Search Results
Bu sitede ara
Boş arama ile 5406 sonuç bulundu
- Kimsenin dinlemek istemediği bir sesin hikâyesi: Miras
Şule Tüzül, Vigdis Hjorth’ün Türkçedeki ilk kitabı Miras üzerine yazdı: Kitap, çocukken babası tarafından cinsel istismara maruz kalan ellili yaşlarında bir kadın kahraman Bergljot’un, babası öldükten sonra aileye kalan miras sürecinde yaşadıklarını anlatan bir roman. Kuzey Avrupa filmleri ve edebiyatı, ortak özellikler taşıyan son derece özgün bir dil ve üsluba sahipler. Erlend Loe’nin Doppler’i, Mads Mikkelsen’in filmleri ilk aklıma gelenler. Soğuk ve mesafeli bir duruş sergilerken, insana dair tüm derinlikleri keşfetmeye yönelik bir dünyaya davet ediyorlar okurlarını ve izleyenlerini. Siren Yayınları sayesinde Dilek Başak’ın çevirisi ile Çağdaş Norveç Edebiyatı’ndan bir kitabı daha okuma şansımız oldu: Miras, Vigdis Hjorth’ün Türkçedeki ilk kitabı. İlk olarak 2016 yılında yayınlandıktan sonra hem Norveç’te hem de yayınlandığı ülkelerde geniş bir okur kitlesi edinmiş. Ödüller kazanmış. Türkiye’de de daha bir yıl olmadan çok sayıda baskı yaptı ve yapmaya devam ediyor. Miras’ın bu kadar ilgi görme nedeni romanın konusu olduğu kadar Hjorth’ün konuyu ele alış ve aktarış biçimi. Kitap, çocukken babası tarafından cinsel istismara maruz kalan ellili yaşlarında bir kadın kahraman Bergljot’un, babası öldükten sonra aileye kalan miras sürecinde yaşadıklarını anlatan bir roman. Hikâye bilinç akışı şeklinde ben anlatıcı tarafından aktarılıyor. Özkurmaca bir roman çünkü Vigdis Hjorth’ün yaşadıklarına dayanarak kurgulanmış. Yani romanın kahramanı Bergljot yazarın kendisi. Olay nedeniyle yirmili yaşlarında aileden tamamen kopan Bergljot, miras meseleleri nedeniyle aileyle görüşmek ve geçmişin yaralarını tekrar açmak zorunda kalıyor. Yaşanan olaya inanmadıklarını pek çok kez belirten ve Bergljot’u bu konuda hiçbir zaman dinlemeyen aile üyeleri gerçek hayatta Hjorth’e ateş püskürüyorlar haliyle. Hatta Hjorth’ün kız kardeşi Miras’ta yazılanların aksini savunan bir roman yazıyor. Anne, romandan uyarlanan bir tiyatro oyununa dava açıyor. Dolayısıyla Norveç edebiyat dünyası bayağı karışıyor. Vigdis Hjorth, romanının otobiyografik olarak ifade edilmesini istemiyor. Her yazarın eserlerinde kendi hayatından bir şeyler olabileceğini, Miras’ın da bu şekilde yazıldığını söylüyor. Ailenin başlattığı tartışmaların içine pek girmiyor, haklı olarak. Konu çok ağır. Birçok edebiyat eserinde de işlenmiş bir konu, bu nedenle kitaba başlarken az çok nelerin olabileceğini tahmin ediyorsunuz ama Hjorth yaşadığı travmayı değil bu travmanın ellili yaşlarına nasıl yansıdığını ve ailesinin bu travmaya karşı takındığı tavrı anlatıyor. Dolayısıyla konuya çok farklı bir yerden bakarak bize sunuyor. Travmanın kökeninde cinsel istismar var ancak ailenin yaşananları görmezden gelmesi bu travmanın en önemli nedenlerinden biri. Hjorth’ün anlatımında en ufak bir duygu sömürüsü yok, yaşanan istismara dair neredeyse hiç detay bilgi yok. Kitap, bazısı daha uzun olmakla birlikte 1-2 sayfalık, hatta bazıları 2-3 cümlelik bölümlerden oluşuyor. Bir sayfada sadece şu cümleler yer alıyor: “Her şey bağlantılıdır. Anlamak üzere kulak kesilmiş biri için hiçbir sözcük tamamen masum değildir.” Bergljot çocukluğu ile ellili yaşlarını sürdüğü bugün arasındaki zamanda geriye ve ileriye gidişlerle içindekileri son derece sade ve yalın bir dille, içtenlikle sayfalara döküyor. Bunu yaparken birçok bölümde sinema, tiyatro, edebiyat, müzik ve şiir gibi farklı alanlardan örneklerle yaşananları buluşturup anlatımını destekliyor. Hjorth’ün Roland Barthes’ın Yas Günlüğü, Woody Allen’in Kocalar ve Karıları filmi, yine Kuzey Avrupa filmlerinden Oğullar ve Festen filmleri ile kurduğu bağlantılar çarpıcı, anlatımı önemli ölçüde güçlendiriyor. Bir bölümde izleyicilerin de aktif biçimde katılım sağlayacağı bir performans gösterisinden bahsediyor örneğin. Bergljot’un bu performans ve kendi hayatı ile kurduğu ilinti çok sarsıcı. İzleyicilerin eğer isterlerse performans sanatçısına her türlü şiddeti uygulayabileceği bir gösteriden bahsediyor. Gösteriye bu şekilde katılan izleyiciler gösterinin sonunda sanatçıdan nefret edecek duruma geliyorlar. Sanatçı şöyle diyor: “Bana yaptıklarından dolayı bana tahammülleri yoktu.” Bergljot, bir sonraki bölümde başka bir hikâye anlatıyor ve şöyle diyor: “Babam iki büyük çocuğundan korkmuş, onlardan kaçmıştı çünkü ona yaptığı kötülüğü hatırlatıyorlardı, onlara yaptıklarından dolayı onlara tahammülü yoktu.” Bir başka sayfada da tek başına sadece şu paragraf duruyor karşımızda: “Sybille Bedford bir yerlerde şöyle yazmıştı: İnsan gençken kendini bir bütüne, insanlığın temel ilkelerine bağlı hissetmez, insan gençken bir sürü şey dener çünkü hayat bir genel prova gibi algılanır, perde gerçekten açıldığında değiştirilebilecek bir prova gibi. Ama gün gelir perdenin her daim açık olduğu kafasına dank eder. Sahnelenen, oyunun kendisidir.” Edebiyat hem okur hem de yazar için bir terapi aracı olabilir, yaraları sağaltan bir yol olabilir. Ancak bunu yaparken şunu asla unutmamak gerek. Edebiyat yargılamaz. Edebiyat suçlamaz. Edebiyat öç alma yeri değildir. Edebiyat ifşa etmez. Edebiyat ne yapar? Yazarın bir derdi vardır. Anlatmak istediği bir şeyler vardır. Aslında anlatmaktan daha çok anlamak istediği meseleler vardır. Yazar, okuru da bu anlama ve anlatma yolculuğuna ortak ederek, ama asla okura oynamadan, dert edindiği meseleleri masaya yatırır, enine boyuna irdeler. Bu süreç bir sonuca, bir cevaba, bir çözüme ulaşmayabilir. Önemli olan bu yolculuktur. Bir edebiyat eseri, bir anlama ve anlatma çabasının ürününü sunar okura. Eser okura ulaştığında, okur sayısı kadar yoruma sahip olur. Yazar ne söylemek isterse istesin, okurun nerden ve nasıl baktığına bağlı olarak edebiyat eseri okurları ile değişir, dönüşür, zenginleşir, derinleşir. Yazarını ve okurunu da dönüştürerek… Vigdis Hjorth, Miras’ta işte bunu yapıyor. Bu nedenle çok başarılı. Bu nedenle çok sarsıcı. Bu nedenle okurunun en derinde bir yerlerine dokunmayı, okurunu meselenin özüne ortak etmeyi başarıyor. Hjorth, “Önemli bir hikâyesi olan ama kimsenin dinlemek istemediği bir insanın sesi nasıldır?” (What’s the voice of a person like, when she or he has an important story that nobody wants to listen to?) sorusuna cevap arayarak romanını yazmaya başlamış. Bergljot aslında babasını seviyor. Çünkü yaşadığı korkunç deneyim sırasında bir çocuk, hiçbir şey anlamıyor. Ancak zaman içinde ne olduğunu anlayabiliyor. Ama kimse ile konuşamıyor. Anne, iki kız kardeşi, teyzeler, ailenin diğer fertleri, hiçkimse Bergljot’un yaşadıklarını dinlemek ve inanmak istemiyor. Romanın benim için en sarsıcı yanlarından biri bu oldu. İnsanlar maddi ya da manevi konforlarını kaybetmek istemediklerinden, kendilerine ya da başkalarına yapılanlara sessiz kalabiliyorlar, görmezden gelebiliyorlar. Çünkü yanlış bir şeyleri kabul etmenin bir bedeli var. O bedeli kimse ödemek istemiyor. Vigdis Hjorth bu romanı için ayrıca “en politik kitabım” demiş. Evet, kişisel olan politiktir. Ensest politiktir. Cinsel taciz politiktir. Kadın cinayetleri politiktir. Devlet ya da görevini yapması gereken kurumlar, insanlar bir şey yapmadıkları için bu tür korkunç şeyler devam ediyor. Ensest failleri, kadına şiddet uygulayanlar, tecavüzcüler ceza almayacaklarını biliyorlar. Bu nedenle bu suçlar hala varlığını sürdürüyor. İnsan bu suçlar karşısında sessiz kalabiliyor. Bir anne kocasının kızına cinsel istismar uyguladığını görmezden gelebiliyor. İki kız kardeş babalarının ablalarına cinsel istismar uyguladığına inanmak istemeyebiliyor. Üstelik bu kız kardeşlerden biri insan hakları konusunda çalışan bir kurumda görevli. Bir insan hakları savunucusu, konformizmi için ablasının sesini duymak istemeyebiliyor. Çünkü ödeyecekleri bedeli kaldırmaya güçleri yok. Peki cinsel istismara uğrayan beş yaşında bir çocuk nasıl bir bedel ödüyor? 15 yaşına geldiğinde, 20 yaşına geldiğinde, 50 yaşına geldiğinde nasıl bir bedel ödüyor? Neden ömrü boyunca bedel ödemek zorunda kalıyor? “Acı çekerek iyi biri olunmaz. Acı çekerek genellikle kötü biri olunur.” Miras, insanın ne kadar vahşi ve korkunç bir tür olduğu gerçeğinin altını bir kez daha çizdi benim için. Vicdan insanla ilintili bir kavram olabilir, ama çoğu zaman içi boş bir kavram olarak varlığını sürdürüyor. Çünkü dünya istismara uğrayan çocuklarla dolu. Çünkü dünya birbirine, doğaya ve hayvanlara şiddetin her türünü uygulayan insanlarla dolu. Vicdan hayvanlarla daha ilintili bir kavram bence… Peki bu kadar umutsuz, çıkışsız bir roman mı Miras? Hayır aksine. Bergljot, ruhsal olarak yaralı bereli de olsa bir aile kurmayı, sevebilmeyi, sevdiği şeyleri yapabilmeyi başarıyor. Sonuçta, Miras gibi bir roman yazmanın üstesinden gelebiliyor. Evet bir yanda korkunç travmalara sebep olan insanlar var olabilir, hatta bu aileniz olabilir, ama diğer yanda hayatın korkunç yanları ile başa çıkabilmenizi sağlayan güzel insanların varlığını, yaşamın güzelliklerini de paylaşıyor Bergljot, ya da Vigdis Hjorth. Dostluk kavramının en güzel örneklerini paylaşıyor okuruyla. Bu süreçte, en kötü zamanlarda karşısına çıkan, onu düştüğü yerden kaldıran onun gibi yaralı bereli ama harika insanlar var romanda. Bunlardan biri Bo Schjerven. Bo, çok sevdiği ülkesi Yugoslavya’nın dağılmasına dair, Balkanlar Savaşı’na dair makaleler yazar, biri bir gazetede yayınlanır. Birkaç güzel övgü alır. Bir makale hiçbir şeyi değiştirmeyebilir, savaşı durdurmayabilir, ama Bo “onunla aynı fikirde olamayanları ikna etmek için değil, onunla aynı fikirde olanlar yalnız olmadıklarını bilsinler diye yazmıştı.” Miras’ta, hayatın bu türden inceliklerini anlatan birçok örnekler yer alıyor. Hjorth, yaşadığı istismar ve haksızlığı, dünyadaki savaşlar, politik çatışmalar, farklı sanat alanlarından yapıtlar, Freud ve Jung gibi bilim insanlarının görüşleri, kitaplar ile ilişkilendirerek paralel anlatımlar yapıyor. Bireysel travmayı toplumsal travmalarla buluşturuyor, karşılaştırıyor. İktidar eleştirisini baba, aile, erkek, kadın, devlet, toplum gibi birçok özne üzerinden irdeliyor. ‘Kişisel olan politiktir’ cümlesinin örnekleri ile dolu roman. Aile kavramı her yönüyle irdeleniyor. Kitabın arka kapağında şu cümle yer alıyor: “İnsan ailesini seçemez ama hikâyesini anlatmayı seçebilir.” Yaşadığımız problemleri, sıkıntılı durumları başkaları ile paylaşmak her zaman kolay değildir. Bazen çok zordur. Ama paylaşmamak, içimizde biriktirmek daha zordur. Ancak birileri ile paylaşıldığında tahammül edebilmek, yüzleşebilmek, kendimizi ve yaşadıklarımızı anlayabilmek kolaylaşır. Ayrıca hiçbir şey siyah beyaz değildir, yaşamın belirli formülleri yoktur. Yaşam muğlaktır, belirsizdir, sanat da bu muğlaklıktan beslenir. Bergljot, çok ağır bir şey yaşamıştır. Yine de babasını sever. Annesini ve kız kardeşlerini de. Yıllar boyunca onlardan nefret etmekle, sevmek, onlara hak vermekle vermemek arasında gidip gelir. İsyan eder. Öfkelenir. Saldırganlaşır. Masum ile suçlu hissetmek arasında sancılı iniş çıkışlarla geçer yaşamı. Hjorth, Bergljot’un içindeki tüm bu gelgitleri, çelişkileri, zıt kavramlar arasında debelenmekten doğan çaresizlik ve yorgunluğu içten, dürüst, yalın ve sade bir dille aktarıyor okuruna. Kitabı henüz okumamış olanlara da okuyanlara da Deniz Yüce Başarır’ın hazırlayıp sunduğu Miras romanını konu alan Ben Okurum podcast programını dinlemelerini tavsiye ederim. Programın konuğu klinik psikolog Deniz Bolşoy’un da katkıları ile çok nitelikli bir kitap incelemesi yapmışlar. Siren Yayınları’na ve Türkçeye dair biraz sıkıntıları olsa da romanın ruhunu ve duygusunu okura eksiksiz aktardığını düşündüğüm çevirmen Dilek Başak’a okur olarak teşekkürü borç bilirim. Edebiyat kimsenin dinlemek istemediği sesleri dinlememizi sağlar. Bu çok güzel bir şey. Çünkü hepimizin içinde kimsenin dinlemek istemediği sesler var. Aslında dinlediğimiz kendi sesimizdir aynı zamanda. Edebiyat, yalnız olmadığımızı bilmemizi sağlar. Miras sayesinde çok hoş eski bir Afrika geleneğinden de haberim oldu. Eğer bir ortamda çatışma ya da gerginlik varsa insanlar yiyecek içecek paylaşırlarmış ortamı yumuşatmak için. Ailenin bir araya geldiği bir ortamda kız kardeşlerden biri bir mandalina paylaşıverdi. Okur olarak bana bile ulaştı ortamdaki yumuşama… Hadi bu yazı da bir mandalina dilimi olsun, mandalinanın kalanını size uzattım, bir dilim alın, siz de bir başkasına uzatın… MİRAS Vigdis Hjorth Siren Yayınları, 2021 Çeviri: Dilek Başak 309 s.
- Çocukluğun paslı kilitleri açılıyor
Alice Miller İhmal Edilen Anahtar adlı kitabında, binlerce yıldır gerçeği örtmek için titizlikle örülmüş olan perdeyi kaldırmaya kararlı. Picasso Guernica’da ne anlattı? Buster Keaton neden hiç gülümsemedi? Nietzsche neden kadınlara ve dine bu kadar çok hakaret etti? Niçin aklını yitirdi? Hitler ve Stalin neden zalim ve katil oldu? “İyileşmenin, hayattaki neşeyi, yaratıcılığı ve huzuru yeniden kazanmanın anahtarı, Alice Miller’ın ikna edici bir şekilde açıkladığı gibi, çocukluğun koşulsuz ifşasında yatar.” Alice Miller İhmal Edilen Anahtar’da, binlerce yıldır gerçeği örtmek için titizlikle örülmüş olan perdeyi kaldırmaya kararlı. O perdeyi bir kenara ittiğinde, şaşırtıcı sonuçlar ortaya çıkıyor. Nietzsche, Picasso, Kathe Kollwitz, Buster Keaton hakkında yaptığı analizlerle gerçekleri gözler önüne seriyor. Pek çok kişi tarafından uzun süredir rafa kaldırılan anahtarla (çocukluk) paslı kilitleri açıyor ve okuyucularına beklenmedik zengin bir bakış açısı sunuyor. Picasso Guernica’da ne anlattı? Buster Keaton neden hiç gülümsemedi? Nietzsche neden kadınlara ve dine bu kadar çok hakaret etti? Niçin aklını yitirdi? Hitler ve Stalin neden zalim ve katil oldu? 1923'te Polonya'da doğan Alice Miller 1946'da İsviçre'ye geldi ve Basel'de felsefe, psikoloji ve sosyoloji öğrenimi gördü. 1953 yılında doktorasını tamamlayan Miller Zürih' te psikanaliz eğitimi aldıktan sonra 20 yıl psikanalist olarak çalıştı. 1980'den itibaren tedavi ve öğretim faaliyetlerini bırakarak kendini yazarlığa adadı. Çocuk eğitiminde zor kullanmanın yetişkinlikteki yaşam ve toplum üzerindeki etkilerini ele alan kitaplar yayımladı. İHMAL EDİLEN ANAHTAR Alice Miller Profil Kitap, 2021 Çeviri: Süreyya Turhan 136 s.
- Trendeki Yabancı'nın Ocak sayısı yayında!
Aylık öykü uygulaması Trendeki Yabancı'nın Ocak sayısı "Diğer Taraf" temasıyla yayımlandı. Esra Karadoğan, Xenia Taiga, İlhan Durusel, Eylem Ata Güleç bu sayıda sizleri bekliyor. Emily Capettini, Ecehan Biçen, Esra Karadoğan, Xenia Taiga, İlhan Durusel, Meredith Alling, Deniz Ceren Türkkan, Semrin Şahin, Onurhan Ersoy, Eylem Ata Güleç, Buket Arbatlı, Berrak Göçer, Mehmet Kabakçı, Tuba Kumaş, Todd McKie, Dan Powell, David Kinsey, Murat S. Dural, Ahmet Rıfat İlhan, Gülay Gökçen bu sayıda sizlerle! Trendeki Yabancı'da online olarak ücretsiz okuyabileceğin Can Yayınları kitapları: Tekinsiz Hikâyeler, Mürver Ağacı, Dr. Jekyll ve Mr. Hyde, Yaman Adam, Şeytani Öyküler, Bir deBaktım Yoksun, Nyarlathotep, Evvelotel - Saklı, Sular Ne Güzelse, Bize Umut Gerek, Trajik Nüans, Yaz Korkuları, Yalnız Uyuyanlar İçin, Oysa Herkes KendisiyleMeşgul, Yufka Yürek, Aşka İnanmayanlar İçin Aşk Öyküleri, Çok Özel İsimler Sözlüğü, Şen Saat, Gece Yolculuğu, Düşler, Kâbuslar ve Gelecek Masalları,Temiz Kâğıdı.
- "Yazma nedenim anımsamak ya da unutmak değil. Araştırmak."
Aynur Kulak, çağdaş edebiyatımıza anlatısı yoğun, katmanları kendine özgü metinler sunmasıyla önemli katkılar sağlayan Sine Ergün ile son romanı Kopuk üzerine söyleşti. Sine Ergün’ün son kitabı Kopuk üzerine söyleşi yapmanın mutluluğuyla bu incecik fakat her bir katmanı birbirinden derin romanın öncelikle düşündürdüklerinden; hatırlatma/unutma, uyuma/uyanma karşıtlıklarıyla hayatımızı yaşarken bilincimizin bizi nerelere çekebildiğinden bahsetmek gerekiyor. Bilincimiz üzerindeki kavramların ve durumların etkisini düşünürken objektifimizi nereye odakladığımız ve bizler odağımızı belirlerken, dışarda kalan alanlarda nasıl hikayelerin oluştuğu Kopuk romanının en derin katmanı olarak beliriyor. Bilincimizin oluşumu ile fiziki coğrafyaların sınırlarında duvarlara düşen rolün elzemliği ise o kadar somut ki bilincimiz öncelikle, evet bir duvar misali, fakat önemli bir anın çerçevelenmesi adına bir fotoğraf olarak da aslında karşımızda beliriyor. Sine Ergün elimize sadece yaşadığımız coğrafyanın değil, bilincimizin de bir fotoğrafını veriyor bu anlamda ve odaklandığımız alanlardan tutalım da, odağın dışında kalan alanlara kadar aslında bilinç düzeyinde nasıl da koptuğumuzu fiziki şartlar çerçevesinde de yaşam alanlarımızdan nasıl koparıldığımızı gösteriyor bizlere. Çağdaş edebiyatımıza -gerek öykü gerek roman bazında olsun- anlatısı yoğun, katmanları kendine özgü metinler sunmasıyla önemli katkılar sağlayan Sine Ergün ile Kopuk romanı odağında gerçekleştirdiğim söyleşi en az kitapları kadar kendine özgü bir söyleşi oldu. Buyurun lütfen. Sine Hanım; hatırlamak neden bu kadar önemli ya da unutmak bazen -nasıl oluyor da- hayati bir meseleye dönüşebiliyor? Kopuk romanını okurken bu sorular döndü kafamda ve asıl olarak aslında ilk sorunun temel izleği şu soruyu yöneltmek istiyorum size: Hatırlamak için mi yazıyorsunuz, unutmak için mi ya da belki de bu kadar net iki tanım olmuyordur sizin yazma sebepleriniz. Yazmaya geçtiğiniz an belleğiniz nereye doğru çekiliyor? Yazma nedenim anımsamak ya da unutmak değil. Araştırmak. Çoklukla bir sonuca varmıyor. Merak ettiğim konular var. Bellek bunlardan biri. Edebiyat araştırmak için iyi bir yöntem. Bildiğim tek yöntem daha doğrusu. Kitap bir sorunun yanıtını bulma kaygısıyla çıktı: Kişi neyi niçin unutur? Sorunun yanıtını bulamadım, kitap da böylece bir arayışa dönüştü. Burası Tekin Değil (2010), Bazen Hayat (2012), Baştankara (2016) ve henüz okuyucu ile buluşan Kopuk romanınız beş yıl aradan sonra geldi. Bu beş yıllık süreçte dünyada, Türkiye’de, bireysel yaşamlarımızda kontrol edemediğimiz değişimler yaşandı. Buradan yola çıkarak romanının hikâyesi kafanızda nasıl oluştu; romanı size yazdıran süreç nasıldı diye sormak isterim. Unutmaya ve anımsamaya dair yazacağımı uzun zamandır biliyordum. Belki Baştankara’dan da önce. Baştankara’nın ardından anne oldum. Kısa keseceğim. Beden ve benlik yeni durumlara uyum sağlamak için zaman gereksiniyor. Maggie Nelson Argonautlar kitabında, teknik bir zorluktan söz ederek, “Bebeğimi emzirirken kitap yazamam,” der. Umarım tam olarak böyledir alıntı. Kitabı kütüphanemde bulamadım. Beğenerek okuduğum kitaplarımın kütüphanemden kayboluşu bir sır olageldi benim için. Söze dönecek olursak, basit bir gerçeği imler. İki kolunuz da doluyken kalem ya da kitap tutamazsınız -kitap tutucu işe yarayabiliyor ama yine de çok rahat değil. Bir yazıhane düzenine geçebildiğimde ise gece çalışan bir yazardan kendimi mesaili yazan bir yazara dönüştürmem gerekti. Zor oldu ama şu an çalışma düzenimden mutluyum. “Her zihinsel süreç… bilinçdışı bir aşamada veya evrede başlar ve süreç ancak bundan sonra bilinçli evreye geçer; tıpkı bir fotoğrafın negatif olarak başlaması ve ancak bir pozitif olarak bilinçlendirildikten sonra resme dönüşmesi gibi.” Beatriz Colomina / Mahremiyet ve Kamusallık. Bu alıntıyla başlamak istedim çünkü, isimsiz ana karakterinin adı sanı duyulmamış bir yere varmasıyla başlıyor roman. Hikâye ilk anda belirsizlikler silsilesiyle başlasa da yarattığınız bu bilinçli belirsizlik hali için, “bilinçli olarak böyle olmasını istedim” diyebilir misiniz? Unutsa da, hatırlasa da belleği olan, aslında bilinçli bir muğlaklık yaratmak istemişsiniz sanki ilk etapta. Ne dersiniz? Çok yerinde özetlendiniz. Açıkçası üstüne ne söylenebilir bilmiyorum. Belirsizlik, evet, seçim. Unuttuklarımız bize siner. Bir fotoğraf netliğinde hakim olmadığımız anılarımız da davranışlarımıza, korkularımıza, geleceğimize siner. Anımsadıklarımız ise her aklımıza düştüğünde farklı bir formda karşımıza çıkar. Gerçek bir unutuştan da anımsayıştan da söz edemeyiz özetle. Foto muhabiri isimsiz kahramanımız objektifi romanın birinci bölümünde ülke belleğine, ikinci bölümünde kişi belleğine yöneliyor ve görüyoruz ki; fotoğraflanan alanın da kişinin belleğinde de, -hatırlama/unutma ekseninde- dışarda kalanlar en çok iz bırakanlar, en ağır olanları. Beatriz Colomina; “Ne var ki her negatif ille de bir pozitife dönüşmez, keza her bilindışı zihinsel süreç ille de bilinçli bir sürece dönüşmez…” diyerek devam ediyor yukarıda alıntı yaptığım paragrafa. Kopuk tam da bu temel bilinç halini ve böyle bir bilinci yaratan bellek durumlarını ortaya çıkarıyor diyebilir miyiz? Colomina’nın kitabını okumamıştım, merak ettim. Belki ek olarak şunu söylemek gerekir. Bilinçli sürece dönüşse dahi artık tam olarak aynı veriden söz etmiyor olabiliriz. Çünkü bilincin elementleri de hep bir değişim, dönüşüm içinde. Zihinsel sürecimiz bilince dönüşürken bedenimiz o an nerede, gözlerimiz ne rengi algılıyor, aklımızdan başka neler geçiyor, kesintiye uğruyor mu bu dönüşüm başka etmenlerle? Fotoğrafını çektiğimiz ile çekerken gözümüzün gördüğü de aynı olmayabilir demek istiyorum. Duvar hem fiziki -somut- varlığıyla hem hafızamızın içindeki –soyut- görünmezliğiyle roman boyunca bulunduğu yerden hiç kıpırdamaksızın bir karakter misali karşımızda. Duvarın kendisinin bu somut yapısını ve aynı zamanda soyut halde olsa bile bilincimizi ketleyebilme gücünü konuşmak isterim sizinle. Duvar en olumlu anlamıyla –evimizin duvarları gibi– kendi kişisel alanımızın sınırlarını imler. En olumsuz anlamlarından biri olarak da hapishane duvarları örneğini verebiliriz. Soyut anlamları ise sonsuz. En yalın haliyle iki insanın bir araya geldiği her durumda birbirimizi algılamakta kullandığımız kalıplar, sözcükler bir yandan da birbirimizi anlamamamıza, algılayamamamıza neden olur. Uyumak ve uyanmak; romanın hem birinci bölümünde hem de ikinci bölümünde hatırlamanın ve unutmanın karşıtlığında olduğu gibi sıklıkla karşımıza çıkıyor. Uyku/uyanma döngüsünde ülke veya devlet belleği yerine toplum belleği, kişi benliği yerine her bir kişi/herkes çıkıyor karşımıza ve aslında, ikisi de yekpare bir benliği getirip karşımıza yerleştiriyor. Farklı yerlerde uyuyor veya uyanıyor olabiliriz ama devlet-toplum-kişi belleği yekpare bir bütünü oluşturuyor desem, ne dersiniz? Kişiyi toplumdan ve devletten bağımsız düşünmek günümüz yaşantısında zor çünkü benliğimizi devlet tarafından konulmuş konulmamış kurallar ve düzenlemelerle biçimlendirilen toplum ile aile vb. katmanları kaçınılmaz biçimde etkiliyor. Uyumak ile uyanmanın bununla birebir bağlantısı var. Ölüm ve yaşamla da bağlantısı var bir yandan da. Gılgameş’ten bir alıntıyla açıklayayım: Uyku ile ölüm birbirlerine benzemiyor mu? Her ikisi de ölüm gibi görünmüyor mu? Böylece her uyanışa doğum diyebilir miyiz? En büyük sancımız ise her gün aynı sorumluluklara, aynı edinimlere, aynı toplumsal belirlenimlere uyanmak olabilir mi? İsimsiz karakterimiz adı sanı bilinmeyen kentten kendi dünyasına döndüğünde bir eve değil de bir otele dönüyor. Romanın hiçbir aşamasında herhangi bir mekanın somutlaşarak romanın mekanlarından biri yapılmaması önemli olan mekanlar değil, önemli olan belleğimiz ve belleğimizi oradan oraya taşıyan bedenlerimiz konusunu düşündürüyor. Ve yolu, yolda olma halini de. Bellek-beden ve mekan olarak yol; aslında Kopuk romanının gözden kaçmaması gereken bu unsurlarını konuşmak isterim sizinle. Sürekli yolda olma hâli bir kaçış olarak da nitelendirilebilir bir varoluş durumu olarak da. Bilmiyorum. Bir yandan da, giderken kendini de yanında götürme hikâyesini bilirsiniz. Dediğiniz gibi belleğimizi oradan oraya taşıyan bedenimiz mekânlardan ziyade her hikâyenin ana kahramanı. Ama zaman da var işin içinde. Deneyimler, anılar. Özetle beden ve bellek de hiçbir mekân değişikliğine maruz kalmasa da anbean değişiyor. Anlattığınız hikâyelerin ister öykü türünde yazmış olun isterseniz roman, kurgularından ziyade anlatım öne çıkıyor. Metinlerinizde ilk karşılaşmada tek düze, düz bir çizgide ilerleyen anlatım duygusu var sanki ama katmanların kendine özgü oluşması çağdaş edebiyattaki yerinizi önemli kılıyor. Anlatımınız ile ilgili ne söylemek istersiniz? Yarı sezgisel yarı matematiği olan bir biçem vardı aklımda Kopuk için, onu uygulamaya çalıştım. Tam olarak söylediklerinizdi bu biçemle amaçladığım, becerebildiysem ne mutlu bana. Neredeyse iki yıldır süren bir pandemi dönemi içerisindeyiz. Bundan sonra yazılacak metinlerde çağdaş edebiyatın dilini, anlatımını nasıl etkileyecek bu durum sizce? Fikrim yok. Nasıl bir etkisi olacaksa da bunu hemen beklemek doğru olmaz. Yazın süreç gerektiriyor çünkü. KOPUK Sine Ergün Can yayınları, 2021 80 s.
- 2021’de Birgül Oğuz’un en sevdiği kitaplar
Birgül Oğuz, 2021'de okuyup tavsiye ettiği kitapları Literaedebiyat ile paylaştı. Helios Felaketi / Linda Boström Knausgard Çeviren: Ali Arda / Kıraathane Kitapları Metnin dolaysızlığı çarpıcıydı. Cümlelerin anlamlarıyla aramda sanki hiç mesafe yoktu. Anlatıcı ses de hikâye de çok güçlü ve kapsayıcıydı. Acayip bir okuma deneyimiydi. Dil saydamdı. Bununla ne demek istediğimi tam olarak ben de kestiremiyorum ama bu deneyime ne zaman bir sözcük atamaya kalkışsam bu sıfat çıkıyor yüzeye: Saydam. Giden Bir Kedinin Ardından / Ferit Edgü Alfa Çok yaslı, bir o kadar da muzip metinlerdi. Suskundular, çok şey söylüyorlardı. İç dünyam çok hareketlendi bu kitabı okurken, bu her zaman olmaz ve bu sadece metnin gücüyle ve yazarın zaten çok iyi bildiğimiz ustalığıyla da açıklanamaz. Ferit Edgü’nün çoğu metninde olduğu gibi bu metinlerde de yazmanın tüm halleri, haletiruhiyeleri metne dahildi. İç görüyle, seziyle, korkuyla, el yordamıyla yazılmış metinlerdi. Ve muazzam, neredeyse ürpertici bir berraklıkla. Peki nasıl? Kitabı bitirdikten sonra derhal bir daha okudum. Şimdilerde de kitabın rasgele bir sayfasını açıp okuyorum, haftada bir iki kez yapıyorum bunu. Ama ne gariptir ki tekrar tekrar okumamın nedeni bu metinlerin nasıl yazıldığını anlamaya çalışmak değil. Emanet Çocuk / Claire Keegan Çeviren: Behlül Dündar / Jaguar Kitap Çocukluğun kırılganlığını, hüznünü, tedirginliğini zarafetle taşıyordu kitap ki bu bence çok zor bir şey. İçinde dürüst olmayan ya da bir beğeniye hitap etmek için kurulmuş tek cümle yoktu. Meselesi başkaydı, çocuk ruhsallığının sularından yazının yüzeyine imgeler çekip duruyordu. Bu yüzden hikâyenin tekinsiz tarafları da güçlüydü. Böyle bir hikâyeyi yazabilmiş olmayı çok isterdim. Çevirmene gıpta ettim. Bu kitabı gözden kaçırmama izin vermeyen arkadaşıma da içimden düzenli aralıklarla çok teşekkür ettim.
- Milliyet Sanat dergisinin Ocak 2022 sayısı çıktı
“Türk Resminin Bohem ve Asi Fırçası” İbrahim Çallı, İtalya’nın Sancho Panza’sı Serra Yılmaz, yeni albümüyle Alicia Keys, Murakami’nin öyküsünden uyarlanan “Drive My Car” filmi, “Yargı” dizisi ve arabesk müzikaliyle Uğur Aslan ve çok daha fazlası Milliyet Sanat’ın Ocak 2022 sayısında… İlk sayısını Eylül 1972’de çıkaran Milliyet Sanat, 2022’de 50. yaşını kutlamaya hazırlanıyor! Yeni yılın ilk sayısında okurları, manolyaların ressamı İbrahim Çallı ve yeni sergisinden, pandemiyle ara verdiği “Don Kişot” oyununun Sancho Panza’sı olarak İtalya’da sahnelere dönen Serra Yılmaz’ın Asu Maro söyleşisine; Zeynep Miraç’ın, onun hayat hikâyesini kaleme aldığı Seçkin kitabında “keşke”siz hayatını anlatan Seçkin Selvi’den, yeni albümünde iki farklı müzikal kimliğini ortaya koyan Alicia Keys’e; Devlet Opera ve Balesi’nin maskeli “Norma” prodüksiyonundan, Haruki Murakami’nin aynı adlı öyküsünden uyarlanan “Drive My Car” filmine ve hem “Yargı” dizisinde rol alan hem de “Afara Bir Arabesk Müzikali”ni sahneleyen Uğur Aslan’ın röportajına kadar birbirinden heyecan verici birçok içerik bekliyor. Milliyet Sanat, Ocak 2022 sayısının kapağında Türk resminin yarısından fazlasının hocası olan İbrahim Çallı’yı ağırlıyor. Sanatçının, bugüne kadar düzenlenen en kapsamlı sergisi “İbrahim Çallı, Türk Resminin Bohem ve Asi Fırçası”, büyük ustanın yağlı boya tabloları ve eskizlerinden oluşan 80 eseri İzmir’deki Folkart Gallery’de bir araya getiriyor. Pera Müzesi’nin “İstanbul’dan Bizans’a” ve “İstanbul’da Bu Ne Bizantinizm!” başlıklı iki sergisi, Akbank Sanat’ın “Seçilmiş Cehalet” sergisi üzerine yazılar; Anna Laudel’de açtığı kişisel sergisi üzerine Emin Mete Erdoğan’ın, “Tanıdık Cepheler” adlı ikili sergilerini anlatan Gökçen Ataman Tanyer ve Setenay Alpsoy’un, “Bariyerler” serisiyle CONTEXT Art Miami’de Gama Gallery’nin seçkisinde yer alan sanatçı POLVO’nun, eserlerinde cinsiyet, cinsellik ve eşitlik kavramlarını sorgulayan Ebru Duruman’ın röportajları gibi, Türkiye’nin güncel sanat yaşamına dair birçok farklı içerik de plastik sanatlar sayfalarında okurları bekliyor. “Uzak Yakın Mimarlık” köşesinde İrem Maro, geçen ay sessiz sedasız hayata veda eden İtalyan asıllı İngiliz mimar Richard Rogers’ı ve Paris’teki Pompidou Kültür Merkezi ile Londra’daki Lloyd’s Binası, Millenium Dome gibi ikonik yapılarını ele alıyor. Asu Maro ile Ayın Söyleşisi bölümünün ocak sayısındaki konuğu, pandemiyle ara verdiği “Don Kişot” oyununun Sancho Panza’sı olarak İtalya’da sahnelere dönen Serra Yılmaz oluyor. Yeni yılda, 20. yılını kutlayan “Cahil Periler” filminin dizi uyarlamasında da izleyici karşısına çıkmaya hazırlanan Yılmaz kariyerine, çocukluğuna, ailesine dair tüm soruları büyük bir içtenlikle yanıtlıyor. Milliyet Sanat Ocak 2022 sayısının sahne sanatları sayfalarında genç oyuncu Bora Akkaş Talimhane Tiyatrosu’nun yeni oyunu “Harika Şeyler Listesi”ni; “Yargı” dizisindeki rolüyle dikkatleri üzerine çeken Uğur Aslan ise, bir döneme damga vuran arabesk kültürünü sahneye taşıdığı “Afara Bir Arabesk Müzikali”ni anlatıyor. İstanbul Devlet Opera ve Balesi’nin, yeni normalin şartlarını sonuna kadar zorlayarak başarılı bir prodüksiyona imza attığı “Norma” operası üzerine bir yazı da okurları bekliyor. Derginin sinema sayfaları, Japon sinemacı Ryusuke Hamaguchi’nin, Haruki Murakami’nin aynı adlı öyküsünden uyarladığı, 2021’in ödül rekortmeni “Doraibu mai kâ/Drive My Car” filminin kapsamlı bir değerlendirmesiyle açılıyor. Paul Thomas Anderson’ın yeni filmi “Licorice Pizza”nın, yeni yönetmen ve senaristlerle 2022’de yeniden canlandırılan, 1990’ların kült korku başyapıtı “Scream/Çığlık”ın ve “Morbius”ta izleyeceğimiz Jared Leto’nun mercek altına alındığı sayfalarda, yeni filmi “Ghahreman/Kahraman” ile ülkesinin En İyi Uluslararası Film dalında Oscar temsilcisi olan, İran sinemasının kahramanı Asghar Farhadi’nin filmografisi de ele alınıyor. Ocak sayısının müzik sayfalarında R&B müziğinin parlak seslerinden Alicia Keys’in, dinleyicilerin bir yüzünde klasik sesine, diğer yüzündeyse New York sound’unun müziğindeki etkisine tanıklık ettiği sekizinci albümü “KEYS”in bir incelemesi yer alıyor. Egemen Limoncuoğlu’nun dünya piyasasından yeni albümleri, Naim Dilmener’in müzik gündemini ve 2021 yılının en iyilerini değerlendirdiği sayfalarda Kemal Küçük ise sezon ortasında CRR’de yaşanan sanat yönetmeni değişikliğini kaleme alıyor. “Dünyada Saat Kaç?” albümü ve müziğin dönüşümü üzerine konuşan Şevket Akıncı’nın, yeni albümünün habercisi ilk teklisi “Bu Rüya Değil”i çıkaran Tuğçe Şenoğul’un ve “Gurbette Hasret” projesiyle Almanya’ya göç eden Türk kadınlarının müzikle bağını araştıran Polonyalı antropolog ve müzik araştırmacısı Kornelia Binicewicz’in röportajları da yeni sayıda okurlarla buluşuyor. 34 yıldır Milliyet Sanat’ta tiyatro eleştirmenliği yapan, yazdıkları ve yaptıklarıyla Türkiye’nin zihin dünyasında yeni pencereler açan Seçkin Selvi, bu defa derginin edebiyat sayfalarında Zeynep Miraç’ın onun hayat hikâyesini kaleme aldığı Seçkin isimli kitap vesilesiyle ilham veren öyküsünü anlatıyor. Yeni romanı “Kehribar Geçidi”ni çıkaran Nazan Bekiroğlu’nun ve Türk Fransız Edebiyat Ödülü’nün bu yılki sahibi Kemal Varol’un röportajlarıyla 2022’nin sürpriz kitaplarından bir derleme de sayfalar arasında okurları bekliyor.
- 2021’de Polat Özlüoğlu’nun en sevdiği kitaplar
Polat Özlüoğlu, 2021'de okuyup tavsiye ettiği kitapları Literaedebiyat ile paylaştı. Bu sene edebiyat dünyasında sağlam çeviri kitaplar yerli kitaplardan çok daha ses getirdi ve ilgi çekti zannımca. En azından şahsen bu sene çok güzel çeviri roman ve hatta öykü kitapları okudum. Hem edebi tat aldığım hem de keyif alarak okuduğum kitaplardan ilki Florida isimli Lauren Groff’a ait bir öykü toplamı. Sıcağın, fırtınaların, yabani vahşiliğin, güneşin kavuruculuğunun, okyanusun fısıltısının sayfalardan yüzüme üfürdüğü bir dünya vaad ediyor her bir öykü. Gerilim, tekinsizlik, çaresizlik, yalnızlık ve kadın olmak, anne olmak üzerine içinden panterler geçen bir kitap. İthaki Modernden unutulmayacak bir modern klasik. Bir diğer kitapta bu yılın sürprizlerindendi benim için. Siren yayınlarından Temizlikçi Kadınlar İçin El Kitabı şaşkınlık ve hayranlıkla okuduklarım arasındaydı. Yazarın hayat hikayesi de iyi öykücülerin hep geç keşfedildiğini doğruluyordu maalesef. Lucia Berlin hem ironik hem melankolik hem hüzünlü hem mizahı içinde barındıran öykülere imza atmış. Öyküler genellikle çamaşırhanelerde, acil servislerde, ıssız parklarda, terk edilmiş evlerde, hapishanelerde ve bakımevlerinde geçiyordu. Oto kurmaca denen yazarın kendinden yola çıktığı, aynı karakterlerin öyküler içinde dolandığı çok özel bir kitap oldu benim için. Alkolik anneler, isyankar kadınlar, aşık kızlar, ölmeyi beceremeyen çocuk kızlar, göçmenler, hizmetçiler, alkolikler, uyuşturucu müptelası ihtiyarların yer aldığı öyküler sarsıcı ve hatta acıtıcı, tokat gibi çarpıyor okurken. Bu sene özellikle Kore edebiyatından güzel kitaplar yayınlandı. Bunlardan biri ve en etkileyicisi bence Kim Jiyeong Doğum:1982 isimli romanıyla Cho Nam-Joo ya aitti. Kadın olmanın dünyada aynılığına, coğrafi bir farkın o kadar da önemli olmadığına, her yerde eril şiddet, ayrımcılık, cinsiyetçilik, taciz ve tecavüzün öyle ya da böyle var olduğuna dair çok çarpıcı bir roman. Güney Kore edebiyatının yıldızlarından olan yazar bir bebeğin kız olarak doğumuyla nasıl bir ayrımcılığa, aşağılanmaya maruz kaldığını çocukluktan, genç kızlığa, kadınlığa, evliliğe ve anneliğe kadar dönemsel olarak çok güzel işlemiş. İstatistiklerle zenginleştirilen roman hala aynı işi yapıp az maaş alan, köle gibi çalıştırılan, ayrıştırılan kadınlara dair çok şey söylüyor. Bence gözden kaçırılmaması gereken bir roman. Bu sene yerli edebiyattan uzun zamandır beklenen bir öykü kitabı içimize serin sular serpti zannımca. Beklentileri aşan bir kitaptı Barış Bıçakçı’dan Doğum Lekesi Gibi Bir Gülümseme. İsmiyle okuru çeken karakterlerin, cümlelerin, kelimelerin lekesini içimize serpen bir öyküler toplamı olmuş. Yalnızlığın, ayrılığın, tekdüzeliğin, çıkmazların içine sıkışmış insanların kendini kaybetmesi belki de bulması hikayelerinden oluşan bir kitap. Bedenine Yazılı Masallar’da inanılmaz güzel öyküler okudum. Muhteşem kadınlar, deli kadınlar, direnen kadınlar, komik kadınlar, acayip kadınlar, kaçan kadınlar, kovalayan kadınlar, aşık kadınlar, öldüren kadınlar okudum bu öykülerde. Keyif veren ve ürperten hikayelerden psikolojik unsurlarla bezeli travmatik, komik ve hüzünlü bir karışım yaratmış yazar. Özgün bir dil yakalayan yazar ayrıksı, tensel ve tuhaf karakterleriyle akılda yer ediyor. Şimdiye, geçmişe ve geleceğe dair kadın öyküleri desem yeridir. Zengin bir dil ve hayal gücüne dayalı öyküler, masallardan katı gerçeklere oldukça zarif bir çizgide şiddetten hüzne doğru kararlılıkla ilerliyor. Bu sene bir başka sarsıcı roman da Samanta Schweblin’den gerim gerim geren, soluk soluğa okunan Kurtarma Mesafesi’ydi. Uzun zamandır böyle heyecanlı bir roman okumamıştım. En kötü olasılıklara takıntılı bir anne kızıyla birlikte yaz tatili için sakin bir kasabada ev kiralar. Her zaman kötü bir şey olacak diye kızıyla arasındaki kurtarma mesafesini hesap eden ve ona göre yaşayan bir kadının en kötü kabusu gerçek olursa ne olur sorusuna cevaben muhteşem bir gerilim romanı. Tatil gizemli yan komşuları ve oğulları ile tanışmalarından sonra tekinsiz ve geri dönüşü olmayan bir yola girer. Yalın ve basit bir dil pürüzsüz bir anlatı. Listemde yer alan bir diğer kitapta geçen sene Sait Faik Hikaye Armağanı alan Ethem Baran’ın son öykü toplamı Güzelliğini Gördükçe Ağlayasım Geliyor. Dili, kurgusu, karakterleri ile uzun süre hafızalarda yer eden keyifli bir kitap olmuş. İncelikli anlatımı, dantel gibi işlediği cümleleri ve vurucu finalleri ile aşkın, ayrılığın, hayatın, yoksulluğun çıkmazlarına dair yürek burkan hikayeler yazmış yazar. Sanki karakterlerle sohbet edermiş gibi hani oturup çay içermiş gibi rahat okunuyor öyküler. Ankara’nın ayazı, karı, soğuğu, acısı, sokakları, bozkırını içimde hissettim. Ziyadesiyle. Listemin son kitabı da uzun zamandır okuduğum en güçlü Ayfer Tunç kitabı olan Osman’dı. Kurgu, atmosfer ve zamansal anlatı gerçekten etkileyici ve sürükleyiciydi. Hayatına dokunmuş görgü tanıklarıyla yapılmış soru cevap şeklindeki metinle birlikte ilerleyen Osman’ın günlükleri romanın okunurluğunu kolaylaştırmış ve dilini daha akıcı kılmış. Bir çöküşün muazzam anlatımı diyebilirim kısaca roman için. Sonunu baştan bilsek de karakterin adım adım o bataklığa doğru çekilmesini sıkılmadan okudum. Doksanlardaki ülkenin ve toplumun halini, nasıl bozulduğunu, insanların değişimini, sanattan ekonomiye nasıl dönüştüğümüzü çok güzel anlatmış yazar. Bir olamama hikayesi aynı zamanda. Hala okumadıysanız bence kaçırmayın derim.
- Hayat Bilgisi: Ormanın içlerine doğru vitesten atmak!
Melike Koçak, Cemil Kavukçu’nun 1996’da Sait Faik Öykü Ödülü’nü alan Uzak Noktalara Doğru kitabındaki Ormanın İçlerine Doğru öyküsü üzerine yazdı: "Ercü’den Recep’e elden ele taşınan bu bilgi, ne onlarla ne de Yakup’un Kahvesi’yle sınırlıdır. Bu, bir tür hayat bilgisidir. Onun öykülerindeki pek çok kişinin adeta mottosudur." Melike Koçak Ercü, Yakup’un Kahvesi’nde köşedeki masada “kaykılmış, peygamber gibi otur”ur. Şofördür. İşi gücü yoktur. “Araba, ev, karı, çocuk” da yoktur. Kazalarının sayısını unutmuştur. “Hap, esrar, içki, her yol onda”dır. Kimseler iş vermez ona. Durumu pek iç açıcı değildir. Ama gamı kasaveti de yoktur. Kahvede bir oturuşu vardır, “dersin ki dünyalar onun...” Recep, “Yakup’un Kahvesi”nde zor ve işsiz geçen bir kışın ardından “pinekliyor, bir yandan da olmadık şeyler düşünüyor”dur. Kamyon şoförüdür. İşsizdir. Gücünün neye, nasıl yeteceğini bilememektedir. Durumunun kendisinden çok daha kötü olduğunu bildiği Ercü’ye yaklaşır, sorar: “Şu işin sırrını bana da öğret, yoksa kafayı yiyeceğim”. “Tek yolu var” der Ercü, “vitesten atacaksın!” Cemil Kavukçu’nun 1996’da Sait Faik Öykü Ödülü’nü alan Uzak Noktalara Doğru kitabındaki Ormanın İçlerine Doğru öyküsünde Ercü’den Recep’e elden ele taşınan bu bilgi, ne onlarla ne de Yakup’un Kahvesi’yle sınırlıdır. Bu, bir tür hayat bilgisidir. Onun öykülerindeki pek çok kişinin adeta mottosudur. Norm içre yaşamların, ilişkilerin; sistemin kurucu, devam ettirici öğe ve kurumlarının, mekân ve şeylerin, beklenti ve arzuların, hedef ve planların öğüttüğü tuu deyip tükürdüğü insanın oluruna, akışına bırakmasını imler. Bununla beraber, özneleşme süreçlerine ket vuran, oluşu şekillendiren her ne varsa -toplum, kasaba, iş, aile, baba, eş, ev...- kendini onlardan azâde kılma çabasıdır da. Bir yandan da tercih edilen bir öteki oluş, toplumun dışında kalış. Poz değil, gerçek bir tutunamama, tutunmamayı da tercih etme hâli. Ancak “vitesten atmak” bu öyküde tüm bu saydıklarımın yanı sıra, ana kişi özelinde, salt mekânın orman olmasından ötürü de değil, bir yabana “kaçış” hikâyesi olarak da okunabilir. Kavukçu’nun öykü külliyatında vitesten atmayı ve atanları gözümün önünden geçirdiğimde bu öykünün daha başka bir yerde konumlandığını düşünüyorum. “Ormanın İçlerine Doğru”yu ilk okuduğum 97’den bugüne, kaçıncı olduğunu bilmediğim şimdiki buluşmamızda bu konumun ne, neresi, nasıl olduğuna bakmayı deneyeceğim. Şehir: Kuşatma ve sıkışma Şimdi, “Bir kamyondayım; çalışabilmesi tansıklara bağlı bir Volvo’da.” diyen ana kişi, kısa bir süre önce yolculuğa çıkmaya karar vermiştir. Şehir artık arkasında kalmıştır. O, şehri arkasında bırakmıştır. Bırakılan şehrin dili, ilişkiler ve evdir. Sürekli konuşmak, sorular sormak, yorum yapmak, eleştirmek, ahkâm kesmek ve kendi sesine meftun bir yaşam demektir şehir. Başkalarının yaşamına duyulan merak, o yaşamlara sızmaya çalışmaktır. Bu da yetmez, içine sızılan yaşamları yazar olmanın, yazabiliyor olmanın verdiği güçle hiçbir endişe ve tedirginlik duymadan kurgulamaktır. “Canına okumak”, “posasını çıkarıp” başka hikâyeler kovalamaktır. Kendilerini “dünyanın ve sanatın merkezi” olarak gören küçük topluluklar içkili buluşmalarda sonsuz bir güven ve eminlikle bu yazılanları, yazılandaki kişiyi evire çevire konuşurlar. Eleştirmenler, incelemeciler, “şiir yazdığına kendini inandırmış biri”, bazen bir rüya bazen bir anlatıyı analiz ediverir Freud’dan girip Marcuse’a geçerek. Sembolleri anlamlandırır, anlatılanın “tam öykülük bir konu” olduğunu söyler. Açıklamalar yapar, ahkâmlar keserler. İşte şehir, dumanlı ve içkili, kibirli ve böbürlenmeli bu sanat, edebiyat ortamları da demektir. Kimsenin kimseyi duymadığı, herkesin önce ve tek kendi sesine kulak verdiği, beraber ama birbirine bir o kadar da uzak ve yabancı yaşamlardır. Orada herkes her şeyi bilir. Bir tezgâhtar da dükkân sahibi de ne istediğini sen kendin daha bilmezken, onlar bilir. Satış ve pazarlama için bilmelidir de. Gözünden, sesinden tanımalıdır seni. Bazen, saklayamadığın kendini gören biri de çıkabilir. Görüntünün arkasındakini şıp diye görüveren biri. Bir berber, “Abi, sen ölmeye başlamışsın” deyiverir mesela. Okur yazar dünyasının bilmişliği ne denli işe yaramazsa, bu “küçük” insanın görüp de deyiverdiği, bu bir tür yaşamdan süzülen bilgelik, gerçeği görmeyi sağlayabilir. Çok konuşulan, az susulan yerdir şehir. Aldatmalar mekânıdır. Kalabalıktır. İlişkiler ağı karmaşıktır. İnsan kendinden uzaklaşır. Kabuk bağlar. Kir tutar. Bir balkondan şehre bakan öykü kişisi, ışıkların içinden düzen sanılan düzensizlikleri, tekrarlanan benzerlikleri apaçık görüverir: “Herkes kendi sistemlerinin güneşi olup yörüngelerine oturtuyor yaşamı”. Işıklar, örtüler, dumanlarla kaplı şehir, çırılçıplak kalmayı, ıssızlığı, dilsizliği ve kayboluşu düşünemez. Bunu kaldıramaz. Sudan, topraktan, ağaçtan, gökyüzünden, hayvandan öylesine uzak düşmüştür ki insan, “ormanın içini” asla düşünemez. Karabasanlar, tartışmalar, kavgalarla ölmekte olduğunu bilemez şehirde insan. Hem kuşatılmıştır hem de oyuncakları öylesine fazladır ki bu fasit dairenin içinde ölüm anına dek döner durur. Kontrolü, bilmeyi elinden bırakmak istemez. Oysa bunlar sadece yanılsamadır. Zira onu televizyonlar, “asık yüzlü gazeteler” kontrol ediyordur. Kurallar, iflas etmiş ama ettiğinden habersiz inançlar; ulusların birbirinin kanını içmesi, afetler ve aksaklıklar da. Köprüden önce son çıkışa her yaklaştığında aklı çelinir şehirde insanın. Vitesten atması bir türlü mümkün olmaz. Burada “Ormanın İçlerine Doğru”nun ilk cümlesine dönelim yeniden: “Bir kamyondayım; çalışabilmesi tansıklara bağlı bir Volvo’da.” Saçlarını kestirmiş, kamp malzemelerini almış, gözlüğünü takmıştır. Az konuşacak, hiç tanınmayacaktır. Çocukluğunun geçtiği kasabadan Acısu’ya varacak, oradan ormanın içlerine karışacak, akacaktır. Baba: Parçalanma ve yara Recep’in kamyonundadır. Daha çok Recep konuşur. Bilme, kurcalama, sorgulama ve kurgulama hevesini şehirde bırakmıştır. Tanınmamak, bilinmemek için kimdir, nerden gelmiş nereye gidiyordur... yalanlar uydurur. Ama bu da artık sondur. Başka kimseyi aldatmayacaktır. Acısu’da dururlar. Burası, başlayacağı noktadır. Recep yoluna devam ederken ona bir “anahtar” vermiştir: “Vitesten atmak!” Sadece şehrin değil geçmişin de yüküyle bu, ne kadar mümkün olacaktır? Çocuktur. Babası, Austin şoförü Yıkıntı Seyfi, mahalleliyi Acısu’ya pikniğe götürecektir. Bu beklenmedik haber mahallede sevinç dalgasıyla yayılır. Gün gece boyu hazırlıklar yapılır. Şenlik cümbüş pikniğe gidilir. Yenir içilir. Kadınlar çalışır, erkekler içer, çocuklar oynar. Yıkıntı Seyfi, herkesin uzağında bir ağaca dayanmış, kasketini yüzüne düşürmüş uyumaktadır. Keyif, eğlence, neşe gırladır. Çocuk, hem kızlara hem arkadaşlarına Yıkıntı Seyfi’nin oğlu olarak hava atıp böbürlenmek ister. Kendisini kanıtlayacaktır. Babasının kamyonuna yürür. Tedirgin ve ürkektir. Kapısını açıp biner. “Direksiyonu kavra”r, “ayakları(m) tam yetişemese de, biraz kaykılınca pedallara uzanabiliyor”dur. Babasının ıslığını duyduğu an, kurduğu her ne varsa paramparça olacağını anlar. Korkarak, suçlu ona doğru yürür. Yanakları şimdi alev alevdir. Herkes görmüştür. Ormana koşar, “ormanın içlerine, beni bulamayacakları kuytulara...” İşte şimdi, benliğinin paramparça edildiği o yere dönmüştür. Şehrin yükü ile babanın yükü belli ki ne sigarayla, içkiyle hafiflemiştir ne anlatmak, yazmakla ne dumanaltı sohbetlerle ne balkon ne de şehrin ışıkları, hareketiyle. Olma çabası, olamayışa dönüşmüştür daha çok. Gerçekten, kendinden iyiden iyiye uzaklaşmaya. Kendi sesinde, sözünde kaybolmaya. Ve şimdi bir kez daha o ormanın içlerine, onu bulamayacakları kuytulara gitmektedir. Bu sefer hazırlıklıdır. Ne ağlamak ne de yeminler etmek için gidiyordur. Kabuklarını soyacak, arınacaktır. İstediği, dilsizleşmektir. Sesi duymak. Orman: Kopuş ve akış “Bir kent ve bir yaşam çok uzaklarda artık” diyen kişi ormanın sesine, kokusuna, rengine ilk andan itibaren kendini bırakır. Onun uğultusu ve sessizliği, kendi sesi ve uğultusunu silikleştirir. Duymadığı sesleri duymaya, görülmeyen, gösterilmeyene bakmaya çalışır. Dilini ve eylemini buradan kurar. Ormana akmaya, karışmaya çalışır. Yan yana gelişlerini içine çekilme olarak adlandırır. Her şey ondan uzaklaşırken o, “ben kendime daha çok yaklaşıyorum” der. Şehir ve temsil ettikleri, baba ve çocukluk tamamen uzaklaşıyor mudur peki ondan? Hatırlanan filmler, çizgi roman karakterleri, anılar ve rüyalar hem çocukluk-baba hem şehir-yaşam bir biçimde onunladır. Ancak orman, bir hatırlama mekânına dönüşse de bir yandan da hafızada kesikler açıp içerideki cerahatı akıtmasını, temizlenmesini de sağlayabilecektir. Bunu kendinden ve ormandan beklerken, yolunun kendini soymaktan ve bırakmaktan geçtiğini bilir. Su, gökyüzü, toprak karşısında bir yabancıdır o; ama kendini onlara uyumlaması, onları duyması ve onlardan öğrenmesi gerektiğinin farkındadır. Onlarla kavgaya tutuşmak, onları eğip bükmek ya da hoyratça kullanmak gibi bir niyeti ve eylemi yoktur. “Yaşamın bir başka yüzünü” yakalamaya çalışmaktadır. Ağaçların, kuşların kendi dillerinde konuştuğu, sırrına ermenin hiç de kolay olmadığı, insan ve makine seslerinin duyulmadığı bir yüzdür bu. Şekillendirilmiş, öğrenilmiş ve öğretilmiş bir ses değildir oranınki. Kuralı, grameri yoktur. Zamanın dışındadır. Gelirken saatini de almamıştır. Doğanın rengi, sesi, ışığına göre günü yaşar. Yer değiştirir. Bunu belirleyen de doğa koşullarıdır. Tasarılar, planlar, beklentiler de yoktur burada. Bilmediği hayvanlar dolanır etrafında, çadırının kapısından bir ayı başını uzatıp gider. Korkmaz. “Tanımadığı ve yasalarını bilmediği” bu yerde korkması, ormanın içlerine ilerlemesinin, kendisine yaklaşmasının önündeki engeldir. Vitesten atmasının. Kavukçu, insanın insan olmayan canlıyla temasını tahakküm ilişkisini yeniden üretecek bir dille ifade etmez. Birbirine karşı hayatta kalma mücadelesinden daha çok, insan ormanda yaşamaya, yaşamın akışına kendini bırakır. İnsan dışı canlıların hayatta kalma çabasından hiç de farklı değildir insanınki de. Isınmak ve beslenmek. İhtiyaçlar tam bu noktadan belirlenir. Günlere bölerek içtiği çorbası biten, ama bunu çok da ciddiye almayan, nasıl çözeceği üzerine düşünüp planlar yapmayan kişi yağmurların başlamasıyla iyiden iyiye üşür ve ateşlenir. Ayı çadırına girip çıkar, belki bal bulup getirir der. Bu yeterlidir onun için de. Hem kendisiyle hem de kendisi dışında doğayla, canlılarla ilişkisinde sınırlar belirsizleşmeye başlar. Ne bir idealleştirme ne üstünlük kurma ilişkisidir yazarın baktığı nokta. Öykü kişisi, konuşmak için değil de konuşmayı unutmamak için kendi kendisiyle konuşur. Şehrin sesinden/dilinden öylesine uzaklaşmıştır ki sesi/dili kendisine yabancı gelmeye başlamıştır. Barınma, yemek, dil/konuşma bunları eksiltir, azaltır. Bu, doğa ve doğadaki canlılarla temas vasıtasıyla başka türlü bir oluşa açılmasına vesile olur. Şehrin kuşattığı, babanın parçaladığı benlik ve beden burada doğayla, hayvanla ilişki kurarak varolmaya çabalar. Onları anlamaya çalışır. Şehrin bilen ve ahkâm kesen insanı da değildir artık. Öykü kişisi için tüm temsil ettikleriyle şehir ve baba bir çile ya da kamburdur. O, şehrin kendisini yeniden bulma ve yakasına yapışma ihtimaline, çocukluğundaki paramparça edilme anını hatırlatacak yerden başlama tercihine rağmen başka bir öznelik ve oluşun izini sürmektedir bu ormanda. Recep’le kurduğu sessiz ilişki de bunun göstergelerinden biridir elbette. Onun hayatını kurcalayıp, deşip, sızıp oradan bir öykü çıkarma peşine de düşmemiştir. Kulağı ve gözü çırılçıplaktır artık. Yeryüzünün seslerine açmıştır kendisini. Ancak bu onda nasıl bir değişme ve dönüşme yaratır? Çözülemeyen bir düğüm var mıdır? Bundan sonra ne olacaktır? Ya sonra? Son, muhtelif. Bir son/sonuç beklentisinin kendisi bu çabaya uygun düşmez belki de. Hem bir sona, sonuca ulaşmanın ne önemi var ki? Nihayetinde geçmişten ve şimdiden, şehirden ve yaşamdan, sesten ve dilden kopmak, arınmak için kendini ormana, ormanın içlerine bırakmamış mıdır? Cemil Kavukçu’nun öykülerinde kopuş ve bırakma, arayış ve oluş temaları çok belirgindir. Bulundukları an, yaşam, mekânın dışına çıkmak için çabalar öykü kişileri. Bir yandan kökleri peşi sıra gelir, onlardan kopmak hiç kolay değildir. Bir yandan da başka türlü bir kökleşme, tutunma çabası içindedirler. Bunun yolu bazen Kavaklaraltı Çay Bahçesi, Yakup’un Kahvesi, çoğunlukla Mimoza Bar’dan; bazen bisikletle, gemiyle çıkılan yolculuklardan geçer. İçki ve sigara hep baş uçlarındadır. Çok değilse de konuşmak, anlatmak; bazen yazmak, çizmek de. Ancak bu öyküde tercih edilen ormana, ormanın içlerine gitmektir. Bir köye, tatil kasabasına değil. Çizili ve verli bir mekânın dışına çıkmak. Kökle hesaplaşmak. İçki ve sigaranın uzağında, insanın dililinin dışında, yeryüzünün kendi sesini duymaya çalışmak. Bitirirken Ercü’yü duyalım. Öykü kişisi, ateşlenir. Rüyalar halüsinasyonlar görür. Ercü: Bak Aga, dedi, vitesten atacaksın, ama kamyon yüklüyse bu çok tehlikelidir. Ben: Neden? Dedim. Ercü: Hızını denetleyemezsin, dedi. Ben: Sonra? Ercü: Sonra seni kimse kurtaramaz. Peki o, vitesten çoktan atmamış mıdır? Ormanın içlerine karışmanın kendisi de başlı başına vitesten atmak değil midir? Burada hafızasını ve dilini aşındırması, doğayla ve canlılarla arasındaki sınırları belirsizleştirmesi, yaşamını ters yüz etmesi; bu bambaşka temas da vitesten atmak değilse nedir? Cemil Kavukçu ilk baskısını 95’te yapan kitabındaki “Ormanın İçlerine Doğru”yla, bizim ancak bugünlerde düşünmeye başladığımız bir kopuş ve kaçışı, başka türlü bir yaşamı, akış ve oluşu işaret etmemiş midir erken bir zamanda? Zannımca, vitesten atmak, sadece vitesten atmak değildir.
- Aşk, çocuklar ve deniz...
Yaman Koray bu kez kendi içine doğru uzun bir yolculuğa çıkar ve sekizinci evliliğini yaptığı yıllara götürür okuru. “Aramızda korkunç bir uçurum, bir 42 yıl var, neredeyse senin yaşının iki katı. Ama biz bu uçurumun üstünde uçmayı zaten öğrenmedik mi? Kısacası bu lafı hiç söylemedim. Söylemeyi aklımdan bile geçirmedim. İlk kez sana isteye isteye, zorla değil, söylüyorum... Senden çocuklarım olsun istiyorum. Seninle evlenmek istiyorum. İster misin sen de?” Denizle, doğayla iç içe yaşayan Yaman Koray, yatta çalışacak bir yardımcı aramaktadır. Gazeteye bir ilan verir. İş görüşmesine gelenlerden biri de Sultan Hanım’dır. İkisi de görür görmez birbirlerinden etkilenirler. Ne var ki duygularını açmak öyle kolay değildir; Yaman Koray 64, Sultan Hanım 22 yaşındadır ve aralarındaki yaş farkı, toplumsal bir baskı olarak önlerinde dikilmektedir. Koray bir yandan geçmişle, çocuklarıyla yeniden iletişim kurmaya çabalarken, bir yandan da kanseriyle mücadele etmektedir, eşi Sultan’sa büyük bir fedakârlıkla ona her fırsatta destek olmaktadır. Yaman Koray, 1935 yılında İstanbul'da doğdu. Yazar Mebrure Alevok'un oğlu olan Koray Kadıköy Saint Joseph Fransız Lisesi'ni birincilikle bitirdi. Erdek'te 20 yıldan fazla otelcilik ve zeytincilik işiyle uğraştı. BİR ÖMÜR YETMEZ Yaman Koray Dedalus Kitap, 2021 332 s.
- Öykü: Boyalı Düş
Şayet ziyaret etmek isterseniz bu ihtiyar kenti, takvimleri savuran hadiselerinizi geldiğiniz yerde bırakmanızı şart koşmuş bizden önceki kimseler. Bizde süregelen gelenekler yok olmaz, sağlamlığı arttırılarak aktarılır. Zor değildir, ama önemlidir. Nur Melisa Akkaya Nadide, koridor boyunca yalınayak yürüdü. Sabah serinliği alnına vuruyor, balkonun tentesi altında yüzü gölgeleniyor, menevişli gündoğumundan kopan ışık dilimleri sokağa gelişigüzel saçılıp akşamın pis kokan iskeletini savuruyordu. Gündüz saatin tik takında kıpırtısız akarken dışarıda dalgalar gürültüyle patlıyor, çiğ aydınlık denizin örtüsünü gri bir gökyüzü sanrısı ile yırtıyor, güneşi bulutlardan sıyırıp odalara doğru serpiyordu. İşte o vakit, sadece bir anlığına, (şimdi, o bir anlık zamanlardan biriydi) omuzları saydamlaşıp göğsü kemiklenirdi Nadide’nin. Kahvaltı vaktinden önce, dükkân kalfaları dar taşlıkları yıkarken, bitkinin çiy örtüsü henüz buhara karışırken gün kendi kendini cilalar, parlatırdı. Bir hazırlık kapının dışında yürüyüp giderken Nadide’nin kaburgalarındaki çukur kanatlarında soğuk el değmeden titrer, sıcaklık erimeden yok olurdu. Ne var ki Nadide bu gereksinimi duyumsayamayacak kadar kendinden bihaber bu sabah. Bedenini gelişigüzel kaplayan ince sarı tüyleri dikilmekle kaldı, duraladı. Gökyüzünde parsellenmiş bulutlar yağmurun ağırlığını taşıdı, zeminde koyulan sıcaklık sonbaharın bukağısına takılmadan yüzeye doğru ağdı. Bir naylon poşet, kumluk boyunca savruldu. Sözgelimi çağanozların ve mavi yengeçlerin sığındığı, kimi yerde bir tek uzvunu bırakan ölgün deniz canlılarının yattığı çukurlara girdi, çıktı. Rüzgâr yerli yerinde, her köşe başında heybetli edasıyla kol geziyor, artık iyice seyrelmiş ayak izlerini yalazlıyordu. Bu olanca ürkünç manzarayı berideki evlerinden izleyen kent sakinleri sabah işlerine gömülmüşler. Çünkü uzunca süre bakılan manzaralar bir süre sonra sıradanlaşır, günlük hayatın düzbeyaz rengine doğru kırılır. Şayet ziyaret etmek isterseniz bu ihtiyar kenti, takvimleri savuran hadiselerinizi geldiğiniz yerde bırakmanızı şart koşmuş bizden önceki kimseler. Bizde süregelen gelenekler yok olmaz, sağlamlığı arttırılarak aktarılır. Zor değildir, ama önemlidir. Kurallara kılıkılına uyulması gerekir. Gitgide alçalan varlığımız gökyüzüne daha yakındır genellikle. Sözgelimi bu kural ise göz ardı etmemeniz gereken koşulların başını tutar. Şimdi, hazırsanız başlayalım. Yollar tekdüze ve kaygan değildir. Tersine; alabildiğine dolambaçlı, şaşırtmacalı, hilesiz ama bulmacalıdır. Ardıç ağaçlarından, atkestanelerinden ve kentin her kuytusunda kılıkılına boy gösteren taş cephelere ustalıkla dolanmış sarmaşıklardan önce, sınırın dışına dayanan yıkıntılar karşılayacak sizleri. Yüzünden yollayamadığı ağrılar dizlerini sızlattı. Nadide dağılan ağrının kaynağını yokladı. Yağmurlu günlerde hiç sekmeden böyle olurdu. Ağrılar dizlerinden başlardı serpilmeye. Büsbütün. Nadide gözlerini kırpıştırdı, ama birkaç kızıl boncuktan gayrı bir şey göremedi. Sokaklar pus ve buğunun yüküyle sessizlikte dolanıyordu. Nadide’nin kanaatince, kıpırtısız bir sabahtı bu. Diğerleri gibiydi, tıpatıp. Bir kamyonet arka sokağa giriş yaptı. Ekmek fırınının çanı suskuyu yıktı. Bu satırların yazarı, yani bendeniz, düşünürüm ki kentin benden gayrı fosillerine ucundan bir göz atmak isterseniz yeşil-uç ormanını kati suretle gezmelisiniz. Oyuklarda şiirleri, kavuklardan taşan gökleri, zeminden fışkıran sıcakkanlı bulutları falan kaçırmamanız için gözlerinizi dört açmanız gerekir. Eve döndüğünüzde hâlâ hatırlıyorsanız eski geçidin yer yer yosun tutmuş harabesini, vakit kaybetmeden unutmanızı tembih ederim. Yürüyüş yolunun iki yanını tutan cılız çalılıklar Temmuz sonu sararır, güneşte iyiden iyiye ılgınlarla salınır. Yaz vakti gelmiş olsaydınız ormanın bitimindeki yola değin onlara rastlayabilirsiniz derdim, ama siz sonbahar vaktini tercih etmişsiniz bu sene. Olsun. Nadide, iki saksının arasına sıkıştırdığı büzüşük sigara paketinden bir dal sıyırdı. Ne kadardır el sürmüyordu pakete, haliyle ıslanmıştı, yumuşamış, yer yer erimeye yüz tutmuştu. Pörsümüş sigaranın ucunu iki dişinin arasında sıkıştırdı. Birkaç solukluk yaşantısından iki direm eksildi o sırada. Mavi alacalı dumanı gözlerinin önünde perdelendi, ardısıra bastıran ayazda kıvamı kırıldı, boşluğa dağıldı. Kristal küllüğe doğru bastırdı sigarasını. Çöpünü saksının dibine sallandırdı. Yol hafiften eğilir, alıştırmadan dikleşir. Dikkat! Önceki ziyaretçilerden çukura düşen, nehirde boğulan, mezarlıkta çapsız çığlıklar patlatan olmadı değil. Aykırı rüzgâra göğüs germekten daha güçtür, titizlikle hesaplamalısınız bir sonraki adımınızı. Ormanın ortasına alabildiğine serpilmiş mavisi bazı mevsimde bakıra çalan nehir, hava kışlamaya durduğumda derinden koyulur. Her şey saydam bir belirsizlik içinde, zeminde ölgün yatan yaprakların çıtırtılı örtüsünde zamana karışır olur bu günlerde. Yaz boyu bastırılan kederler eve dönüş vaktinde vasıtanın terkisine yüklenir ve ağır ağır bayıra bastırılır. Arkanızdan kimse gelmez, kimse kimseyi takip etmez, kimseye rahatsızlık vermez. Kendinizden başka. Denklerimizin unutmayı yeğlediği öyküler engellenemez kuvvetlerle, ama yine de arasıra olacak şekilde, diplerden koyu bir sızı gibi yüzeye vurur. Hep böyledir, hep böyle olmuştur. Bizler bir orta nokta bulma çabası içindeyizdir. Takvim bilmeyiz. Soğuk, sıcak bilmeyiz. Kem gözü ayırt edemeyiz. Çoktandır gözlerimizden kurtulmuşuz zaten. Aksamadan, ‘birimiz hepimiz için’izdir. Olmayanın varlığını onun adında kürek çekerek yaşatırız. Soğukta kavrulur, sıcakta donarız. Karda yalınayak çürür, yazda berelerin söküğünü onarırız. Buralılığımızda taşıdıklarımızın vardığı son noktadır burası. Uçtadır. Bu kentin ara sokaklarına inşa edilmiş nizam hanelerimiz açıklanamaz burukluklarımızın dayanağı olur çıkar. Yeşil-uç, Bostanlık Kıyısı, Çağanoz Geçidi, Gedik[1]. Ola ki merak ederseniz bu tuhaf isimler nedir, ne idiği belirsiz gelişigüzel harf derlemeleri midir? Efendim, biz burada, zorlu göçler mahsulü bir araya gelmiş bir düşçüler kalabalığıyız. Hepsi bu. Toplumun unutkanlığından ötürü eşelemediği geçmişleri sanat yoluyla çukurlarımızda kavurur, yüzeye bırakırız. Bakınız balkonlarımız nasıl sıralanmış sahil boyunca. Hepsinin duvarında bir çiçek açmış. Çoğunlukla yarısı başka tipte, ama bakmayız ki bilelim, kim ne renk. Biz önce yarım kalmışlıklarımıza, sonra birbirimize tutunuruz. Bir zaman parçasına sığınırcasına gözlerini yumuyor şimdi Nadide. Bir zaman edindiği alışkanlıkları anımsıyor. Bir yeri bir başka yere bağlamayan sarnıçların yıkıntısı, hız kesmeden yağan yağmurun tıpırtısı, hoppasız gürültüler, vitrin önü mankenleri, çukurlardan akınca inen çağanozlar birden gözlerinin önünde bir tiyatro metnine duruyor. Nadide dizlerinden kavradı bedenini, mutfağa koştu. Yünlü perdeleri ardına kadar sıyırdı. Camı üstten değil, alabildiğine açtı. Tarazlı köşelerimiz usulca gerçekdışına taştığından, birimizin gözü uzağı kollar her daim. Mavi bulanıklıkta sonbaharın kızılı göründü mü, öte kentlerden son geleceklerimizi beklemeye koyuluruz. Hep beraber, sarp dağlığa dağılmış yollardan bizden olanları titizlikle saptarız. Şurada bir tek mezecimiz durur. Fransız peyniri, çavdar ekmek ve Çanakkale şarabı dizmiş vitrine bu sabah. Şanslısınız. Bakınız, eskidir ama iyidir, bayat çıkmaz. Biz zaten tarih nedir bilmeyiz. Aleyhte konuşabileceğim bir tek nedir diye soruyorsunuz, peki. Demek, siz de bizim gibi yetinmeyenlerdensiniz. Merdivenleri dikenli güller bürür, gündüz kente büsbütün varmadan. Nadide çay suyu koydu cezveye. Daha dün ovduydu, pasını akıttıydı demliğin. Su ocakta kaynamaya durdu. Sonra, mutfakta dört tur attı Nadide. Aklında tepeleme özürler, itiraflar tiyatro oyunu yavaşlamadan sürüyor; tavanı alçaltıyor, sağaltıyor, genişletiyor. Şehrin kuytu sığınaklarını açığa everiyor. Su kaynadı. Geniş pencerelerden dışarıya baktığında önce sonbaharı gördü, sonra yağmuru, atkestanelerini, en son ormanı. Bulanık suya yansıyan puslu suretini hayranlıkla izleyen bir eski zaman pirinin tutumuyla duvardaki resimleri izledi. İlk, son, en, tek. Hayır. Hayatı aşırıya yüceltmek gereksizdi. Şimdi, geçmişi öze indirgemek vaktiydi. Aklında bir hazırlık telaşı yürüyordu bu sabah, diğerlerinden aykırı. Yarım kalan düşler birdenbire beyninde zonklayarak yüzeye doğru tazelendi. Bu uzaklıktan dahi iyice gözlemleyebiliyordu olanbiteni. Yıllar öncesinde ama hâlâ yolda bir gezgin, bir şaman, bir ressam, bir yanılgı. Hangisiydi yanıltan? Hangisiydi gerçekten olan? Belirsizlik derinine büyüyerek bugüne çıkıyordu. Sabaha. Şu bahçeyi seçebiliyor musunuz? Gerçi henüz koyuldu ortalık. İhtiyar bir ressam tablosunu boyamakta. Kendine pek benzeyen bir güneş resmi çizmiş. Düşler bizde insandan önce davranır. Sabah puslu bir örtüyle yüzeye doğru ağar, gece kuduran dalgaları usuldan koparıp atar. Bu yüzden sabahları severiz biz, kahvaltıda kabak çiçeği ve domates yeriz. Deniz kıyısından yosun kokusu yayılıyor ta ormana doğru. Duyun bakın, başka gerçeklikte bulamazsınız böylesini. Gündoğumundan besleniyor ozanlar, iyi izleyin burayı. Bu duyduğunuz dalgaların sesinden gayrı, eğreti bir uğultu akıyor kulaklarınızdan. Yapraklar tek dikimde bozarıyor. Ya efendim, görüyor musunuz olanı? Ayaz yemiş damlarımız, her gün yeniden, durmaksızın. Aniden yıkıldılar ayaklarımızın dibine. Siz iyisi mi hızlı davranın, dönün bir an önce evinize. Bizden geriye iki sayfa kelam, bir de renksiz gülüşler kalacak. Besbelli. Nadide kendiliğinden boya lekeleriyle kaplanmış beyaz önlüğüne ellerini sildi. Lekeler dört bir yanına saçıldı evin. Bir resim gözlerinin önünde kendi kendini çizmeye durdu sanki. Saçı başı dağılmış, aklı kabarmış, mutfakta su buhara karışmış, pencerenin eşiğinden sızan yağmur, hanesine taşmış. Nadide dağılmış ama büsbütün kendinde bu sefer. Tuvalin asılı durduğu duvarda kesif bir koku yokluyor havayı. Ani bir uçukluk sabaha yerleşiyor. Nadide sahicilikte söküldü, yanılgısına daldı. Fırçasından dudağına, dudağından düşüne kor yürüdü. İçyüzünü anlamaya başladığında, dışyüzü eviriliyordu rüyaların, bambaşka suretlerle. Nadide camdan dışarıya baktığında düşlerinin çürüdüğünü gördü. Köşedeki kahvenin sundurmasından oluk oluk yağmur suyu akıyordu, sokağa, kumluğa, kuytudaki çukurlara. Sevecen bir aşırılık tam da o anda evini özlemesine neden oldu. Evindeydi oysa. Yoksa değil miydi? Kim vardı yanında? Tuval kalmamıştı çizecek, boyayacak başka duvar. Çizdiği resimde, çağanozlar denize indiğinde, damlar yıkılmaya durduğunda, pek inandırmayan sevecen aşırılıklarda, çekmecede yırtılırdı memleket haritaları. Beklentinizi karşılayamadıysak, kusura bakmayınız efendim. Ama yadırgamayın bizi. Biz böyleyiz, ne giysek dökülür boşluklarımızdan. Bir boya paleti nezaketinde karmakarışık varsıllığımız. [1] Tomris Uyar, Türk öykü yazarı ve çevirmen. Gedik, kızlık soyadıdır. Yazara atıfta bulunulmaktadır.
- 2021’de Elçin Poyrazlar’ın en sevdiği kitaplar
Elçin Poyrazlar, 2021'de okuyup tavsiye ettiği kitapları Literaedebiyat ile paylaştı. "2021 yılında bende yer eden kitaplar çoğunlukla romanlar oldu. Başkalarına kesinlikle tavsiye edebileceğim beş kitap şöyle:" Alev Dudaklı Kadın / Suat Derviş Suat Derviş bir saray cariyesinin gözünden cinsellik, erkekler, iktidar ve saray hayatını bu tarihi romanda büyük bir hünerle ortaya koymuş. Temposu hızlı, kadın erotizmini iyi anlatan bu tarihi popüler roman sefaya düşen sarayın halktan kopuşuna da tanıklık ediyor. Rüzgarın Gölgesi / Carlos Ruiz Zafon Unutulmuş Kitaplar Mezarlığı serisinin ilk romanı olan Rüzgarın Gölgesi polisiye roman sınıfında sunulmuyor. Ancak 2021’de okuduğum en sıkı polisiye kurmaca bu roman oldu. Barselona'da labirentten oluşan gizli kütüphanede bir çocuğun kendine seçtiği kitabın onu sürüklediği, yıllar süren büyüleyici bir macera. Gotik, sihirli ve romantik bir başyapıt. Annemin Kaburgası / Burçin Tetik Annemin Kaburgası edebiyatın yapması gerekeni fazlasıyla başarıyor. Okuru sarsıyor, dürtüyor, boğazını düğümlüyor. Kimlik, göçmenlik, aşk, cinsellik, kadınlık, erkeklik, LGBTİ+ bireyler üstüne yerleşik değerleri güçlü bir dil, sağlam bir metinle ters yüz ediyor. Tekrar tekrar okuyacağım bir öykü kitabı. Emine Hanım’ın Romanı / Aslı Alpar Emine Hanım Aslı Alpar’ın anneannesinin hayatı üstüne bir çizgi roman. Eğitimi elinden alınan, sevdiği adamla kavuşması engellenen, ruhsal sorunlarını tek başına göğüsleyen, giderek içine kapanan, yalnızlaşan ve izleri silinen Emine Hanım’ın romanı. ‘Kutsal aile’ hapishanesinde esir gibi yaşayan milyonlarca Emine Hanımların öyküsü. Havana'daki Adamımız / Graham Greene 1950’li yıllarda Havana’da bir elektrikli süpürge satıcısı, çok para harcayan kızının masraflarını karşılamak için casusluğa soyunursa ne olur? Peki gönülsüz bir casusun hayalinde kurduğu karakterler ve olaylar gerçekleşmeye başlarsa? ‘Mizahi polisiye’ nasıl yazılır sorusuna enfes bir örnek Havana'daki Adamımız. 2022 yılında ise çok merak ettiğim, dört gözle beklediğim kitap Oylum Yılmaz’ın romanı.
- 2021’de Asuman Portakal’ın en sevdiği kitaplar
Asuman Portakal, 2021'de okuyup tavsiye ettiği kitapları Literaedebiyat ile paylaştı: "2021 yılı okumalarımda içine balıklama daldığım kitapların çoğundan elim kolum dolu çıktım. Dar zamanlarda yeniden okumak üzere kitaplığımın dostlarım köşesine yerleştirdiğim bazı yapıtlara da uzandım bu yıl." Sanat Başkaldırır, Çoşku ve Cüretkârlık Üzerine, Jeanette Winterson, çev. Zeynep Baransel, Sel Yayıncılık “Sanat kimseyi dışarıda bırakmaz ama kimsenin seviyesine de inemez, o istisnai manzaraya ulaşmak istiyorsak yukarı tırmanması gereken bizlerizdir.” (s.50) Çağdaş İngiliz edebiyatının bol ödüllü ve özgün ismi Jeanette Winterson, bu kitabında sanatı hayatımızın vazgeçilmez bir parçası hâline getirebilmemiz için bize rehberlik ediyor. “Sanat bize gündelik anlamsızlığa karşın yücelik olasılığını hatırlatır. Gerçek hayatın basit bir yansıması olsaydı şayet, bunu yapamazdı. Asıl hayatlarımız başka yerlerdedir. Sanat onları bulur.” (s.65) Üç Usta: Balzac, Dickens, Dostoyevski, Stefan Zweig, çev. Zehra Kurttekin, Can Sanat Yayınları “Bir Balzac kahramanı dünyaya boyun eğdirmek, bir Dostoyevski kahramanı dünyanın üstesinden gelmek ister. Her ikisinin de gündelik olanın dışına çıkmak, bir ok gibi sonsuzluğa doğru atılmak iddiası vardır. Dickens’ta insanların hepsi mütevazıdır.” (s.68) Edebiyatın üç büyük dehasını anlatan tadına doyulmaz edebi bir deneme. Sanatçıya duyduğu hayranlıktan olsa gerek Zweig, kitabın üçte ikisini Dostoyevski’ye ayırmış. “Dostoyevski’nin okurla olan ilişkisi ne dostane ne de huzurludur; bilakis tehlikeli, zalim, şehvetli güdülerle dolu bir uyumsuzluktur.” (s.172) Normal Olmak Varken Neden Mutlu Olasın, Jeanette Winterson, çev. Püren Özgören, Sel Yayıncılık “İçimde dizeler, satırlar vardı – yol gösterici bir ışık dizisi. Bir dilim vardı. Kurgu ve şiir ilaçtır, şifadır. Gerçekliğin hayal gücü üzerinde bıraktığı tahribatı tedavi ederler.” (s.46) İçten ve dupduru bir anlatımla okuru hemen ele geçiren Winterson’ın öz yaşam hikâyesini içeren kitap, ait olmak, kimlik sancıları, toplum baskısı, insan ilişkilerinin yanı sıra edebiyat ve sanat konularında zengin anlatımıyla bize umut aşılayan değerli bir yapıt. “Yaşamımızın gerçekleriyle ilintili şeyler okumak, sınırlı bir değer taşır. Gerçekler sonuçta yalnızca gerçeklerdir, içinizdeki özlem dolu, tutkulu parça bununla tatmin olmaz. Kendimizi bir olgu olduğu kadar bir kurgu olarak da okumak, işte bu yüzden böylesine özgürleştiricidir. Ne kadar kapsamlı okursak, o kadar özgürleşiriz.” (s.113) Alice B. Toklas’ın Özyaşamöyküsü, Gertrude Stein, çev. Nesrin Kasap, Metis Yayınları “Matisse güldü ve, evet biliyorum Matmazel Gertrude, dedi, size göre dünya bir oyun, ama sayılamayacak kadar çok tiyatro vardır ve beni böyle can kulağıyla dinleyip de söylediğim tek bir sözcüğü bile duymazsanız tabii ki size çok hınzır olduğunuzu söylerim.” (s.31) Aynı zamanda bir sanat koleksiyoncusu olan Amerikan edebiyatının öncü yazarı Gertrude Stein’ın yakın dostu Alice B. Toklas’ın ağzından yazdığı özyaşamöyküsü, 20. yüzyılın başında Paris sanat çevresini ve bohem yaşantıları tüm renkliliğiyle anlatıyor. Picasso, Matisse, Braque, şair Apollinaire ve Ernest Hemingway’in yaşamından ve sanatından önemli kesitler de içeren kitabın yer yer aksayan bir dili var. Özgün metindeki bu eksantrik dili Sunuş yazısında anlatan ve zorlu bir çalışmayla kitabı Türkçeye kazandıran çevirmen Nesrin Kasap’ı kutluyorum. “Picasso’nun boğa güreşlerinden çok hoşlandıklarını söyleyen birtakım Almanlarla ilgili olarak, büyük bir tiksinti ve öfkeyle, severler elbet, kan dökülmesinden hoşlanıyorlar çünkü, deyişini hiç unutmam.” (s.109) Picasso’nun Başarısı ve Başarısızlığı, John Berger, çev. Yurdanur Salman, Müge Gürsoy Sökmen, Metis Yayınları “Picasso, bitmemiş olanın ustasıydı; bitmemiş sanat yapıtının değil, bitmemiş insan deneyiminin ustası.” (s.16) 1965 yılında, henüz Picasso sağken yayımlanan ve büyük tartışmalara neden olan bu kitabı, onun hakkında yazılmış önemli yapıtlardan biri olarak görüyorum. 2021’de tekrar okuduklarımdan… “Picasso’nun kişiliği grift ve karmaşıktır. Onun kişiliğinde, ‘büyücü’ olarak başarısına karşılık ‘büyü’yü sömüren, Rasputin’i bile cebinden çıkartacak kadar kurnaz bir yan vardır. Kendisini sevilen bir insan kılmak ve bağımsızlığını savunmak için büyüyü kullanan bir başka yanı daha vardır. Bir üçüncü yanıysa, sanatın gerçekten büyüden doğduğu noktaya olağanüstü yakın düşen duygudaşlıklar ve gereksinmelerce yönetilen yanıdır.” (s.116)















