak başlatmak istedikleri bir edebi hareket Yedi Meşaleciler. Altısı şair olan Yedi Meşalecilerin tek hikâyeci meşalesi Kenan Hulusi Koray, gotik edebiyatın da bizdeki ilk temsilcilerinden. Bu yanıyla grubun en özgünü. Tifüs salgını diğer adıyla sarı humma ile sonlanan otuz yedi yıllık bir ömür. İthaki Yayınları tarafından okurla buluşturulan Bir Yarasa Bir Kıza Aşık Oldu kitabının Pandemi döneminde çıkması da manidar. Son dönemde özellikle çocuğa, kadına, doğaya yönelen şiddetin yükselişi, insanların sosyal mesafe alırken duygusal bağlarının çözülüşü, yalnızlığa itilmeleri, yaratılan korku iklimi bilinen birçok distopyaya rahmet okutacak cinsten. Bu noktada tam da öykülerin atmosferiyle uyumlu günler yaşıyoruz. Atmosfer yaratmak Eserdeki on dokuz öyküye hâkim olan gotik havayı kasvetli mekânlar ve kötücül öykü kişileri besleyip büyütüyor. Mezarlık, orman, koruluk, hastane, han, kütüphane gibi mekânlarda gerçekleşen ölüm, çürüme, hastalık, gizemli bir kayboluş bu tekinsiz atmosferleri bir ağ gibi örüyor. Merak korkudan ağır basıyor ve bir saat gibi işletiliyor. Teknik gücüyle ayakları üzerinde sapasağlam duran bazı öyküler bir iki adım öne çıkıyor, diğerlerinden. Bir Garip Adam öyküsünde zaten garip olan Yusuf, “Senin ölümün bir ağaçtan olacak.” cümlesini bir Çingene kadının ağzından duyar ve hepten garipleşir. Leitmotive olarak tekrarlanan bu cümle onu girdap gibi içine çeker. “Ağaçların yıldırım yemiş gibi kökten sökülerek üzerine kapandığını hisseden Yusuf, kafasında mütemadiyen dalların kımıldandığını duyar.” Doğa ve toplum onu ölüme sürüklemek için örgütlenmiş gibidir. Tıpkı Yaşar Kemal‘in Yılanı Öldürseler romanında bir çocuğun annesini öldürmeye kadar varan, hastalıklı bir ruh haline evrilen, sancılı sürecini akla getirir. Öyküde sanrı ve rüyalar, psikolojik etkiyi güçlendirir, dramatik atmosferi sağlamlaştırır. Yusuf’u bu hastalıktan kurtarma çözümü olarak acı acıyı söker misali köylünün onu korucu olarak seçmesi, Yusuf’un da bunu kabul etmesi beklenen sonu hazırlar. Karakterler yalnızlık, hastalık, karamsarlık gibi hisleri derinlemesine yaşarlar. Doktorlar ve yarı deliler tekinsiz atmosferlere can veren başat kahramanlardır. Sazlık öyküsünde tutkulu bir aşk ve yarı deliye dönüşen Ali Reis’in hazin sonu bir sazlık etrafında geliştirilir, toplum tüm önyargılarıyla, çekememezliğiyle onların yaşamına müdahildir. Metin Erksan da senaryolaştırılmaya uygun bir öykü olarak görmüş ki 1975'te kırk beş dakikalık bir sinema filmine dönüştürmüş. Öykülerde kullanılan benzetmeler hem gotik ortamı hem de türün kendisini güçlendiren unsurlardır. “Neredeyse bu gözlerin hemen hemen evlerinden fırlayarak ayaklarının ucuna düşeceklerini, orada birtakım akrobasi hareketleri yaptıktan sonra tekrar koltuklarına çekilmek üzere yürüyeceklerini zannetmişti. Bunlar birer göz değil tıpkı deniz altında yaşayan iki mahlûktu.” (Köyde Cinayet, s.71) “Gece hafif ve serin bir rüzgârın omzunda içeriye doldu. .” (Bir Mezarcının Hayatı, s.106) “Arkada mor bir ufuk var. Sanki sema gözleri altına gökten bir yumruk yemiş.” (Bir Cinayetin Hikâyesi, s.110 ) Alt metinler / Göndermeler Bir Yarasa Bir Kıza Âşık Oldu öyküsünde doktor tekinsiz bir çiftliğe hastayı tedavi etmek için gider. Gitmeden uyarılır çünkü orada dünya telaşından elini eteğini çekmiş, kuş enstitüsü kurmuş, münzevi bir profesörün yaşadığı bilinmektedir. Çiftlik Wells’in (Zaman Makinası) distopik romanındaki ortama benzetilir. Bütün deniz kazalarının bu çiftlik önünde geçekleştiği söylentisi de bu tekinsizliği besler. Çitlikte kızıyla yaşayan profesör, kızının hasta olması nedeniyle yardım istemektedir. Profesör hasta kızının durumunu açıklamak için kendi geçmişine uzanır. Bu geçmiş 1340 ile 1450 arasında yaşamış bir Bizans tarih yazarının Ayasofya’dan Vatikan Kütüphanesi’ne aşırılmış kitabındaki Permos kasabası, Permos Manastırı’nın hurafelerle dolu öyküsüne taşır önce okuru. Ordan da Andronikos’un Papa'ya hediye ettiği mavi taşın öyküsüne. Bu alt öykülerle sarmalanmış doktor, profesör ve kızı arasındaki öykü de yarasaların, belli belirsiz ortada dolaşan hayaletlerin kollarına teslim edilerek sonlandırılır. Dirilen Mumya öyküsünde Sayda Kralı Zabnit’e ve onun ihtiraslı aşkına; Doktor Popen’in Karısı’nda şarkıcı-oyuncu Zarah Leander’in bir şarkısına uzanarak öykülerin çapını da genişletiyor. Ölüme yakın, korkuya mesafeli Korkunun ecele faydası yok ve mutlak son elbet herkesi bir yerde yakalayacak. Öykülerin ortak noktası ölümün bir şekilde birilerine uğraması ve onları da yanlarına alıp gitmesi. “Bir gün hepimizi ilerde bekleyen ölüm, o kadar güzel olarak kanatlarını açmıştı ki uyandıracak olsaydım bu kanatların birdenbire havalanarak başka bir tarafa gideceklerini zannediyordum .” (Bir Yarasa Bir Kıza Aşık Oldu, s.172) Kenan Hulusi Koray ölüme bakışını bir öyküsünde şiirsel bir şekilde böyle ifade ediyor. Bu bakış öyküleri korkuya değil, merak ve gizeme daha çok yaklaştırıyor. Hayret ve inceden inceye duyurulan ürperme okura eşlik ediyor. İthaki Yayınları'nın 'Bizim Hikâye' dizisi 1850’lerden 1950’lere kadar öykücülüğümüzün verimlerini bir araya getirerek geçmişten bugüne seslenen öykücülerimizi yâd ediyor. Kenan Hulusi de kısacık ömrüne birçok öykü sığdırmış, eserlerinden pek de sık söz edilmeyen değerli yazarlardan. Öyküleri hem gotik edebiyatı hem de öykü türünü sevdirecek nitelikte. Toprak incitmesin, onu bağrında sarıp sarmalasın, yazarımız öyküleriyle aramızda dolaşsın. BİR YARASA BİR KIZA ÂŞIK OLDU Kenan Hulusi Koray İthaki Yayınları, 205 s. İstanbul, 2021.
- Kahve Soğumadan Önce - Toshikazu Kawaguchi
Kahve Soğumadan Önce, oyun yazarı olarak tanınan Toshikazu Kawaguchi’nin ilk romanı. Yazarın, Suginami Drama Festivali’nde Büyük Ödülü kazanan aynı adlı tiyatro oyunundan uyarlanan roman, dünya çapında edebiyatseverlerden çok büyük bir ilgi görüyor. Tokyo’nun ara sokaklarından birinde, ziyaretçilerine özenle demlenen kahvelerini sunan yüz yıllık bir kafe bulunur. Yılın en sıcak gününde bile serin kalmayı başaran, yalnızca dikkatli gözlerin seçebileceği, bodrum katındaki küçük bir kafe… Öyle küçük ki üç masa ve altı sandalye ile mekân baştan başa doluyor. Duvarda ise her biri ayrı bir zamanı gösteren üç saat asılı. Etrafınıza bakındığınızda en hafif tabirle “sıradan” olarak niteleyeceğiniz bu yerin kolaylıkla tahmin edilemeyecek bir hizmeti daha var: Zamanda yolculuk. Ancak bu, o kadar da kolay değil. Öncelikle belli bir sandalyeye oturmanız gerekiyor ki o, günde sadece bir kez masadan uzaklaşıp kısa süre sonra geri dönen bir hayalete rezerve edilmiş durumda. Eğer oturmayı başarırsanız süreniz dolana kadar sandalyeden kalkamaz, kafeyi terk edemezsiniz. Bir kez daha görmeyi ümit ettiğiniz kişinin daha önce bu kafeyi ziyaret etmiş olması gerekliliği ve geçmiş ya da geleceği asla değiştiremeyeceğiniz gerçeği de cabası… Ama hepsinden önemlisi, kahve soğumadan önce geri dönmek zorunda oluşunuz. Ne geçmişe ne de bugüne ait olan bir hayalete dönüşmek istemiyorsanız duvardaki antika saatlerin sesine kulak verin: “Tik-tak, tik-tak, kahve birazdan soğuyacak!” Kahve Soğumadan Önce’de; kendisiyle evlenmek isteyen adamdan ayrılan bir kadının, anılarını kaybetmiş bir adamla kadının, evden ayrılan bir abla ve onunla sık sık buluşmak isteyen küçük kız kardeşin ve kafede çalışan hamile bir kadının birbiriyle bağlantılı hikayelerini okurken hem duygulanacak hem de karakterlerle empati kuracaksınız… KAHVE SOĞUMADAN ÖNCE Toshikazu Kawaguchi Çeviren: Şebnem Tansu Epsilon Yayınları İstanbul, 2021.
- Kültür Teorisinde Eskizler - Zygmunt Bauman
Kültür Teorisinde Eskizler, 1968’de kendi ülkesinde görüşleri ve muhalif tutumları nedeniyle barınamayan ve ülkesini terk etmek zorunda kalan Bauman’ın kaybolduğunu sandığı bir çalışması. Tam basıma hazırlandığı sırada düşünceleri ve eserleri ülke içinde yasaklanan parlak bir düşünüre ait olan bu çalışma adeta “şişeye konulmuş bir mesaj.” Yıllar sonra bir kütüphane arşivinde bulunarak okurla buluşan bu mesaj bize Bauman gibi büyük bir düşünürün 1960’lı yılların sonunda düşünsel çerçevesini nasıl kurduğuna dair birçok değerli bilgi sunuyor. Sosyoloji öğrencileri ve Bauman takipçileri için hazine niteliğinde sayılabilecek bu makaleler toplamında Bauman dönemin eleştirel teorik yaklaşımlarını, kültür okumalarını, eğitim ve gençlik olgusunu, modernitenin ayırt edici niteliklerine eğilen ve daha sonra “akışkan modernlik” kavramına zemin oluşturacak fikirleri okurlarla buluşturuyor. Kültür teorileri ve eleştirel kültür okumaları üzerine Bauman gibi önemli bir düşünürün erken bir dönemde söylemiş olduklarına ulaşmak “şişedeki mesajı” üzerinden yıllar bile geçse değerli kılıyor. Bauman’ın deyişiyle “şişedeki mesaj” alegorisinde iki varsayım saklıdır: Öncelikle ortada yazılmaya uygun ve şişeyi suya atma zahmetine değer bir mesaj olduğu varsayılır. İkincisiyse bulunup okunduğunda onu bulan kişinin şişeyi açıp içindekini okuma, özümseme ve benimseme zahmetine değecek bir mesaj olduğu düşünülür. Şişedeki mesaj hayal kırıklığının geçiciliğini ve umudun sürekliliğini, olasılıkların yok edilemez oluşunu ve onların gerçekleşmesine engel olan güçlüklerin aşılabileceğini ifade eder. Umarız bu eser okurlar için böyle bir ifadenin aracı olur… KÜLTÜR TEORİSİNDE ESKİZLER Zygmunt Bauman Çeviren: Akın Emre Pilgir Ayrıntı Yayınları, 400 s. İstanbul, 2021.
- Çölde Kutup Ayısı - Dimitri Verhulst
Dimitri Verhulst, modern Belçika edebiyatının dünyaya kazandırdığı, yirmi birinci yüzyılın en sivri dilli ve en sansasyonel romancılarından. Tabiri caizse, edebiyatın haylaz çocuğu. Kalemini bir çekiç gibi kullanmaktan çekinmeyen bir yazar. İlk olarak Avrupa’daki mülteci meselesini işlediği Problemski Hotel’le adını duyuran, sonraları pek çok aykırılıkla suçlanan Verhulst, mahkeme salonlarının da gediklisi. Flandre’de bir yerde, unutulmuş bir köyde, çocuğun biri babası ve üç amcasıyla birlikte büyükannesinin evinde yaşıyor. Hepsi de kaba saba, görgüsüz ve alkolik. Toplumsal sınıfın dibine demir atmış ve hayattan beklentisi olmayan bu ailenin hayatı gerçek bir keşmekeş. Yarı otobiyografik romanında Verhulst görgü kurallarından ve utançtan yoksun, yabancılaşmanın ve sosyal mahrumiyetin başı çektiği melankolik bir dünyayı anlatıyor. Beyaz perdeye de uyarlanan Çölde Kutup Ayısı, işe yaramazlığın, ötekiliğin, alkolizmin, kavga dövüşün ve terk edilmişliğin romanı. “İnsanın nevrini döndüren ve merakını uyandıran bir roman.” – The Guardian ÇÖLDE KUTUP AYISI Dimitri Verhulst Çeviren: Erhan Gürer İthaki Yayınları, 176 s. İstanbul 2021.
- Halil Cibran İki Kitabıyla Can Kısa Modern Serisinde
Halil Cibran , geride bıraktığı topraklardan yarattığı masalsı bir tuvali, yankısı geçmişten gelen şairane bir üslupla renklendirmiş, insanın gözünü ilk açışından bu yana sorduğu soruları modern zamanın birikimiyle yanıtlamaya çalışmıştı. Cibran’ın iki büyük eseri Ermiş ve Meczup Can Yayınları’nın Kısa Modern serisi kapsamında yayımlandı. Ermiş Cibran kült bir başyapıta dönüşen, kendi çizimleriyle yayımladığımız kitabında, kutsal metinleri andıran tınısıyla günümüze seslenmeye devam ediyor. "Devrine bir güneş gibi doğan aziz ve seçilmiş El Mustafa", kendisini yurduna götürecek geminin geldiğini görür. Halkı da peşinden getirerek Orphalese kentinin meydanına gelir. Bu kentin sakinlerine veda etmeden önce aşk, evlilik, özgürlük, akıl ve tutku, iyilik ve kötülük gibi konularda hep hatırlayacakları öğütler bırakır. Meczup İnsan nasıl meczup olur? Cibran'a göre herkes kadim gerçeklerin bilinciyle doğar. Gerçek yüzlerini gizleyen toplumun içinde bu bilgiyi unutur, arayışından vazgeçer. Ta ki bir gün uykusundan uyanana ve her şeyi olduğu gibi görene kadar. Ancak bu özgürlüğün bedeli meczup olarak görülmesi ve toplumun dışına itilmesidir. Yazarın kendi çizimleriyle yayımladığımız Meczup, adeta yüzyılların birikimini taşıyan bir bilgelikle bize, insanın benlik arayışında her zaman aklına gelen soruları sorduruyor. Yazar Hakkında: Halil Cibran, 1883'te Lübnan yakınlarında, Marunilerin yaşadığı bir dağ kasabasında dünyaya geldi. 1895'te annesiyle ABD'ye göç ederek Boston'a yerleşti. Eğitimi için Lübnan'a döndüğünde sanata olan yeteneği keşfedilen Cibran, burada Avrupa avangard hareketiyle tanıştı. Yüzyılın ilk yıllarında ilk edebî eserlerini veren Cibran, 1908'den itibaren Paris'te Auguste Rodin'den sanat eğitimi aldı. İlk eserlerini Arapça kaleme alan Cibran, New York'a döndükten sonraki yıllarda, Meczup (1918) adlı kitabından itibaren İngilizce yazmaya başladı. Muhtemelen alkolün şiddetlendirdiği karaciğer hastalığı nedeniyle 1931'de New York'un St. Vincent Hastanesi'nde hayata gözlerini yumdu. Lübnan'da, bugün yanında Cibran Müzesi'nin kurulduğu bir mezarlığa defnedildi. Başyapıtı sayılabilecek Ermiş (1923) ve diğer eserleri, yüzyılın ikinci yarısında farklı deneyimler arayan karşı kültür hareketinin başucu metinlerinden oldu. ERMİŞ Yazar: Halil Cibran Çeviren: Emrah Serdan Can Yayınları, 104 s. İstanbul, 2021. MECZUP Yazar: Halil Cibran Çeviren: Emrah Serdan Can Yayınları, 88 s. İstanbul, 2021.
- Esmé Weijun Wang'ın İki Eseri Birden Okurla Buluşuyor
Bilgi Yayınevi, son zamanlarda en iyi genç Amerikalı romancılar arasında gösterilen Esmé Weijun Wang'ın iki eserini birlikte okurlarla buluşturdu: Cennetin Sınırı ve Şizofreni Üzerine. İlk romanı Cennetin Sınırı'yla büyük yankı uyandıran, övgüler alan Esmé Weijun Wang, kendi deneyimlerinden yola çıkarak yazdığı denemelerden oluşan Şizofreni Üzerine kitabıyla da New York Times Çoksatanlar listesine girdi ve Graywolf Press Kurgu Dışı Yazın Ödülü, Whiting Ödülü gibi önemli ödüller aldı. Esmé Weijun Wang, büyük bir yankı uyandıran Cennetin Sınırı adlı ilk romanında aşka, aileye, göçmenliğe ve akıl sağlığına dair son derece etkileyici, ezberleri bozan bir hikâyeyi ustalıklı bir kurguyla anlatıyor. Şizofreni Üzerine’de ise kendi deneyimlerinden yola çıkarak şizofreniye dair kapsamlı bir araştırma sunuyor. Dürüst ve çarpıcı anlatımıyla, merak eden herkese bu gizemli dünyanın kapılarını açıyor. Yazar Hakkında: Tayvanlı anne babası Michigan’da dünyaya getirmiş, San Francisco Bay Area’da büyümüştür. NPR tarafından 2016’nın en iyi kitaplarından biri seçilen Cennetin Sınırı kitabının yazarıdır. Deneme ve hikâyeleri, pek çok yayının yanı sıra Catapult, Elle ve Believer’da yayımlanmıştır. 2018 yılı Whiting Ödülü’nü kazanmış, Granta’nın 2017’nin en iyi genç Amerikalı romancılarından biri seçilmiştir. Diğer ödülleri arasında yazmakta olduğu bir roman için olan Hopwood Ödülü, Stanford Üniversitesi’nin yaratıcı yazarlık alanındaki Louis Sudler Performans ve Yaratıcı Sanatlar Ödülü, Elizabeth George Vakfı bursu bulunmaktadır. Michigan Üniversitesi’nden Sanat Yüksek Lisansı derecesi vardır. San Francisco’da yaşamaktadır. CENNETİN SINIRI Esmé Weijun Wang Çeviren: Gonca Aygün Bilgi Yayınevi, 354 s. Ankara, 2021. ŞİZOFRENİ ÜZERİNE Esmé Weijun Wang Çeviren: Sevim İrem Alkılınç Bilgi Yayınevi, 222 s. Ankara, 2021.
- Fener Bekçisi - Jeanette Winterson
"Mutlu olmayı beklemiyorum. Aşkı çözüm ya da yanıt olarak düşünmüyorum. Aşkı doğanın bir gücü olarak düşünüyorum; güneş kadar güçlü, gerekli, gayrişahsi, devasa ve imkânsız bir şey olarak; ısıttığı gibi kavuran, kuruttuğu gibi hayat veren..." Jeanette Winterson, bu kez sevginin, merhametin ve bağlılığın izinde İskoçya'nın uzak ve yalıtılmış bir kıyı kasabasına taşıyor okuru. Eski deniz fenerinin sıradışı bekçisinin dilinde, dün ve bugün birbirine açılan eşsiz öykülere dönüşürken hayal kırıklığı ve çaresizlikler de baş gösterecek ama aşk, her koşulda galip gelecektir. Fener Bekçisi'nde hikâyeler kadar arayışlar da iç içe geçer, geçmiş ve gelecek aşılır; çünkü, mutlu ya da mutsuz, hikâyelerin bir sonu yoktur. FENER BEKÇİSİ Jeanette Winterson Çeviren: Zarife Biliz Sel Yayıncılık, 181 s. İstanbul, 2021.















