Search Results
Bu sitede ara
Boş arama ile 5404 sonuç bulundu
- Otele Gitsem…
Bilge Karasu'nun Odalardan Biri adlı hikâyesi üzerine Barış Özdemir yazdı. "Odalardan Biri; çok katmanlı yapısıyla, bir yanı nahif, bir yanı çatışmadan çatışmaya evrilerek yarattığı sessiz ve ritmik gerilimiyle uzun ve sarsıcı bir okuma sunuyor kısacık biçimi içerisinde." Barış Özdemir Yıl 2004. Diyarbakır’da, tarihi, yaşanmışlığı, onlarca medeniyetin izini, kokusunu duyabildiğim, duymak ne, kalbim çarpa çarpa sokaklarını aşındırdığım, taşlarına duvarlarına ürkerek dokunduğum sokaklarındayım. Çok araştırmadan, önüme çıkan tabelasıyla fark edip içeri giriverdiğim, içeri girdiğim o anda da çokça mutlu olduğum o oteldeyim: Bir asrı bulduğunu sandığım eskimişliğinden; her şeyin yerli yerinde olmaklığıyla tarihini, yaşını, yaşamışlığını sanat eserine dönüştürdüğü o zarafetinden çokça etkilenmiştim, hatırlıyorum. Üst kattaki odama geçip de eski-yaşlı-içli tarihi, evleri, irili ufaklı çatıları –çatı kiremittir, çatı topraktır, insanların varlarını yoklarını örtendir, nice hayatların kozasıdır çatı; şiirdir, anlamdır, hikâyedir– penceremin hizasında görünce haz duygum kabarmış ve birden kendimi çok şanslı hissetmiştim bu otele gelmekle. Penceremden çatıları gördüğüm hemen o anda aklıma, “onlarca yıl önce (1930’larda, 50’lerde, 70’lerde) acaba bu otelde, bu odada hangi şair, yazar, yönetmen (…) kaldı, aynı odada yalnızlığıyla baş başa derin uykulara daldı, şu pencereden dışarıya, sokaklara, Diyarbakır’a ve kendine baktı” ürpertici duygusuyla çok anlamlı dakikalar yaşamıştım: Zira oda şiir kokuyordu, hikâye okuyordu duvarları, pencerelerinde şair gözlerinin hasreti, izi kalmıştı. Hatırlıyorum. Bahtiyardım! Sizin de gözlerinizde bir parçam kaldı; izim, sesim, kimliğim… Bundan sonra bunu da hesaba katmalıyım. Beni tanıyanlar arasında sen de, o da… sizler de olacaksınız. Peki, bir başkalık olsun yaratabildim mi sizde? Benden önce, benden sonra nicesi gelip geçti/geçecek hayatınızdan. Unutulurum onca ad, onca ses, karakter arasında; silinip giderim, boğulurum onca kimlik arasında. Peki ama bir başkalık olsun yaratabildim mi sizde? Bilge Karasu’nun Odalardan Biri adlı hikâyesi; çok katmanlı yapısıyla, bir yanı nahif, bir yanı çatışmadan çatışmaya evrilerek yarattığı sessiz ve ritmik gerilimiyle uzun ve sarsıcı bir okuma sunuyor kısacık biçimi içerisinde. Modernist hikâyede olayların önüne birey ve olgular geçerken, modernist yazar, hikâyesine karakter seçimi hususunda, tavrını; çoğunluğun arasına karışamayan edilgen-güçsüz birey ya da çoğunluktan biri olmayı tavırsızlıktaki kararlılığıyla reddeden yalnız insanı seçerek koyar genellikle: yalnızlığı da bir seçimdir, edilgen kabullenişi içinde. Böylesi bir modern hikâyede, karakter olarak karşımıza; okuryazar, tahsilli, seçkin sınıftan biri çıkabilirken, tamamen halkın içinden ve ama halktan kopuk, okuryazarlığı ileri seviyede olmayan, en azından kültürel faaliyetleri sınırlı fakat itinalı ve ihtimamlı görme-bakma yeteneğine sahip ve bu özelliğiyle de ilişkili olarak oldukça içli, garip, mazlum, masum, şu bilmem kaç yıllık ömründe “bir şey” olmayı reddeden ya da zaten olamayan bireyler de çıkabilir. Modernist hikâye yazarlarının, karakter seçimlerinde böyle bir tavır koymalarının ana belirleyicisi de, modernizm ile varoluşçuluk arasındaki sıkı bağ ve varoluşçuluğun “bunalım”dan, “sıkıntı”dan, “dünyayı ancak yaşanmak zorunda kalınan bir yer” olarak görmesinden beslenmesidir. Çünkü varoluşçuluk felsefesine göre bu dünya ve insan hayatı –tüm zamanları kapsayacak şekilde– bir işkence yeridir insan için: bir mücadele, zor koşullar içinde yaşama ve hayatta kalmaya çalışma, hatta yaşam koşullarının ağırlığına, dayatmalara katlanma yeri… Odalardan Biri’nin kahramanı; düşünceli, hayatındaki kimi olaylara karşı tavrını içinde koyan, saçmalıkları/kurulu düzeni/sunulanı reddeden ama eyleme geçmeyen, en belirgin tavrı “sıkılmak”, “eyleme geç-e-meyen ret” ve “usanç (bıkkınlık)” olan, kalabalıkların arasında bir yalnız… Bir deniz kasabasında ailesiyle yaşıyor kahramanımız. Annesine nazı geçen ama babası tarafından çok da sevilmediğini anladığımız, işi gücü, mesleği henüz olmayan –varsa da hikâyede verilmeyen, olsaydı ailesine böylesine bağımlı olmaz, baba sevgisizliğine katlanmak zorunda kalmazdı diye düşündürten–, bu nedenle baba evinden bağını koparmak istese de bunu yapamayan, avareliğine dair önemli işaretler barındıran biri olarak çiziliyor. Bizden biridir ama ayrıksı, bizden biridir ama çıkarını gözetmeyen, kararsızlığı kararlılığından daha baskın ve en azından Suat olmamayı becerebilmiş biri… Hikâyede “Suat olmak” ile “Suat olmamak”, hayatın içinde bir çeşit karakter tercihi, duruş meselesi gibi de okunabilir, hatta okunmalıdır: her ikisi de tutmuştur birer balığını ama kahramanımız balığı denize atmışken, Suat tek balığı ile gider evine. Ölü eti ne yapsın Balığa çıktık derim. Laf olsun diye zaten birer balık çektik Suat’la. O, eli boş dönmesin diye aldı yanına. Eve götürür, tel dolabının orta yerine yerleştirir. Ailece paylaşacak olsalar, bir tadımlık bile düşmez her birine. Bilemedin, kedinin önüne attırır büyük hanım. Ama balığa çıkan Suat, balıkla dönmüştür eve. “Balığa çıkan Suat, balıkla dönmüştür eve” sözü, bireyin hayattaki duruşuna ilişkin, insanlığa verilebilecek felsefi bir ders niteliğinde, bir tokat gibi… Anam bilir niye çıktığımı denize. Bir şey söylemeği de Dilâver Hanımlığına yediremez. Balığı attım zaten. Ölü eti ne yapayım. Ölü eti ne yapsın hayatın derin düşüncelerinde gezinen bir karakter! Yaptığı davranışı savunabilmek, en azından bunu iradesi, bilinci ile yaptığını belirtebilmek için adını da koymuştur zaten: Balığı attım zaten. Ölü eti ne yapayım. Gecenin bir yarısı Suat ile yolları ayrılıp da kahramanımız yalnız kalınca, hikâyenin belirleyici çatışması da yol ayrımı da burada başlar: Evine gidip gitmemek konusunda kararsızlık yaşar kahraman. Gidecek başka bir yeri de yoktur ama babasının kapıyı sürgülettirmiş olabileceği düşüncesi, kendisini baba evine ait hissetmeyişi, daha doğru ifadeyle, baba evindeki yerinin, varlığının babasının nazarında çok da önemli olmadığını düşünmesi onu eve gitmeme düşüncesine yoğunlaştırır. Evinden, ailesiyle birlikte yaşadığı o evden bahsederken doğal olarak önce “evim…” deyip hemen ardından düzeltme ihtiyacı hisseder: Yatağımı, evimi severdim şimdiye kadar; oda demeli, oda demek daha doğru olur. Odamı, yalnız odamı severdim. Ondan da soğuttular sanki beni. Az önce, “Gidecek başka yeri de yoktur ama…” demiştim ancak oteller de zaten gidecek başka bir yeri olmayanlar için –en azından o an için– değil midir! İşte bu nedenle kahramanımız da “Otele gitsem…” diyerek meseleyi hemen çözüvermiştir. Otele gidecektir, gidecektir ama nasıl! Türlü düşünce biçimleriyle, bir fikirden diğerine, sonra tekrar öteki fikre atlamalarla bireyin kendi iç çatışmasına özel, önemli bir örnek sunuyor Bilge Karasu, hikâyesinde. Eve gitmek uzun sürer. En azından on beş dakika; üşeniyorum. Usanç geldi bu yoldan. Henüz o genç yaşında “usanç”tan bahsediyor kahramanımız. Bilge Karasu, karakterine yüklediği bu duruş/söylem ile; varoluşsal edimiyle kıvranan bireyin yaşadığı bunaltıya, usanca ilişkin bir sancıdan bahsediyor adeta. Ve birden, kahramanına “Otele gitsem” dedirterek, hikâyesini adeta burada çatmaya, örmeye, örgünün motiflerini işlemeye başlıyor… Düğüm burasıdır, çatışma da buradan artarak zenginleşecek; kahramanımız kendisiyle, yetinmeyip Suat ile, anne-babasıyla, otel kâtibiyle gidip gelen, gelip sönen, sonra tekrar alevlenip hız kazanan bir çatışma içinde bulacaktır kendisini: Otele gitsem; gitmeyeyim, kimliğim yanımda değil. Otele gitsem; gitmeyeyim, tanırlar beni. Otele gitsem, daha ne zaman gidecektim sanki; üstüm başım da pis, gitmeyeyim… der durur kahramanımız: Otele gitsem. Ömrümde giremedim, gıcırtılı, esnedi esneyecek gibi duran kapısından içeri. Yıllardır da geçerim önünden. Ne zaman gelecektim sanki. (…) Garip olacak, kılığım da pek uygunsuz, aldırma. Kapı sürgülü olsa bile bodrum penceresinden girerdim. O da olurdu. Otel, oteli denemeli. Yeni bir oda görürüm, sırası gelmişken… Bir yandan da tanınmak istemez otelde; gitmeli midir, bunca tedirginliği göze alabilecek midir? Bu düşüncelerle yol alırken kimlik meselesi, adı-sanı, nereli olduğu, otel kâtibinin kendisine inanıp inanmayacağı, kâtibi nasıl ikna edeceği gibi olası problemlerle boğuşur bu kez de. Neyse ne, gireceğim. Böyle diyerek girer otele ama o da ne! Bütün yıldızlar dökülür birden: Birden bütün yıldızlar dökülüyor. O denli zor bir kapıdan güçlükle girdiğini anlarız içeri. Girer otele, çekingen… Aşk Sanatı’nı okurken bulduğu kâtibin karşısına dikilir. Saniyelerin saat ağırlığında geçtiği anlar başlar sonra. Rahatsızdır, hemen dönmek ister ya bunun için artık geçtir galiba, girmiştir bu yola bir kere. Kâtibin uzun uzun, ağır ağır kendisini incelemesi, üstünü başını, halini… Gözleri yüzümde; gözüme dikili. Gözleri gözlerim gibi yeşil. Bu yeşil gözlere çok takılır, o kadar ki, kâtibin rutin sorularına karşılık, Gözlerinin yeşilinden apayrı şeyler bu sordukları diye düşünüverir, yeşile yakıştıramaz muhtemelen bu basmakalıplıkları. O anda üzerinde kimliğinin bulunmayışı da, adı sanı, baba adı gibi otel kâtibinin olası sorularına karşı yalan adlar uydurma telaşı da kahramanımızın kimliksizlik üzerine sivil ve felsefi düşünceler içinde olduğunun işareti. Nüfus kâğıdın, diyor. Yok. Sesim çok sert çıktı. Birden gözleri çenesiyle birlikte yukarıya bakıyor. Onsuz olmaz ki diyecek gibi. Sorarsın söylerim dedim, yabancısı değilim buranın. Bir şey söyleyecek oldu, vazgeçti. Eğdi başını. Adınız, diyor. Müşfik. Ağır geliyor yabancının sorması. Vazgeçesim, çıkıp gidesim tutuyor. Gözümü kaldırınca yeşiller gene gözümde. Bekler gibi. Soyadınız, diyor bu defa. Yutkunuyorum. Börekçi demeli. Müşfik Börekçi, diyorum. Duraklamıyor bile yazarken. Şaşmadı. Suat Çuhacı da, Fikret Ünlü de deseydim şaşmayacaktı. Babanızın adı. Reşit, diyorum. Umurumda değil. Umurumda değil! Bilhassa babasının adını söylerkenki bu tavır, yaşadığı kimsesizlik bunalımının da, benliğindeki baba algısının da değerli bir işareti. Sorular, bakmalar, bitmek bilmeyen işkence anları… Uzattı kolunu, anahtarlardan birini çividen aldı, verdi. İşkence bitmiş demek. İşkence bitiyor. İkinci kat, merdiveninin karşısındaki kapı, dedi. Oda kokuyor. Çarşaf, diş macunu, uyku kokuyor. Pencereyi açıyorum. Deniz, yıldızlı deniz doluyor odaya. Ve betimlemeler… Daracık oda; yatak geniş. Serin çarşafa oturuyorum. Yatmış, ısıtmış, kokusunu bırakmış gelip geçen. Yataklar çabuk soğur. Yataklar çabuk soğur. İnsan işte, her şeyi, her bir zerreyi etkileyen ve nicesinden etkilenen insan, o bir gecelik yataktan ayrıldığı anda, teninin sıcaklığını da alıp götürür demek… Otelciler her gün insan görürler, tümen tümen insan. Bu yatak da öyle. Yataklar gördükleri tümen tümen insanla zenginleşir, nice hikâyenin ortağı olur, sessiz ortağı. Yepyeni bir odadayım. İlk olarak odamdan başka yerde yatacağım. Burası benim için yepyeni ama aşağıdaki kâtip için, bir başkalık olsun, olabildim mi? Boğuldum gitti öteki kayıtların altında. Benden sonra bir başkası yazılır o deftere. Anlatıcı efkârlı, ve daha da mühimi, kendi çatışmasının kurbanı: Gün, günler uzunluğunda süren birkaç saatlik kararsızlığının, “otele gitsem/gitmeyeyim” ikileminin ana belirleyicisinin tanınmaktan, kim olduğunun bilinmesinden, ‘bir de bu eklenecek’ kaygısından oluştuğunu hatırlayarak; şimdi de öteki kayıtların altında boğulup gittiğini düşünmesi, “kâtip için, bir başkalık olsun, olabildim mi?” sorusunun doğal yanıtındaki koca bir hayır’ın derin üzüntü duygusuna kapılması hem çok özgün, yeni, hem de hiç yabancısı değiliz bu duygunun. Gelmeseydim keşke, hiç gelmeseydim. Ve tekrar oda, odanın yarattığı derin anlam, kâtibin varlığı, bir de “su yeşili gözler”in büyüleyiciliği: Bu damın altında ben de varım. Kâtip de var. Su yeşili gözleri var kâtibin, o güneş görmemiş, hasta ışığın altındaki sayrı yüzünde bile parlayabilen su yeşili gözleri var. Dağılır kahramanımız, böylesi çok ağırdır: Bir daha dağıldım. Bunun da gözlerinde bir parçam kaldı. Bundan sonra bunu da hesaba katmalıyım. Beni tanıyanlar arasında bu da olacak. Çatışmanın metceziri hareketine, telaşına, kıpırtısına devam ediyor. Hangisi iyi; tanınmak mı yoksa tanınmamak mı sarmalından kurtulamıyor. Olmaz ama. Unutur o. Benim tanıdıklarım arasında bu da olacak. Gelmeseydim keşke, hiç gelmeseydim. Tanımayıverir, geçerdim. Şimdi o da var. Değişmeyen gerçek, bu hep baki kalacak. Şimdi o da var. Bir ömür… Parçalarımı toplarken, bunun gözlerinde, yeşillerin dibinde kalanını da bulmak, unutmamak gerekecek. Odanın parasını verdim zaten. Erkenden kaçayım yarın. Elimden gelse de, görünmesem ona. Erkenden kaçmalı. Pencereden içeriye dolmuş denizin, yıldızların içinde uyuyacağım. Kâtip “Aşk Sanatı”nı okur şimdi. Işığı hiç yakmamışım, göğün aydınlığı yetmiş. Huzur, her şeyin, hayat karmaşasının, telaşın, kaygı ve korkuların hemen kenarında; görebilmeyi, dokunabilmeyi başarabilirsek eğer hep var, orada duruyor, bak: Bir komodin de varmış odada. Yeni odada yatmak, heyecan gibi bir şey. Çarşafın serinliği duruyor hâlâ. Yatayım artık. Yatayım artık… Biraz, “zor, çok zor bir gündü, hak ettim” minvalinde, biraz da kargaşadan, çetrefilli duygulardan kaçıp yarayı sağaltma arzusu… Aşkın, ayrılığın, içinden çıkılması güç durumların içerisinde kendisini en çaresiz hissettiği o anda, bile isteye uykuya sığınmaz mı insan! Odalardan Biri, ilk okuduğumdan bu yana, 2000’lerde okumuştum ilk, bir şiir gibi, bir filmin en ince kısmı gibi çarpar beni; yüzüme yüzüme, beynime beynime vurur metceziriyle. Hikâyenin kahramanına anlatıcının yüklediği incelikler, bu kahramanın hayatın dehlizlerinde yaşadığı nahiflik, çoğunluğun orta yerinde sıkışıp kalmışlık, biriciklik, çetrefilli düşünceler, düşünce sarmalı, kendini yokuşa vuran dirayet, en önemlisi de bu türlü türlü edimlerine ince, kristalize, şiirsel bir dilin, çokluktan sıyrılabilmeyi başarabilmiş imgesel bir dilin eşlik ettiği o duru, akıcı üslup ile ortaya çıkan anlatımında yoğun, içli duygular yansıtıyor Odalardan Biri. TROYA'DA ÖLÜM VARDI Bilge Karasu Metis Yayınları, 2019
- Keçi Dağı: İnsanlığın en eski meselesi üzerine
David Vann'ın bir çocuğun gözünden av hikâyesini anlatan kitabı Keçi Dağı üzerine İrem Üreten yazdı. “Buraya öldürmek için gelmiştik. Bu değişmez bir şeydi. Aile yasasıydı, dünyanın kanunuydu.” İrem Üreten Keçi Dağı, Eylül 2014’de Suat Ertüzün çevrisiyle yayımlandı. Yazmayı, babasının intiharını anlayabilmek ve bu travmatik olayın üstesinden gelebilmek için bir çıkış noktası olarak gören David Vann, Bir İntihar Efsanesi adlı ilk kitabında bu konuyu işledi. Yazımının üzerinden 12 yıl geçtikten sonra yayımlanan Bir İntihar Efsanesi, büyük ilgi uyandırarak Fransa’da Médicis Ödülü dahil on bir ödül kazandı. Peş peşe yayımlanan, Caribou Adası (2011), Pislik (2012) ve Keçi Dağı (2013) ile başarılarını sürdürdü. David Vann, romanında bir çocuğun on bir yaşındayken babası, dedesi ve babasının arkadaşı Tom’la birlikte çıktığı av hikâyesini anlatırken, insanlığa dair en eski meselelerden birini, öldürme içgüdüsünü irdeliyor. Temel mesele, çocukluğundaki av anısına bugünkü yetişkin halinden bakan anlatıcının üç gün içinde yaşadığı, hayatını tepetaklak eden olayların etrafında şekilleniyor. Çocuk, Cherokee’li kabile geleneklerine göre erkekliğe geçiş sınavını ilk geyiğini avlayarak vermelidir. “Buraya öldürmek için gelmiştik. Bu değişmez bir şeydi. Aile yasasıydı, dünyanın kanunuydu,” diyerek bir arada olma nedenlerini ortaya koyuyor anlatıcı. Bu amaçla çıktıkları avın ilk günündeyse Keçi Dağı’ndaki arazilerine giren kaçak bir avcıyı vurması, aileyle çıkılan avı ve hayatının geri kalanını tepetaklak eder. Anlatımıyla ilk satırlarından itibaren dikkat çekici olan roman, ortaya koyduğu felsefi soruları, güçlü betimlemeleri ve diliyle önemli bir yapıt olarak karşımıza çıkıyor. Okurun yeryüzünün en eski çatışmasına, tarihin ilk çağlarında insanların gruplaşmasının ilk nedeni olan öldürme eylemine odaklanmasını sağlıyor. Bu eylemin kaynağına ilişkin pek çok soru ve derin bir sorgulama haliyle baş başa bırakıyor. Vann, yaptığı bir söyleşide Keçi Dağı’nın her yıl ailesinden erkeklerle birlikte gittiği, onlar için kutsallaşmış bir av arazisi olduğundan bahsediyor. Buraya yaptıkları hafta sonu gezilerinden birinde hayatının ilk iki geyiğini avlamıştır ve çok üzücü olarak hatırladığı bu tecrübe hayatındaki son av olur. İkinciyi vurduğunda omurgasından yaralayarak felç ettiği hayvanı, babasının isteğiyle takip edişinin, onu acı çekerken gözlemlemesinin nasıl travmaya dönüştüğünden, yaralama sonrası acısına son vermek üzere peşine düştüğünde onu nefes alıp veren koca bir varlık, insana benzer bir canlı olarak gördüğünden bahsediyor. Bu anının onun üzerindeki etkisi, metnindeki geyik avı sahnesine de yansıyor. Roman, karakterleri ve av hikâyesine ilişkin diğer otobiyografik öğeleriyle, yazarın geçmişindeki bu olayın izini sürmesine, neden avlanmanın ailenin bir araya gelmesinin yegâne yolu olduğunu irdeleme çabasına dönüşüyor. Kitabı ancak son elli sayfayı yazarken anlamaya başladığını itiraf ediyor Vann; bir ateist olarak, romanı yazarken dini temaların ortaya çıkmasına şaşırdığından da bahsediyor.[1] Bu sözleri, yazılı yaratım sürecinin bilinçdışıyla da kuvvetli bir bağlantı halini gerektirdiğini vurguluyor. Kitabı yazmayı bitirdiğinde, hayatında yapması gereken yegâne işi halletmiş olduğunu hissediyor. Oysa kurmaca yazmak, yazarın da belirttiği gibi nihayete erdirilmeyen, tamamen açıklanamayan veya anlaşılamayanla, biraz da fethedilemeyen bir alanla ilgili değil midir? Ölümle, öldürmekle ilgili meselesinde Vann’ın göz ardı edemeyeceğimiz geçmişi önemli rol oynuyor. Bu tema etrafında dolanmasının yegâne nedeni, henüz küçük bir çocukken babasının gözlerinin önünde intihar edişi olsa gerek. Babasının bu şekilde ölüme gidişini hiçbir zaman tamamen anlayamadığını söyleyen yazar, öte yandan kaçınılmaz kılamadığının da farkında. Sona giden örüntü ve anları saptamak mümkün olsa da bir sonuç, bir karar belki de ancak bir olasılık olarak çıkıyor karşımıza. Tıpkı Keçi Dağı’nda çocuğun avcıyı öldürmesi gibi. Tetiği neden çektiğini, nasıl yaptığını anlayamıyoruz belki. Zaten Vann da anlattığı hikâyede tamamen anlaşılamayanın, çözülemeyenin peşine düşüyor. Bilindiği gibi, edebî bir eserin etkisinin uzun olabilmesinin de temel gereklerinden biri bu, okurun zihninde cevaplar yerine sorular oluşturabilmesi. Bir tapınağın sağlam kolonlar üzerinde yükselmesi gibi, hikâye de güçlü sorular, felsefi ve teolojik fikirler üzerinde yükseliyor. İnsan neden avlanır? Onu bir avcıya dönüştüren, bundan keyif almasını sağlayan nedir? Ya silahın bize verdiği güç, iktidar? Silahlanmak, öldürmek kişiye ne hissettirir? Kişi tetiği çektiği anda, ona öldürmenin anlamını unutturan nedir? Peki ya insan öldürmenin kötü olduğu bize hiç söylenmeseydi, insan öldürmekle avlanmayı birbirinden ayrıştırabilir miydik? Vahşice ya da korkutucu olanı nasıl olağanlaştırır insanoğlu? David Vann hikâyeye ben anlatıcının zihninden bakarken, ortaya koyduğu fikirler insanlığa dair temel meseleler aslında. “O andan itibaren her öldürüşüm bana acı verecekti. Her öldürüşüm zorla olacaktı, istemediğim halde öldürecektim. Ve bu beni insanlaştıracaktı. Zorunluluktan öldürmek, istemediğim halde öldürmek beni daha çok insan yapacaktı.” (145) Yalın olduğu kadar vurucu kimi cümleleri, durup tekrar tekrar okuma isteği uyandıracak, yıllar boyu zihnimize kazınacak bir ağırlık taşıyor. Keçi Dağı tüm bu soruları ortaya koyarken, Hıristiyanlığa, Kutsal Kitap’a göndermelerde bulunuyor. Habil ve Kabil’in hikâyesi, İbrahim Peygamber’in oğlunu Tanrı’ya kurban edişi, İsa’nın dirilişi, komünyon ayini, Eski ve Yeni Ahit’e referanslarla teolojik bir alan oluşturuyor. Kabil’den beri neden avlandığımızı sorgularken, kendi kardeşi Habil’i öldüren Kabil’in, cennette başlamayan insanlığı temsil ettiğini öne sürüyor. “Kutsal Kitap’ta birçok öldürme olayından övgüyle söz edilir, öldürmek Tanrı’yı yaratan bir eylem bile olabilir.” (89) Anlatıcı, ölümden sonra yaşama olan inancın İsa’dan çok daha önce de var olduğunu hatırlatırken İsa’nın dirilişini diğer inanışlardan ayrıştırıyor. Taşı yerinden oynatan, mezarından kalktıktan sonra her türlü iddiada bulunabilecek olan İsa’nın diri ile ölü arasındaki ayrımı ihlal ettiğini, bu başlangıçla ölüleri hayatımıza saldığını söylüyor. “Bunu Tanrı istedi. Öbür dünyanın bizimkini işgal etmesi için tek oğlunu gönderdi. İsa’nın hikayesi budur. Dünyaların binlerce yıl ayrı durmasından sonra, iblisistanın içimizde olduğunu sonunda kabul etmek zorunda kaldık ve İsa’nın taşı oynatıp kapıyı açtığı, hayatlarımızı içimizde olan Tanrı- ki kendi irademizden başka bir şey değildir- vergisi şeylerle doldurduğu hikayesini anlattık. İsa içimizdeki iblisi, içimizdeki hayvanı ya da canavarı tanıdığımızın belgesidir.” (189) Vann öldürme içgüdüsüne dair sorgusunu geliştirirken, hikâyeyi el değmemiş, vahşi doğanın içine yerleştirdiği dramatik sahnelerle ilerletiyor. Medeniyetin var olmadığı fiziksel atmosferde kendileriyle yüzleşen karakterler, insanın özünü gözler önüne seriyor. Kurduğu güçlü atmosferde meselesine ilişkin detaylar, felsefi sorular doğallıkla ve neredeyse kendiliğinden ortaya çıkıyor. Kuvvetli, akışkan anlatımına ilişkin bir başarı bu. Ve rahibin mermerden büyük tablası: dedemin şiltesi. Geri kalanlarımız korku içerisinde çevresine dizilmiştik. Her ayin bir savaştı; İsa’nın bedeninin açılması ve kanının içilmesiydi. Zaten Hıristiyan ayini insan icadının en tüyler ürperticisidir. Onun yanında topuklarından asılı bir avcı bile evcil görünüyordu; kanı içilmiyor, eti yenmiyordu. Yamyam değildik biz. (117) Bu başarıyı, yazarın bilinçdışıyla kurduğu kuvvetli bağlantıyla ilişkilendirmek pekâlâ mümkün. Roman, Joe Gardner’ın “The Art of Fiction” adlı kitabında, betimlemenin kurmacanın özüne ilişkin çok önemli bir görevi olduğunu ortaya koyan önermesine de örnek teşkil ediyor. Gardner, iyi bir betimlemeyi, yazarın kendi bilinçdışına erişebileceği ve orada metnin sorguladığı şeylere dair önemli ipuçları elde edeceği bir yol olarak görüyor. David Vann’ın kurduğu kuvvetli atmosfer ve ortaya konulan dramatik sahneler, insanın öldürmeye dair meselesinin özüne, karakterlerin ruhsal durumlarına, çatışmalarına hizmet ediyor. Çoğu zaman doğrudan anlatmıyor, özgün üslubunda betimlemeleri kuvvetli imgelere dayanıyor. Kaçak avcının vücudundaki delik krater olarak betimleniyor örneğin. Çocuk ipe asılırken geyikle kaçak avcının artık birbirlerini tartabileceklerini, nasıl bu hale geldiklerini merak edeceklerini söylüyor. Anlatımıyla zihinlerde kanlı canlı sahneler canlanmasını sağlıyor Vann. Keçi Dağı’nda okuyucuyu sürükleyen bir diğer etmen de gerilimi hep yüksekte tutan çatışmalar. Her şeyden önce vahşi doğanın içinde, başta anlatıcı olmak üzere, tüm karakterlerin verdiği mücadeleye tanık oluyoruz. Dağ onları fırlatıp atabilecek güçlü bir varlık, havanın kendisi bile acıyor, ormanda tüm görüşler tersine dönüyor… Aysız bir gecede, sırtında avıyla kilometrelerce uzaktaki kamp yerine dönmek zorunda olan çocukla birlikte yürüyoruz, bu zorunlu halle başa çıkmanın yolunu ararken ona eşlik ediyoruz. Karakterler arası çatışmalar da bir o kadar ön planda. Üç kuşaktan, dört farklı insanda, farklı ahlaki değerlere, bakış açıları ve direnme biçimlerine tanık oluyoruz. Çatışmalar tek bir düğüm üzerinden gerçekleşiyor. Merkezde olan, çocuk tarafından öldürülen avcı ve her birinin çözmeye çalıştığı sorun, onunla ne yapılması gerektiği. Dede, her şeyi mümkün kılabilen bir canavar görünümünde; baba ise bir yanda ahlaki değerleriyle, diğer yanda oğlunun katil olduğu gerçeğiyle baş etmeye çalışıyor. Oğlunun gözünde güçlenip zayıflayan bir karakter. Her nesil bir sonrakini kuvvetten düşürdüğünden baba da kendi babasından uzaklaşınca güçleniyor, dış görünümü bile değişiyor. Sürekli tetikte olan, ne yapacağı kestirilemeyen Tom onlar kadar baskın ve görünür olmamakla birlikte, vurucu finalde önemli bir rol üstleniyor. Karakterlerin iç çatışmaları, onlar arasında gerilimlerin kaynağı oluyor bir anlamda. İletişimleri günlük konuşmanın ötesine geçmeyen bireylerin birbirlerine ne kadar uzak olduğunu, onların yalnızlığını gösteriyor. Bu üçlü çatışmaya -doğayla çatışma, iç çatışma ve karakterler arası çatışmalar- farklı bir boyut ekliyor yazar, ölü kaçak avcının yarattığı gerilimi. Hiçbir zaman gözümüzün önünden ayrılmadığı gibi, koşup kaçmaya bile hazır olacak kadar canlı betimleniyor; anlatıcının gözünde kimi zaman sabırlı, kimi zaman hilebaz, kimi zaman pişman bir ölüye dönüşüyor. Geçmişine dair hiçbir şey bilmediğimiz avcı, metnin içinde gerçek bir kişi gibi beliriyor. Nefes almayan cesedi, Vann’ın anlatımına canlılık katan bir karakter olarak değerlendirmek mümkün. Yazar onun bedeni üzerinden kuvvetli betimlemeler yapıyor, karakterler arası çatışmalarda önemli görevler yüklüyor ona. Vann, hikâyeyi çocukluğunda yaşamış olan anlatıcıya ve onun diline ilişkin meseleyi de çözmüş görünüyor. Hayatını değiştiren olayları bize bugünden, yetişkin dilinden ifade eden bir anlatıcı bu. “Kendime durmadan telkin ettiğim onca anı parçası, hayatımın en önemli birkaç günü, en küçük ayrıntısına kadar hatırlamak istediğim o günler; onları o zaman kendime nasıl anlatıyordum? O akla erişimim yok. Feci şekillerle dolu, bir kesilip bir başlayan kasvetli bir rüya.” (120) Çocuk aklına erişimimiz olmasa da geriye dönüp hatırlayan anlatıcının olan biteni görüş biçimine ikna oluyoruz. Romanda da ortaya koyduğu gibi, gerçek doğamıza uygun biçimde, öldürmeyi eksiksiz ve dolaysız bir sevinç olarak niteleyebilecek denli soğukkanlı bir anlatıcı inşa ediyor. Okuyucuyu bilinçli şekilde rahatsız etmeyi amaçlayan, dehşet verici, etkileyici bir çaba bu. Dilimize çevrilen ilk kitabı “Bir İntihar Efsanesi”nden bu yana baba-oğul ilişkisini, el değmemiş doğada kendi doğasıyla yüzleşen insanı, ölüm meselesini irdeleyen yazar, Keçi Dağı’nda da bu yoldan ayrılmıyor. Vann’ın okura sahnelediği vahşi doğada kendi iç dünyasıyla, kültürüyle, ölümle ve inançla yüzleşense biziz. KEÇİ DAĞI David Vann Çevirmen: Suat Ertüzün Can Yayınları, 2014 232 s. [1] https://www.list.co.uk/article/55665-interview-david-vann-author-of-goat-mountain/
- Tarama Ucu, Temmuz’da yine deli dolu!
Ustalar ile gençlerin, geleneksel ile yeninin harmanlandığı çizgi roman ve karikatür kültürünün dijital dergisi Tarama Ucu, ikinci sayısında Galip Tekin dosyasıyla okurlarıyla buluşuyor. İlk sayısı Haziran ayında yayınlanan dijital çizgi roman dergisi Tarama Ucu, ikinci sayısında Galip Tekin özel sayısıyla okurlarıyla buluşuyor. Türkiye’de çizgi roman denince akla gelen ilk isimlerden biri olan Galip Tekin, 7 Temmuz 2017 tarihinde 59 yaşında hayatını kaybetmişti. Merak, ilgi ve keyifle okunan bir dergi serüveni Tarama Ucu, bu sayısında yine çizgi roman ve karikatür dünyamızın önemli isimleri ile genç çizerlerini bir araya getiriyor. Her sayısında başlayıp biten, devam eden ve yeni başlayan pek çok hikayeyle Tarama Ucu, merak, ilgi ve keyifle okunan bir dergi serüveni vaat ediyor. Adını mürekkebe batırdıktan sonra kağıt üzerinde çıkardığı ses ile çizerlerin kadim dostu olan “tarama ucu”ndan alan derginin Yayın Yönetmenliğini Erdal Belenlioğlu, Sanat Yönetmenliğini Fenni Özalp üstleniyor. Her ay dijital olarak yayınlanan dergiye www.taramaucu.com web adresi üzerinden abone olanlar istedikleri her yerde ve her zaman okuyabiliyorlar. Her sayfasının heyecanla çevrileceği dergide eski-yeni pek çok isim, yazı ve çizimleri ile hayal dünyanıza seslenecek: Ergün Gündüz, Atilla Atalay, Şahin Erkoçak, Latif Demirci, Behiç Pek, Taylan Kurtuluş, Zafer Temoçin, Ender Özkahraman, Mahir Ünsal Eriş, Zehra Ömeroğlu, Gülay Batur, Eda Oral, Vedat Özdemiroğlu, Erdal Belenlioğlu, Öğünç Ersöz, Cihan Ceylan, Serhat Gürpınar, Bahadır Boysal, Aslı Yazıcıoğlu, Sinem Keskinel, Resul Ertaş, Ferit Güleç, Ahmet Aslan, Mustafa Öncül, Erhan Baş, Nazan Kuzgunkaya, Gani Müjde, Ömürden Bakaçhan, Müfit Can Saçıntı, Alper Atalan, Yaşar Arak, Ömer Pınar, Töre Sivrioğlu, Onur Karadurmuş Web: www.taramaucu.com Instagram: @taramaucu.dergi Twitter: @Taramaucudergi
- "Ben Okurum"un sezon finalinde konuğu Ahmet Mümtaz Taylan
“Ben Okurum”, sezon finalini sevilen oyuncu Ahmet Mümtaz Taylan’ın konuk olduğu yeni bölümüyle yapıyor. Başarır ve Taylan, münzevi yazar J. D. Salinger’ı ve onun kült romanı Çavdar Tarlasında Çocuklar’ı, nam-ı diğer Gönülçelen’i konuşurken edebiyat düşkünlerini bir de sürpriz bekliyor: Romandan bazı bölümler Ahmet Mümtaz Taylan’ın sesinden dinleyicilere ulaşıyor. Çavdar Tarlasında Çocuklar için “Varoluş meseleleriyle uğraştığı için hemen her kuşağa dokunacak bir roman. Bir kere muazzam bir dil becerisi var. Sadece okurları değil, yazarları da etkileyen bir kitap.” yorumunu yapan usta oyuncu sözlerine “Hepimizin gençliği travmalarla dolu. Bu travmaların bir envanteri neredeyse Gönülçelen. Tam da bu yanıyla zaten hiç ölmüyor içimizde.” diye devam ediyor. Sohbetle bilgiyi buluşturan podcast serisi “Ben Okurum”, yine dopdolu bir bölümle sonbahara kadar kısa bir ara veriyor. Deniz Yüce Başarır’ın hazırladığı “Ben Okurum”un sezon finaline, yayımlandığı 1951 yılından bu yana okurların gönlünde kurulduğu tahttan asla aşağı inmeyen, 16 yaşındaki ağzı bozuk, isyankâr ve maceraperest kahramanı Holden Caulfield sayesinde genç okurları da cezbeden kült bir roman damgasını vuruyor: Çavdar Tarlasında Çocuklar ya da Türkiye’de ilk yayımlandığı ismiyle Gönülçelen. Başarır, romanı ve mahremiyetine çok önem veren gizemli yazarı J. D. Salinger’ı, Türk tiyatro ve sinemasının önemli ismi Ahmet Mümtaz Taylan ile konuşuyor. Usta oyuncunun esere duyduğu sevgiyi yansıtan muhabbet dinleyenleri de içine çekerken Taylan, romandan bazı bölümleri seslendirerek dinleyicilere güzel bir sürpriz yapıyor. Salinger’ı “Verili düzenin hiçbir dayatmasına aldırmayan, hatta karşı olmak için açıkça çaba sarf eden, kararlı, manifestolu bir adam çok genç yaştan itibaren.” diye tanımlayan Ahmet Mümtaz Taylan, roman içinse “Birçok kişi ‘Ya ergen romanı bu’ der. Öyle değil ama. Ya dünyadaki bütün ergenlerin romanıysa ne olacak? Bu azımsanacak bir şey mi?” diyerek eserin önemine dikkat çekiyor. Usta oyuncu “Sadece birkaç kuşak okuru değil, yazarı da yoldan çıkaran, yola sokan bir eser” dediği Çavdar Tarlasında Çocuklar için “Beni dönüp dönüp kitaba bağlayan şey şu, çok sinematografik. Mesleğim, işim gücüm üstünden de söylemek durumundayım. Okurken hemen filmini çekebiliyorsun.” diyor ve ekliyor: “Bütün şiirler, bütün öyküler, bütün romanlar, bütün şarkılar oyuncunun yol arkadaşıdır. Değilse, yalnız yürüyebileceğiniz bir yol değildir o yol.” Yayıncılık dünyasının deneyimli ismi Deniz Yüce Başarır, “Ben Okurum” adlı podcast serisinin her bölümünde farklı bir konukla birlikte farklı bir kitaba odaklanıyor. Kitaplar üzerine bir arkadaş sohbeti tadında ilerleyen ve aynı zamanda bilgilendiren podcast’te Başarır, kitabın ona hissettirdiklerini anlatırken yazarıyla ilgili anahtar niteliğinde bilgiler vermeyi de ihmal etmiyor. Storytel Türkiye’nin sponsorluğunda hazırlanan “Ben Okurum”un tüm bölümlerine Storytel , Spotify , Apple Podcasts , Podtail , CastBox ve Simplecast ’ten ulaşılabilir.
- İkinci ve Üçüncü Monograf
Fatih Balkış'tan hatırlamanın arkeolojisi üzerine denemeler. Kitaplar, yazarlar, tesadüfler, buluşmalar, kaçınılmaz karşılaşmalar, birbirini bütünleyen fragmanlar, kurmacayla gerçeği teyelleyen epifaniler... Her hafta Litera'da. Bu hafta, İkinci ve Üçüncü Monograf. -2- Kaçak Dergi’nin çatı katında oturuyorum. Tanımadığım yayın yönetmenine yaklaşan biri, İskender’in gönderdiği adamın, telif ücreti olan 50 TL’yi almak için kapıda beklediğini söylüyor. Suratı ekşiyor yayın yönetmeninin. Kem küm ediyor, kimin niye beklediğini bir kez daha soruyor, gözlerine inanamıyor. Masasında ileri-geri gidiyor, sandalyesinden gıcırtılar çıkarıyor. Homurdanıyor. Kafede oturanların da dikkatini çekiyor bu homurdanma. Çayından bir yudum alıyor. Ağzını şapırdatıyor, elindeki fareyi tıklatıyor birkaç kez. Başından savmak için bir şeyler geveliyor ağzında ama bunlar kesinlikle anlaşılabilir sözcükler değil. Sözcükler. -3- Yıllar sonra, onun, Gülhane’de ayı kostümüne girip dans ettiğini öğreniyorum. Bir şeyin derinleştiği anlardan biri benim için. Tuluat meselesini hiçbir zaman tam olarak anlayamayacağımız gerçeği açığa çıkıyor. Ortaoyuncular’ın duvarlarına asılan fotoğraflardan, halk tiyatrosu ve meddah sahnesine savruluyorum. Bende kalıcı hale gelmiş bir imge yeniden biçimleniyor. Evinden çıkıyor. Kostümünü sırtındaki bohçasında taşıyor. Kadıköy’den vapura biniyor. Simit ve çay alıyor. Acaba yaşamının bütün evrelerinin farkında mıydı, diye düşünüyorum. Yani o yoksulluğun kıyısında sürecek olan kocaman bir yaşamın. İnişli çıkışlı olacağını kesinlikle biliyor olmalı. Onu tanıdığım yıllarda mücadele, işten sonra ya da hafta sonları yapılan bir aktivite değildi. Mücadele insanı, bedenini ve zihnini bütün yetileriyle yaşam boyu kullanan bir performans sanatçısıyBirazdan ayı kılığında insanları güldürecek. Onu dans ettiren kim acaba, diye düşünüyorum. Nedense aklıma Müjdat Gezen geliyor. Belki eski bir skeç nedeniyle. Sonra, bir başka gece, 33 değişik tiplemeyi meddah sahnesinde dillendirecek. Egeli olacak, Karadenizli, Kürt olacak, Arap, Rus... Sahnenin ışıkçısı, yazarı, suflörü olacak. Sende bir damar var, demişti bana. Sesi babacan, kalın, tereddütsüz. Ona yazdığım oyunu vermiştim. Hamletvâri bir göç hikâyesi. Sende bir damar var. Sevdiğim yazarları soruyor. Oyun yazarları mı, diyorum vakit kazanmak için. Beni duymuyor. Ona Lessing, Hebbel, Freytag seviyorum, diyorum. Belki bir yere geri göndermek istiyorum onu, tarihte bir yere, ikimizin de ait olduğu bir kaya parçasının üzerine.
- Çocuk kafası
Çocuklara yeni kelimeler öğretirken, kadınların hikâyelerini kendi ağızlarından okutan Dünyayı Değiştiren Olağanüstü Kadınlar ve Asi Kızlara Uykudan Önce Hikâyeler üzerine Hazal Beken yazdı. Çocuklar görerek, duyarak ve okuyarak kaydeder. Yanlarında konuştuklarımızı ya da yaptıklarımızı görmeden dahi algılar ve bize sorular silsilesiyle gelirler. Kelimelerimiz ve hareketlerimiz, onların şekillenen karakterinin baş rol oyuncularıdır. Miniklere seçtiğimiz kitaplar da bir bu kadar önemli bence. 7 yaş ve üzeri için iki adet kitap önermek istiyorum sizlere. Dünya tarihine başarıları ile imza atan kadınların ilham kaynağı olması adına! Dünyayı Değiştiren Olağanüstü Kadınlar kitabının küçük yaşlardan itibaren belli aralıklarla okunması gerektiğini düşünüyorum. Kate Pankhurst tarafından yazılan kitapta, çok büyük bir emek bulunuyor. İçerisinde bulunan çizimlerinden kapak tasarımına kadar okuyucularına geniş bir oyun alanı sunuyor. Çocuklar, kadınların hikâyelerini kendilerinin ağzından okuma şansına ulaşıyor. İlk defa duydukları kelimelerin heyecanı sayfalardan fışkırıyor âdeta. Sonsuz bir yolculuğun kapılarını aralayan kitap, hayallerimizin peşinden koşmamız için var gücüyle itiyor bizi. Yazardan tasarımcıya, sporcudan bilim insanına kadar onlarca hayata tanıklık etmemizi sağlıyor. Onlarla şaşırıp onlarla üzülüyor, bazen hayal kırıklığına uğruyor bazen de mutluluktan havalara uçuyoruz. Kitabın arkasında yer alan mini sözlük, kelimelerin kalıcılığını vurguluyor. “Söz uçar, yazı kalır.” mottosunu küçük yaştan öğretiyor. Sizi motivasyon kaynaklarımdan biri ile daha tanıştırmak istiyorum. Kendisi uzun zamandır baş ucu kitabım olur. Ne çok yazıma ilham oldu, ruhumu ayağa kaldırdı, bir bilseniz! Şimdi, size de söylüyorum ki, hayalleriniz için engel tanımayın, umutlarınızı tüketmeyin. İstiyorum ki, herkesi heyecanlandırsın, mutluluk ve umutla doldursun. Asi Kızlara Uykudan Önce Hikâyeler yaklaşık 100 kadının hikâyesine misafir ediyor bizi. Kadınların önlerindeki engelleri nasıl aştığına, verdikleri mücadeleye, hayallerine şaşkınlıkla bakıyorum, her okuduğumda. Bu dünyanın asi kızlarına sesleniyor. Hayallerimiz bizi çağırıyor. Umutlarımız canımıza nefes oluyor. Şüphe duyduğumuz, kendimizden emin olmadığımız anların değerini biliyor muyuz? Bu anların bizi biz yaptığını, harekete geçirdiğini düşündük mü acaba hiç? Yaşamımızın kırılma noktaları, aynı zamanda dönüm noktalarıdır. Kırıldığımız yerden değişiriz. Hayatın her anında mutsuz olabileceğimiz, hayal kırıklığına uğrayabileceğimiz gerçeğini kabul edip yolumuza devam etmeliyiz. İşte, size bahsettiğim bu iki eser; geçmişten günümüze her yaştan ve alandan kadının sesine kulak vermemizi istiyor. Hayallerinizi, umutlarınızı ve mücadelenizi sevin! Çocuklarımızın mutlaka okuması gereken, bizi peşinden sürükleyen bu iki kitap, yollarına rehber, yaşamlarına ışık olsun! ASİ KIZLARA UYKUDAN ÖNCE HİKÂYELER Elena Favilli Çevirmen: Deniz Öztok Hep Kitap, 2019 224 s. DÜNYAYI DEĞİŞTİREN OLAĞANÜSTÜ KADINLAR Kate Pankhurst Çevirmen: Hilal Dikmen Büyülü Fener Yayınları, 2018 32 s.
- Edebiyatımıza farklı bir bakış
Tufan Erbarıştıran'ın geçtiğimiz ay yayınlanan ve Hasan Ali Toptaş, Suzan Samancı, Murat Gülsoy'un birer romanının incelemesine yer verilen Türk Edebiyatında Örneklerle Yapısöküm Çözümlemeleri kitabı üzerine Elif Kayalar yazdı. Elif Kayalar "Güzel sanatların hepsi aynı değildir; her biri dünyaya farklı bir kapıdan girer. Bu kapılar arasında bir tanesi de özel olarak romana ayrılmıştır." Milan Kundera, Perde (s. 64) Edebiyatın ele avuca sığmaz çocuğu roman, yeni felsefi akımları uygulamaya koymada ve hatta birçok zaman bu akımların doğmasına bizzat katkıda bulunmada öncülük edebilecek araçlara sahiptir. Hatta aslında en büyük aracı, her şeyi araç olarak kullanabilme gücünde saklı. Bu nedenle de Kundera, romanı yalnızca “edebi bir tür” olarak alma fikrine karşı çıkar ve romanın kendine has özellikleri olan özerk bir sanat dalı olarak görülmesi gerektiğini vurgular. Tufan Erbarıştıran da roman sanatının derinliklerine inmede gösterdiği cesaretle geçtiğimiz günlerde yeni bir roman çözümleme çalışmasını okuyucularla buluşturdu. Türk Edebiyatında Örneklerle Yapısöküm Çözümlemeleri başlıklı çalışmada, Fransız düşünür Jacques Derrida’nın isim babalığını yaptığı metin ve anlam arasında ilişkiyi sorgulayan yapısökümcü bakış açısı, Türk edebiyatından üç romanın incelenmesinde ele alınıyor. Kitapta Hasan Ali Toptaş’ın Beni Kör Kuyularda romanı, Suzan Samancı’nın Koca Karınlı Kent romanı, Murat Gülsoy’un Ve Ateş Bizi Tüketiyor adlı romanı Erbarıştıran tarafından yapısökümcü anlayış çerçevesinde analiz ediliyor. Edebiyatımızın kendine has üslupları ile farklı seslerini oluşturan bu üç yazarı henüz okumamış olan okurlar dahi, sadece romanların isimlerine baktığında özgünlükleri hakkında bir fikir sahibi olabilecektir. Edebiyatımızda post-modern anlayışının örnekleri olarak seçilen bu üç roman, kendisini okuma ediniminin aktif bir öğesi haline getirmek isteyen ve romanda ne anlatıldığından çok nasıl anlatıldığına kafa yoran okuyucular için ilgi çekici bir yolculuk vaat ediyor. Türk Edebiyatında Örneklerle Yapısöküm Çözümlemeleri kitabı, yukarıda verilen bu üç romanı iki ana kavram üzerinden irdeliyor: Yapısökümcü okuma ve postmodern yazın. Bir yandan post-modern edebiyatın geleneksel edebiyattan hangi noktalarda ayrıldığı vurgulanmaya çalışılırken, bir yandan da post-modern eserlerin yorumlanmasında yapısökümcü bakış açısının nasıl kullanılabileceği örneklerle ortaya konuyor. Erbarıştıran, eserlerin incelemesine geçmeden önce, yapısökümün temellerine dair bilgilendirici bir giriş bölümü ile okuyucuyu karşılıyor. Bu bölüm, konuya hiç aşina olmayan okurun dahi kavrayabileceği kadar temel düzeyde bir giriş yapmasının yanında, konuyla ilgili okuyucuların da ilgisini çekebilecek ayrıntıları kapsıyor. Yazar, yapısöküm ve post-modernizim kavramlarını felsefi derinlikle ele alıyor olmasına karşın, basit açıklamalarla felsefeye uzak okuyucunun da konudan kopmasını engelliyor. Yapısökümün temellerinin, örneğin genetiği değiştirilmiş ürünler, doğum kontrolü, atom bombaları gibi güncel fenomenler üzerinden veya Hugo’nun Sefiller romanı gibi klasik eserler üzerinden referanslarla açık bir şekilde ortaya konması, bir yandan okuma keyfini artırırken, bir yandan anlamayı da kolaylaştırıyor. Kitap içerisinde sıklıkla kullanılan figür, diyagram ve şekiller de çözümlemelerin anlaşılmasına katkıda bulunuyor. Zengin yorumlamanın yanında öğretici de bir metin karşımıza çıkıyor böylece. Kitapta tiyatrodan müziğe, resimden sinemaya çeşitli alanlardan örnekler ve alıntılar bulmak mümkün. Kitap boyunca Yılmaz Erdoğan’ın Bana Bir Şeyhler Oluyor oyununa da, Pieter Brueghel’in tablolarına da, David Lynch’in Fil Adam filmine de, Vivaldi’nin Dört Mevsim bestesine de referanslar bulunabiliyor. Ayrıca yapısökümcü bakış açısıyla pozitif bilimlerden ödünç alınan kavramların da analizlerde yer aldığını görebiliyoruz. Beni Kör Kuyularda romanı üzerine yapılan incelemede, önce roman üzerinden ardından romanın kahramanı Güldiyar üzerinden kurulan “atom” analojileri metnin zenginliğine yine önemli örnekler arasında gösterilebilir. Erbarıştıran’ın zengin entelektüel dünyası, okuru, metin çözümlemelerinin yanında, farklı disiplinler ve çeşitli sanat dalları arasında gezintiye çıkarıyor. Yapısökümcü anlayış, yapısalcı bakışın temeli olan göstergeler yerine izlerin peşine düşmektedir. Post-modern metinlerin en önemli alameti farikalarından biri de Erbarıştıran’ın da dikkat çektiği üzere “ben”in varlığının “öteki” ile bağlantı kurmasında yatmasıdır. (s.28) Dolayısıyla yapısökümcü anlayış, romanda öteki ile kurulan bağlantıların izlerini sürecek ve tek bir anlam bulmak yerine farklı yorumlamaların peşine düşecektir. Yapısökümcü bakış açısının en önemli tezlerinden biri metnin dinamik olduğu ve her yeni okumanın yeni okumalara ve yorumlara yer açacağı görüşüdür. Metin artık yazarından koparılmış ve okuyucunun eline bırakılmıştır. Üzerine yapılan okumalar arttıkça metnin taşıdığı anlamlar da çoğalacak ve metin sürekli bir devinim içerisinde olacaktır. Artık anlamın yerini yorum almaktadır. Her yeni yorum bir yenisini yaratacağı gibi, bu yorumlardan hiçbiri mutlak doğruluk taşımayacaktır. Metinde de dikkat çekildiği üzere “hiçbir yorum tek ve yalnız değildir”. (s.19) Yapısöküm, bir eseri mercek altına alırken izlenecek kurallar bütünü ya da belirli adımlar silsilesi olarak görülmemelidir. Derrida da, yapısökümün mekanik bir işlem olmadığını, bu nedenle de bir yöntem olmadığını ve olamayacağını vurgulamaktadır. Yapısöküm, metinleri ele alırken anlamı değil birbirinden doğarak yeniden yaratılan yorumları merkeze koyan bir bakış açısıdır. Bunun keskin bir yolu ya da yöntemi öngörülmemektedir. Eserlerde anlam arayışı yerine, metinlerin kendilerini yeniden yaratmaları için yeni yorumlar ortaya koymak esas odak noktayı oluşturuyor. Erbarıştıran da, daha önce yayımladığı değerli eleştirilerine bir yenisini katarak, edebi eserlerin tekrar tekrar yaratılmasına önemli bir katkı sunmaktadır. Yazar, bu niyetini daha ilk sayfada “Edebiyatımızın zenginleşmesi için kuramsal bilgi kadar akademik eleştiri ve yorum da son derece önemlidir” diyerek açık bir şekilde ortaya koyuyor. Edebi metinler üzerine yapılan titiz ve kapsamlı çalışmalar, bu metinlerin ve edebiyattaki yerlerinin daha iyi anlaşılmasına, dolayısıyla edebi kökenlerin oluşturulmasına önemli bir katkı sağlamaktadır. Bu çalışmanın okuyucuda yarattığı harekete geçme hissine de ayrıca değinmekte yarar var. Kitap, okurda düşünme eylemini teşvik ediyor. Erbarıştıran’ın Emin Özdemir’den aktardığı üzere, okurun da artık bir “okuma donanımına” ihtiyacı bulunmaktadır. (s.54) Okurluk pasif bir edinim değildir; metnin yeniden yaratım sürecinde okur da aktif bir rol oynamalıdır. Bunun için de artık okuyucunun edebi metinleri okurken kolları sıvaması gerekir. İncelenen üç romanı halihazırda okumuş olanların bu analizlerden büyük bir keyif alacağını söylemekle birlikte, bu yazarlarla henüz tanışmamış olanların dahi bu çalışmayı okuduktan sonra hem bu üç esere hem de edebiyatımızdan ve dünya yazınından diğer post-modern eserlere ilgi duyacağına inanıyorum. Son olarak, çok sayıda incelemesi ve özellikle Türk Romanında Postmodenist Açılımlar isimli kitabıyla edebiyatımıza büyük katkılar sağlayan ve kısa süre önce kaybettiğimiz Yıldız Ecevit hocamızı da saygıyla anmak isterim. TÜRK EDEBİYATINDA ÖRNEKLERLE YAPISÖKÜM ÇÖZÜMLEMELERİ Tufan Erbarıştıran Kitapyurdu Doğrudan Yayıncılık (KDY), 2021 170 s.
- Bir Çift İpek Çorap’ın Uyandırdığı Kadınlar
Uyanış'ın yazarı Kate Chopin'in kadınlar kendi içlerindeki ihtirası ve duygularını fark etmeleri açısından bir paydada birleşen öykülerinin yer aldığı Bir Çift İpek Çorap ve Başka Öyküler üzerine Nagihan Kahraman yazdı. Nagihan Kahraman Birbirinden kıymetli dokuz öykünün yer aldığı bu kitaptan bahsetmeden önce onun kült eseri Uyanış'tan söz edeceğim biraz. 19. yüzyılın önemli kadın yazarlarından Kate Chopin kadın özgürleşmesinin öncülerinden ve çoğumuz onu bu romanıyla tanıyoruz. Uyanış'ın Edna'sı bu alanda önemli bir karakter. Kadınlık ve anneliğin bir mesele olarak ele alındığı bu eser ne yazık ki döneminde sansüre uğratılanlardan. Evliliğinde mutsuz bir kadın olan Edna'nın sadece kendine ait, hayatında özgür olabileceği bir alan yaratma isteği ayıptı çünkü, bir kadına yakışmayacak denli aşağıydı. Bu isteği düşününce Virginia Woolf'un Kendine Ait Bir Oda adlı kitabında söyledikleri geliyor akla: "Bir kadın kurgu edebiyatı yazacaksa paraya ve kendine ait bir odaya sahip olmalıdır." (s.6) diyor kitabında Woolf. Bazı yönlerden Madam Bovary'nin Emma'sıyla da mukayese edilmiştir Edna. Oysa bu iki kadının istekleri birbirinden farklıdır. Emma mutsuz evliliğinden kaçış yolu olarak başka bir erkeğe ihtiyaç duyuyorken Edna başka bir erkek peşinde değil. Birinin onu mutlu etmesini değil özgür olmayı, içinde bulunduğu ortamdan kaçıp yalnız kalmayı arzuluyor. Kate Chopin'in eserine "uyanış" ismini vermesi de sebepsiz değil. Bir kadının istediklerinin farkına varması ve ayılması anlatıldığından bu isim oldukça anlamlı. Edna uzun süren bir uykudan uyanmış gibi romanda. Sırf toplum öyle istiyor diye onların ahlak kurallarına uymak bir nevî uyku hâli çünkü. Gelelim Bir Çift İpek Çorap ve Başka Öyküler'e. Bu öykülerin neredeyse tamamı Kanada'nın Acadia (bugünkü Nova Scotia) kırsalında ve Acadia halklarının göç ettiği Louisiana'da geçiyor. Buradaki kadınlar kendi içlerindeki ihtirası ve duygularını fark etmeleri açısından bir paydada birleşiyorlar. 1899 yılında Uyanış'ı yayımlayana kadar yazdığı bazı öykülerin yer aldığı kitap, adını da içindeki bir öyküden alıyor. Aynı zamanda bu öykülerdeki kadınlar Uyanış'ın Edna'sını yaratma sürecine katkısı olan kadınlar diyebiliriz. Öykülerin içinde beni derinden etkileyenlerden biri "Bir Saatin Öyküsü" oldu. Kısacık bir öykü ama sonu "bam!" diye insanı vuruyor adeta. Bir evliliği, kadının gözünden dört sayfada gözler önüne seriyor. Aynı şekilde "Madam Célestin'in Boşanması" da öyle. Aslında bitmiş bir evliliğin kadın üzerindeki etkisi, boşanmak istemesi ama sonradan onu etkileyen şeyler dönemi için fazla gerçekçi şekilde gösterilmiş. Kate Chopin'in yaşadığı dönemi düşündüğümüzde feminist edebiyatın öncülerinden sayılmasına şaşırmamak gerek. Kitaba adını veren "Bir Çift İpek Çorap"ta da bir kadının kendine ait bir zamanda, sadece kendi istediği şeyleri yapmanın verdiği hazzı okuyoruz öykü boyunca. Bu haz, Bayan Sommers'ın ayağındaki pamuk çorabı çıkarıp yerine ipek bir çorabı giymesi ile anlatılmış öyküde. Çocuklarına ve ailesine ayırdığı tüm vaktinde çocukları doyurma, etrafı toplama ve alışverişe hazırlanırken yemek yemeyi bile unuttuğu günler akıp giderken bambaşka bir şey almak için bulunduğu bir tezgahın başında o, bir çift ipek çorap tarafından baştan çıkarılır. İpek çorabın yorgun ayaklarına temas ettiği anda bıraktığı o yumuşak dokunuşu, okurken biz bile hissedebiliyoruz. Bir kadının kocası, çocukları ya da herhangi birini düşünmeden dışarıda dolaşıp, kendisi için alışveriş yapıp, tek başına yemek yemesi bugün bile bir kadın özellikle bir "anne" için alışılagelmişin dışında ne yazık ki. Fakat kadının da "birey" olduğu ve sadece kendisi için bir şeyler yapmasını, kendisiyle vakit geçirmesini tetikleyen bir çift ipek çorap oluyor bazen tıpkı bu öyküdeki gibi. "Tüm gücünü tüketen bir bitkinlik bedenini sarmış ve Bayan Sommers elini amaçsızca tezgâhın üzerine dayamıştı. Eldiven takmamıştı. Elinin fazlasıyla teskin edici, dokunması fazlasıyla keyıfli bir şeyle karşılaştığının yavaş yavaş farkına vardı. Başını eğince elinin bir ipek çorap yığınının üzerinde durduğunu gördü." (s. 90-91) Chopin'in öykülerinde değindiği meselelerden biri de ırkçılık. Bu kitapta da yine meşhur öyküsü "Désirée'nin Bebeği" bu bağlamda çıkıyor karşımıza. Daha önce de söylediğim gibi yazarın çoğu öyküsü kısacık ve sonu vurucu bir şekilde bitirilerek okuyucuyu şaşırtması hedeflenmiş. Yazarın eserlerinde kadının hem fiziksel hem ruhsal özgürleşmesini seçmesi, üzerinde durulması gereken bir başka konu. Kate Chopin, bir "Chopin" olmadan önce, çocukluğunda babasını kaybetmesinin ardından üç kadın tarafından yetiştirildi: annesi, büyükannesi ve büyük büyükannesi. Bu, onun hayatını şekillendiren önemli bir faktör. Güçlü kadın imgesi, onun hayatının bir gerçeği iken eserlerinde yer almaması düşünülemezdi sanırım. Oscar Chopin'le evlendikten sonra da kendisi gibi olmaktan ödün vermedi ve toplumun kadına dayattığı her türlü cinsiyetçi ve ahlaksal zorbalığı reddederek yaşadı. Ne var ki Kate Chopin ilk eserini eşi vefat ettikten ve altı çocuğuyla tek başına kaldıktan sonra kaleme almıştır. Bu onun için yeni bir başlangıç ve hayata tutunma biçimi olmuştur. Kate Chopin, hem kendi hayatı hem de yazdıklarında vücut bulan kadın karakterler ile kadınlara "uyanın!" demiştir. Bir çift ipek çorapla ya da başka bir şeyle... BİR ÇİFT İPEK ÇORAP VE BAŞKA ÖYKÜLER Kate Chopin Çevirmen: Ergin Özler Can Yayınları, 2021 96 s.
- Muhtelif Acılar Kitabı
Ömür İklim Demir’in içerisinde gizlenen acılarla karşılaştığımız ilk öykü kitabı Muhtelif Evhamlar Kitabı üzerine Yavuz Arkın yazdı. "Yazar öykülerini bize didikletirken, zihnimizde bir terapi odasına alınıp danışan rolüne bürünmüşüz hissi uyandırıyor." Yavuz Arkın Ömür İklim Demir’in ilk öykü kitabı Muhtelif Evhamlar Kitabı birbiriyle bağlantılı üç öykü ile açılıyor. Geri kalan öyküler ise daha bağımsız olmasına rağmen benzer konuları işliyor. Öykülerin kahramanları küçük büyük travmalar yaşar, biz de bunlara tanıklık eder tepki veririz. Duygusal bir tepki olur bu; üzülürüz, kızarız, endişe duyarız, yalnızlıklarını hissederiz. İlk üç öykü; “İçler Dışlar Çarpımı”, “Vasati 40 Yaş” ve “Tuz” toplumsal kimliğimizi yaralayan bir olay etrafında yaşanan kişisel travmaları ele alır. Bu yönü ile bana Meksikalı yönetmen Alejandro González Iñárritu'nun 2000'de çektiği Paramparça Aşklar Köpekler (İspanyolca: Amores Perros) filmini hatırlattı. Filmde de yaşanan bir trafik kazasının etrafında anlatılan hikayeler bir noktada buluşur, kitabın ilk üç öyküsündeki gibi. Mekanlar, kişiler, olaylar değişse de insanın özü her yerde aynı, başına gelen kötü olaylar sonrası yaşadıkları birbirinin kopyası. Devamında gelen “Sonsuz Rasim Abi’ler Diyarı” ise hayatla kavgası olan bir adamın hikâyesini anlatır. Öykü karakteri, Rasim Abi ile karşılaşınca kavgası kendisine yönelir, kendi özüne. Sokakta kalan Rasim Abi’ler gelir gözümüzün önüne; onlar dışarda biz içerdeyizdir ama aynı hayatı aynı acıları aynı sevinçleri paylaşmaya devam ederiz. Anlarız ki Rasim Abi’ler evimizin bir köşesinde yaşamaktadır hatta kimi zaman biz Rasim Abi’yizdir. Bu durum, “Öyle güzeldi ki bizim dostluğumuz, içinden ölüm bile geçemedi” dedirtircesine kuşatır öykü boyunca. Yazarın öykülerinin içerisinde gizlenen acılar karşımıza bir aşk acısı gibi çıkabileceği gibi çocukluğunu kaybetmenin acısı olarak da çıkabiliyor. İnsanın geçmişini eşeledikçe acılarının ortaya çıkmaması mümkün mü? Yazar öykülerini bize didikletirken, zihnimizde bir terapi odasına alınıp danışan rolüne bürünmüşüz hissi uyandırıyor. Öykü kişilerini de bu açıdan inceliyoruz, onlara yardımcı olamıyoruz belki ama en azından anlamaya çalışıyoruz. Verdikleri tepkiler içimizi ne kadar acıtırsa acıtsın, onların olayların doğal sonuçları olduğunu biliyoruz. Travma sonrası insanın verebileceği duygusal, fiziksel, zihinsel ve davranışsal tepkiler aklımıza geliyor. Oyunsu bir dili var yazarın; sözcükler ile oynamayı seviyor. Bu tarz metinler sayesinde insanın çocuksu tarafı da bir biçimde ortaya çıkıyor, diye düşünüyorum. Bilmece çözmek, zihnin labirentleri arasında (korkusuzca!) dolaşmak bize iyi geliyor, öykünün iyileştirici yanı da ortaya çıkıyor böylece. Aslında çocukluğa inmek değil de çocukluğa çıkmak da denebilir bu tavra. Yetişkin olmanın beraberinde gelen üst bakıştan da kurtulmak bir nevi. Dilde olduğu kadar kitaptaki öykülerin kurgusunda da devam eden oyunsu yapı, aklıma Wittgenstein’ın “dil ve oyun sözcüklerinin kullanım tarzlarının benzerlik göstermesi” düşüncesini getirdi. Wittgenstein bu iki sözcüğü uygulama ve edimsellik açısından ilişkilendirir ve Yunan Filozof Augustinus’un betimindeki dil anlayışının altını çizer. Sözcükte anlam, dilin içerisindeki anlamı da barındırır. Dilde anlam, zihinde bir resim değil eylem olarak karşımıza çıkar. Oyun, bir kural izleme etkinliğidir ve okuyucu olarak bu eylemi gerçekleştiren bizleriz. Oyun her ne kadar kesinliksiz ve bulanık olsa da deneyimlerimizin bu okuma eyleminde destekleyici bir rolü vardır. 1980 Adana doğumlu Ömür İklim Demir, İstanbul Üniversitesi Hukuk mezunu. İlk öyküsü 2010 yılında Varlık Dergisi’nde yayınlanır. “Muhtelif Evhamlar Kitabı” ise 2015 yılında çıkar ve Haldun Taner Öykü Ödülü’nü kazanır. Daha sonra aynı kitap Ankara Üniversitesi Öykü Ödülü’nü ve Notre-Dame de Sion Liseliler Edebiyat Ödülü’nü alır. Öykülerin iyileştirici bir yanı olduğu söylenir; Demir’inkiler de bunu yapıyor bir şekilde. Toplum olarak başımıza gelen travmalar sonucunda yaşanan yoğun öfkeyi, üzüntüyü ve korkuyu öyküleriyle bize geçiriyor. Onlarla yüzleşmemizi, kabul etmemizi sağlıyor. Bütün bunlar travma sonrası terapi ile eşdeğer bir etki yaratıyor. Yazmanın; terapinin bir yönü, okumak da bir diğer yönü olduğunu düşünüyorum. MUHTELİF EVHAMLAR KİTABI Ömür İklim Demir Yapı Kredi Yayınları, 2015 108 s.
- Çevirmeni anlatıyor: Don Kişot Hakkında
Don Kişot'un yeni bir kısaltılmış versiyonunu çeviren Süleyman Doğru, çeviri sürecini anlattı: "Don Kişot’un kısaltılmış versiyonları arasında nitelikli bir metnin daha ivedi bir eksiklik olduğunu görüp şu an için eserin özünü barındıran, omurgasını teşkil eden nitelikli bir metin yayınlamaya karar verdik." Süleyman Doğru Don Kişot hem kurgusuyla hem de anlatım biçimiyle modern romanın ilk örneği kabul edilir; birçok eleştirmene göre bütün romanlar, daha geniş anlamıyla modern edebiyat ondan doğmuştur. Ondan önce, hatta ondan sonra da yeryüzünün birçok yerinde yapılan daha ziyade sözlü nadiren yazılı edebiyat hep belli kalıpların içine sıkışmışken, Don Kişot anlatımı ve hayal gücünü özgürleştirme özelliğiyle bir çığır açmıştır. Birinci bölümü 1605’te kaleme alınmıştır ve aradan dört asır geçmiş olmasına rağmen günümüz okuru da aynı keyfi alarak okumaktadır. Bu yönüyle tam bir klasik eserdir; zamanın eskitici, yıpratıcı etkisine göğüs germenin ötesinde her geçen gün değerine değer katmıştır; dünyanın dört bir yanındaki okurlara ulaşmasını sağlayan evrensel fikirleri modern insana yol gösteren önemli bir kılavuz olmuştur. Neruda’nın Cortázar için söylediği, “Onu okumamış birisi hayatında hiç şeftali yememiş gibidir,” sözünü pekâlâ Don Kişot’u okumamış olan birisi için de söyleyebiliriz. Don Kişot’un Türkçede çok sayıda baskısı yapılmış. Bunların arasında iki ciltlik tam metinden 50-100 sayfalık kısa özetlere kadar farklı versiyonları mevcut. Don Kişot’un Koridor Yayınları’nın klasikler dizisinden yayınlanmasına karar verince yaptığımız araştırmada Don Kişot’un kısaltılmış versiyonları arasında nitelikli bir metnin daha ivedi bir eksiklik olduğunu görüp şu an için eserin özünü barındıran, omurgasını teşkil eden nitelikli bir metin yayınlamaya karar verdik. İspanyolca basılmış çok sayıda örneği getirip inceledikten sonra birbirini tamamlayan 3 kısaltılmış versiyonun senteziyle bu metni ortaya çıkardık. Burada önemli olan bu metnin kesinlikle özet değil kısaltılmış metin olması. Özet dediğimizde cümleler o özeti çıkaran kişiye ait olur, ama bu kısaltılmış metindeki bütün cümleler Cervantes’in özgün dilini yansıtıyor. Bu sayede metni okurken o günün İspanya’sını, Don Kişot felsefesini içinizde hissedip eserin özüne tamamen vakıf olabiliyorsunuz. Bu yönüyle çok güzel bir metin oluşturduğumuzu düşünüyorum. Don Kişot çevirmek açıkçası zorlayıcı bir uğraş oldu, çünkü bugünün İspanyolcasından doğal olarak çok farklı bir dille kaleme alınan metinde çok sayıda eski, artık kullanılmayan sözcükler yer alıyor. Neyse ki basılı kaynakların yanı sıra internet üzerinde bu konuda çok araştırma, inceleme, tezler bulunduğu için bazen uzun aramalar yapmak zorunda kalsam da aradığım her türlü bilgiye ulaşıp bu insanlık mirası metni aslına en sadık biçimde Türk okuruna sunmayı başardığımı düşünüyorum. Bana göre metnin diğer bir özelliği de çok geniş yelpazedeki bir okur kitlesine hitap etmesi, genç yaşlı her türden okurun onda kendine göre bir cevher bulacak olması. Bundan sonrası okurlara kalıyor. Umarım Koridor Yayınları’nın bu nefis baskısı sayesinde ülkemizde çok daha fazla okur bu eşsiz kitapla tanışmış olur ve herkes kendine göre illaki bir feyz alır. Şunu gönül rahatlığıyla söyleyebilirim ki bu metni okuyup bitiren okur kesinlikle bir şeyler eksik mi kaldı diye düşünmeyecek ve kendini Don Kişot felsefesinin bütünlüğünü yakalamış hissedecek. Bu kitabı ortaya çıkarmak için çok yoğun bir çaba harcadık, umarım okurlardan hak ettiği ilgiyi görür. Keyifli okumalar. DON KİŞOT Miguel de Cervantes Saavedra Çevirmen: Süleyman Doğru Koridor Yayıncılık, 2021 430 s.
- Rus edebiyatının yemyeşil, güçlü dalı: Mihail Şişkin
Mihail Şişkin'in farklı zamanlarda yayımlanmış öykülerinden ve denemelerinden oluşan kitabı Mürekkep Lekesi üzerine Ayşe Başcı yazdı. "Şişkin'in edebiyatı; Dostoyevski’nin insan ruhuna daldıkça doğurduğu büyüleyici kasveti, Gogol’ün alaycılığını, Bulgakov’un hicvini, Tolstoy’un bilgeliğini, Puşkin’in romantizmini bir araya getiren bir mirasçı." “Edebî gelenek yaşayan bir varlıktır. Bir bitkidir. Gövdeden dallara su yürür. XIX. yüzyıl, Rus edebiyatının gövdesidir. Sonra dallanıp budaklanır. Her yeni yazar nesli sonbaharla birlikte dökülen yapraklardır. Bazı filizler kalınlaşıp dal olur. Pencere önü çiçeklerinin yapraklarından farklı olarak tutunacakları dallarını kendileri seçerler. Yukarılara tırmanan, ağacı gökyüzüyle kucaklaştıran o ana dalı bulmak mühimdir.” (s. 118) Mihail Şişkin, Erdem Erinç’in mükemmel çevirisiyle Jaguar Kitap tarafından yayımlanan Mürekkep Lekesi kitabındaki “Duvara Kazınmış Kayığın İçinde” adlı denemesinde Rus edebiyatını, beraberinde de aslında her ülkenin/ulusun edebî geleneğini böyle tanımlıyor. Edebiyatı ülkelere ya da uluslara göre sınıflandırma geleneği akademinin taksonomi merakından mı doğmuş bilmem. Ama şu bir gerçek ki özellikle 18. yüzyıldan itibaren edebiyat ile siyaset birbirinden beslenip birbirini etkileyerek bu taksonomiyi haklı çıkarıyor. Dünyadan tamamen yalıtılmış bir edebiyat olamayacağını aklımızın bir köşesinde tutmak koşuluyla, bu sınıflandırmanın okur için de bazı kolaylıklar getirdiği muhakkak. Dolayısıyla ben de bu yazı boyunca aynı çerçevede “Rus edebiyatı” ifadesini kullanacağım. Hayatıma giren ilk Rus kara kuru, çirkince simasıyla Dostoyevski oldu. Kasvetten, ümitsizlikten ve hayranlıktan müteşekkil tuhaf bir duyguyla okuduğum “Dosto”nun peşi sıra Puşkin, Çehov, Tolstoy, Gogol ve Turgenyev geldi. Rus edebiyatının “Altın Çağı” olarak tanımlanan 19. yüzyılın şair ve yazarları sayesinde Çarlık Rusya’sını, romantik/epik vatanseverliği, şu kocaman kâinatın içindeki bencil bir toz zerresi olarak insanı, bu insanın kaderle bitmek bilmeyen mücadelesini, aile denen (ve çoğu zaman oluk oluk irin akıtan) yapıyı, tüm kurumlarıyla acınası durumdaki “devlet”i gördüm. Okuduğum her Rus yazarla birlikte Rusça öğrenmeye niyetlendim. Her seferinde gözüm korktu, vazgeçtim. Çevirmenlere güvenmeye devam ettim. Sonra Bulgakov, Zamyatin gibi 20. yüzyıl yazarlarıyla tanıştım. İtiraf edeyim, o zamana kadar gönlümün efendisi karanlıklar prensi Dostoyevski’ydi. Fakat Bulgakov müthiş hayal gücü ve lezzetli hicviyle kalbimde yeni bir kategori açtı ve orada birinciliğe yükseliverdi. Artık kendi çapımda genel sıralamamın az çok yerli yerine oturduğunu zannederken, Rus “edebî geleneğinin” gövdesinden ve güçlü dallarından doğmuş, nispeten genç bir dal olan, 1961 doğumlu Mihail Şişkin’le karşılaştım ve yine ortalık karıştı. Jaguar Kitap’tan çıkan Mürekkep Lekesi yazarın farklı zamanlarda yayımlanmış öykülerinden ve denemelerinden oluşuyor. Her biri farklı lezzetteki bu yazılardan yola çıkarak Şişkin’in edebiyatını tam olarak nasıl tarif edebileceğimden emin değilim ama sanırım şöyle bir şey söylenebilir: Dostoyevski’nin insan ruhuna daldıkça doğurduğu büyüleyici kasveti, Gogol’ün alaycılığını, Bulgakov’un hicvini, Tolstoy’un bilgeliğini, Puşkin’in romantizmini bir araya getiren bir mirasçı. İsviçre’de yaşayan Mihail Şişkin, Mürekkep Lekesi’ndeki öykülerinde ve denemelerinde Rusya’dan ve Rusçadan vazgeçmiyor. Karakterleri Rus, dil ile olan meselesinin kaynağı hep Rusça, göçmenliğinin referans noktası Rusya. Kitaptaki ilk öykü, büyüleyici bir kurguyla ilerleyen “Güzel Yazı Dersi”. Derse katılanların kalemlerinin ucundan dökülen hayat hikâyeleri birbiriyle kesişerek gerçeküstü bir anlatıya dönüşüveriyor. Kalemin her bir hareketi hayatın bir çıkmazına, yazan kişinin kederine, neşesine, korkusuna tekabül ediyor. Çünkü yazarın ifadesiyle, “Kalemin noktaya doğru ilk hareketi, hem varoluş umudunun hem de varoluşun anlamsızlığının işaretidir. İlk harfte, tıpkı embriyo gibi, akıp gidecek ruhuyla, ritmiyle, mukavemetiyle, imgeleriyle tüm bir hayat saklıdır.” (s. 9) Bir sonraki öykü, kitaba da ismini veren “Mürekkep Lekesi”. İsviçre’de yaşayan, geçim sıkıntısı çeken göçmen bir Rus, memleketinden gelecek bir zengine Zürih ve Montrö’de tercümanlık ve rehberlik yapmaya mecbur kalıyor. Sınıf çatışmasının, göçmenliğin, ekonomik sömürünün, leş ilişkilerin hikâyesi. (Nabokov’un da öyküde önemli bir rolü olduğunu söyleyip merakı artırayım.) “Tencere ve Yıldız Yağmuru” ve “Arkadan Düğmeli Palto” aile hikâyeleri. Geçmişe takılıp kalmış babaların, akıp giden zamanın, kaybedilen fırsatların, Ekim Devrimi’yle değişen dünyaların, bu değişim içinde kilit taşı olarak korunmaya çalışılan değerlerin, nesiller arasından akıp giden zamanın öyküleri bunlar. Bana göre kitaptaki en “zengin” öykülerden biri ise “San Marco’nun Çan Kulesi”. Ekim Devrimi’ne ideolojik hazırlık sürecindeki Rusya’da sosyalizme gönül vermiş iki doktorun mesafelerle güçlenen aşkı. Devrimi ve ideallerini her şeyin üstünde tutarak ayrı ülkelerde yaşamayı göze alan, birbirlerinden uzak kaldıkça büyüttükleri aşklarını bir araya geldiklerinde tüketen, devrim ideallerinin sıradan halktaki karşılığını gördükçe hayal kırıklığı yaşayan bir erkek ve bir kadının mektuplarda yaşayıp ölen aşkı. Devrimin prensiplerle ya da teorilerle değil, ancak tabandan gelecek destekle mümkün olduğunu, tabanın ise geçim derdinden başka bir kaygısının olmadığını yüzümüze vuran bir hesaplaşma öyküsü. (Kadının doktorluk yaptığı köyle ilgili anlattıklarının, Bulgakov’un Genç Bir Doktorun Anıları kitabındaki öykülerle neredeyse bire bir örtüştüğünü de özellikle belirteyim.) “Kör Müzisyen” ise okurdan en çok dikkat talep eden öykü. Aynı ortamda yaşayan farklı kişilerin kendi gözlerinden aktardıkları deneyimleriyle, bizlere karman çorman gelen Rusça isimlerle, zikzaklarla dolu bir öykü. Sabrederseniz, taşlar yerine oturuyor. Son olarak “Duvara Kazınmış Kayığın İçinde” ve” Kurtarılmış Dil” anlatılarından bahsedeyim. Bu iki metni öykü olarak değerlendirmemek gerektiğini düşünüyorum. Şişkin’in dili algılama biçimini, farklı bir dilin konuşulduğu bir ülkede yaşamaya başladıktan sonra Rusçaya bakışındaki değişimi, kelimelerin “gerçek” anlamını, daha doğrusu kelimelerin hayatımız üzerindeki tahakkümünü ele aldığı metinler bunlar. Mihail Şişkin, Rus Edebiyatı’nın “Altın Çağı”ndan bu yana birikerek gelmiş yazın geleneğinin “en büyük ortak paydası” olmaya aday. Okuru yazdıklarına inandırmaya muktedir bir gerçeklik duygusu yaratırken, düşsel dünyayı da bu gerçekliğe dâhil edebilecek kadar güçlü bir kalemi var. Aslında tam da yazının başındaki alıntıda tarif ettiği gibi, gövdeye ve ana dallara tutunup kendini yeşerten, güçlendiren taze bir dal. “Geride bırakılan hayatı bir şeyle ölçmek mümkünse eğer, o şey payına düşen karşılaşmaların sayısıdır herhalde.” (s. 65) Mihail Şişkin’le karşılaşmayı, mizan cetvelimde artı haneme ekliyorum. MÜREKKEP LEKESİ Mihail Şişkin Çeviren: Erdem Erinç Jaguar Kitap, 2021 176 s.
- “İnsanın insanla kurduğu bağ, kendisiyle kurduğu bağdan referans alıyor”
“İstiridyenin içindeki incinin, dışarıdaki denizin hareketleriyle, o denizin niteliğiyle şekillendiğini de göz ardı etmemek gerekir.” Aynur Kulak, ilk kitabı Sonun Bacakları ile edebiyat okurunun dikkatini çeken Makbule Aras Eivazi ile söyleşti. Aynur Kulak Makbule Aras Eivazi ile ilk kitabı Sonun Bacakları odağında gerçekleştirmiş olduğum söyleşi kitabın içinde yer alan on sekiz öykünün her birinin farklı olaylar, durumlar, insan ilişkileri, ilişkisizliği, tekliği, çokluğu içerse de kurulmak istenen bağın aynı kökten geldiğini bizlere göstermesi açısından önemli. İnsan olmak. İnsan olmanın kökeni, kökü yazılan her bir öyküyü hiç beklenmedik yerlerinden, çok uzakmış gibi görünen noktalarından birbirine bağlamakta. “İstiridyenin içindeki incinin, dışarıdaki denizin hareketleriyle, o denizin niteliğiyle şekillendiğini de göz ardı etmemek gerekir.” diyor sohbetimizin bir yerinde Makbule Aras Eivazi. Türk edebiyatına başta Furuğ Ferruhzad şiirleri olmak üzere İran edebiyatından çok kıymetli, değerli edebi metinler kazandırmış olan Makbule Aras Eivazi ile ilk öykü kitabı Sonun Bacakları odağında gerçekleştirdiğimiz söyleşi çeviri dünyası ve metinlerini de konuştuğumuz kapsamı, niteliği ve samimiyetiyle kendine müsemma bir sohbete dönüştü. Buyurun lütfen. Ankara Üniversitesi DTCF Türk Dili ve Edebiyatı mezunusunuz. Eğitiminizde dikkat çeken unsur, yüksek lisansınızı Eski Türk Edebiyatı alanında yapmış olmanız. Genelde mesleki olarak herkesin tercih edebileceği ve kendi tabiriniz ile “can attığınız” hukukçu olma yolunda ilerlerken Eski Türk Edebiyatı dalında yüksek lisans yapmayı -ve tamamıyla bu yolda ilerlemeyi- genel meslek tercihinden, kendine müstesna bir meslek seçimine doğru ilerlemenin o ince geçişini nasıl tarif edersiniz? Seçim yaptığımızı sanırken aslında yapmıyoruz, o ana yolu işaretliyoruz ama ana yola girerken birden arabadan dumanlar yükselmeye başlıyor, inip yürümeye başlıyoruz ve ormana giden keçi yolunda buluveriyoruz kendimizi. Ormanın da keçi yolunun da vadettiği serüveni böylece fark ediyoruz, ana yolun konforunun ölümcül olduğunu da. Hukukçu olmayı istememde hem babamın bir hukukçu olmasının hem de o dönemin genel eğiliminin etkisi var. On yedi yaşındaki bir insanın bilinçli bir seçim yapması ne kadar mümkündür? Ben de üniversite tercihlerimi işte bu genel beklenti doğrultusunda ve elbette Mayakovski’nin ifadesiyle “yaygın beğeniye” boyun eğerek sıraladım. En sonlardaki Dil-Tarih Türkoloji ise iş olsun diye yazılmıştı, en azından ben o zaman öyle sanıyordum. Sonra kendimi edebiyatın kucağında buldum ve başlarda memnuniyetsizdim. Zaman içinde hayat yine tesadüflerle o inmek istediğim kucağın kurtarıcım olduğunu gösterdi ve sanat, sığınağına aldı beni. Genel yargılarla, toplumsal kabullerle pek uyum içinde olduğum söylenemez, yaradılıştan gelen ve sonra da tesadüflerle, seçimlerle beslenen bir yapı bu. Böyle bir mesleki tercih yaparken muhtemelen bir gün gelip Sadık Hidayet romanları, Furuğ Ferruhzad şiirleri, Goli Taraghi’nin Kış Uykusu, Gulam Hüseyin Saedi’nin Top romanını ve daha birçok İran Edebiyatı’nın şahane eserlerini çevireceğinizi de düşünmüyordunuz. Ve Sonun Bacakları, ilk öykü kitabınız. Tercih ettiğiniz rotanın sizi bu noktaya getirişini nasıl tarif edersiniz? Gelinen noktada Sonun Bacakları’nı niteleyen ayrıca bir rota var sanki, ne dersiniz? Pek çok yerde söylediğim gibi çeviri yapmak gibi bir hedefim yoktu, bu da aslında tesadüfen oldu ve ne iyi ki oldu! O zaman Can Yayınları’nda Yayın Yönetmeni olan ve çeviri dünyasının en saygın isimlerinden sevgili Celal Üster, Furuğ şiirlerinden bir seçki yapmam önerisinde bulundu. Önce, çeviri şiire çok çeşitli gerekçelerle son derece mesafeli durduğum için, pek sıcak bakmadım bu öneriye. Sonra yakın çevremdekilerin de ısrarıyla bir iki şiir çevirdim Furuğ’dan. Derken Furuğ’un şiirinin çeviride sandığım kadar kayıp veren bir şiir olmadığını gördüm, yüreklendim. İlk çevirim “Yeryüzü Ayetleri” ki isim babası da Celal Üster’dir, böyle doğmuş oldu. Bu çeviriden sonra da çevirmenlik konusunda ısrarcı olmuş değilim, aradan epey bir zaman geçtikten sonra bu sefer de benden önce Yapı Kredi yayınlarına Furuğ şiirlerinden bir seçki hazırlamış olan ve özenli Farsça çevirileriyle, bu alandaki emekleriyle bilinen isimlerden sevgili Cavit Mukaddes “Kış Uykusu” romanını önerdi bana. Romanı okumaya başladım; dildeki, dokudaki insanı kavrayan o yalınlık, sıcaklık, karakterlerin gerçeklikleri başımı döndürdü. İkinci çeviri de böyle beni bulmuş oldu. Bundan sonrakilerin de hepsinin ayrı bir hikayesi var, hepsi aniden açılan kapılar gibi çıkıverdiler karşıma. Hepsi benim için çok özeldir. Çeviri macerama bir es verip öykülerime gelecek olursak Sonun Bacakları öyküsünün adını, kitaba ad olarak seçmem tamamıyla sezgiseldir; ama bu, diğer öykülerin bu adla kurulabilecek sayısız ilişkisini göz ardı ettiğim anlamına gelmez elbette. Okurla buluştuğu andan itibaren metin, yazarından bağımsız bir yolculuğa başlar ki sanatın en büyüleyici taraflarından biridir bu. Sizin kaleminizden, sizin dünyanızdan çıkan sözcükler, başkalarının göğünde salınmaya başlar, ona anlamlar yüklenir. Herkesin zihninde ve kalbinde farklı yankılar bulur yazılanlar, yazarın tahmin edemeyeceği bağlar kurulur metinle okur arasında. Balkon. Kitabın ilk öyküsü ve bu öykü hem içeriği hem de “balkon imgesi” ile kitabın tamamına el veriyor sanki. “Hiçbir bakışın gölgesinde dinlenecek yer bulamaz, kanatları yorulsa duramaz”. Sarı her balkona çıktığında veya balkona doğru baktığında onun bir şeylerle bağ kurmaya çalıştığını hissediyoruz. Nedir bu bağ, neyle bağ kurmaya çalışıyor? Kitabın ikinci öyküsü Çifte Vav. Harfimiz tek değil de çift olduğunda anlayabilir, bağ kurabilir miyiz içine düştüğümüz hayatın kendisini? “İnsan yalın halini özlüyormuş meğer, fark etmeden.” Balkon öyküsü ve Çifte Vav birbirinden çok farklı, taban tabana zıt gibi görünebilir ilk okuyuşta fakat bu zıtlık bir bağ da yaratıyor olabilir, ne dersiniz? Doğuştan yalnız olan Sarı’nın balkon imgesine/bağlacına rağmen aidiyetsiz bırakılan hayatı gibi, Arapça alfabesinde bağlaç görevi gören vav harfinin çift kullanımının dahi aslında kurulan bağa, bir ilişkiye rağmen “hiç yalnız kaybetmeyen insanın” kefareti olarak karşımıza çıkması konusu, tekliği, çokluğu, ilişkilerimizi nasıl etkiliyor? Öykülerin yarattığı anlam ya da sorular üzerine açıklama yapmaktan yana değilim pek. Yazdıklarımın, okurdaki yankısına kulak vermeyi tercih ederim, beni asıl meraklandıran, heyecanlandıran budur. Siz bu birbirine zıt gibi görünen iki öykü arasında bağlar kurmuşsunuz, çelişkili gibi görünenlerin belki de aynı olduğunu düşünmüşsünüz, buna karşı çıkamam. Öykülerden bağımsız olarak bağ, teklik, çokluk üzerine konuşacak olursam da şunları söyleyebilirim: İnsanın insanla kurduğu bağ, kendisiyle kurduğu bağdan referans alıyor. O bağ arızalıysa ilişkiler de arızalı oluyor. Arızasız bir ilişki var mı peki? Bu da pek imkanlı görünmüyor. Mesele arızanın boyutu, kapsamı ve her şeyden önemlisi arızadan kurtulmak için ne yaptığımız. Kendimizi görüyor muyuz? İnsanın kendini görmesi hiç öyle kolay olmuyor. Diyelim ki görmeyi başardık kendimizi, peki ya gördüğümüzü kabul ediyor muyuz? O da zor mesele. Hadi diyelim onu da yaptık, doğru bulmadığımız tarafları değiştirmek için mücadele ediyor muyuz? Belki de mesele bu. Tek başına, kimseyle iletişime girmeden yaşamaya çalışmak akıl kârı bir iş değil ama birlikte yaşamak da pek akıl kârı sayılmaz. Nedensiz yere o kadar kötülük üretiyor ki insan, bazen bir insan, bir nesle yetecek kötülüğü tek başına üretiyor. Tek Plan, İçimde Bir, Abdullah Beyin Yastığı, Eflatun, Bebek Arabası, Sonun Bacakları. Bu altı öykü bir akardiyon gibi açılıp kapanan yapılarıyla çeşitli yaşlarda, çeşitli mesleklerde, bir takım sebepleri içeren çeşitli duygu durumlarında olan kadınları okuyoruz. Bu altı öyküde de aslında aynı Tek Plan öyküsünde olduğu gibi konu itibariyle olup biten her şey tek bir plan üzerinden anlatılıyor sanki. Sonun Bacakları’nda geçen şu cümle diğer beş öyküye de çok uygun düşüyor mesela: “Sonra bir sonun nabzına yapışıp saymaya başladı mahalleli.” Psikolojimizi ön plana çıkaran gerçek zamanla, hissettiğimiz zamanın dalgalanmaları, durumların, olayların zihnimizde nasıl karşılıklar bulacağı bir akardiyon gibi açılıp kapanarak hareketleniyor belki ama sonuçta bir iç sese kulak vermemizi sağlıyor, ne dersiniz? Yeryüzündeki yolculuğumuzda pek çok şey çıkar karşımıza, bazen çok sıra dışı bir durum ya da olayla da karşılaşırız ama aslında önemli olan onun bizdeki yansımasıdır. Hangi görüntünün ya da olayın bizde nasıl bir iz bırakacağını, nasıl bir sanatsal ürüne dönüşeceğini kestiremeyiz. Belki sanatın en gizemli noktası da budur. Şu temada bir şey yazayım ya da odağımda kadınlar olsun demiyorum yazarken ama yazarı besleyen bütün kaynakların izleri vardır yazdıklarında ve bunların, bilinç düzeyinde yazar bile çoğu zaman farkında değildir. Neye ilgi duyduğum, ideolojim, inancım, ailem, eğitimim ve daha pek çok şey, yüzümü nereye döneceğimi belirliyor ve bu, benden bağımsız gerçekleşiyor. Fellini “Sanat otobiyografiktir, inci istiridyenin otobiyografisidir” der. Çok sevdiğim bir sözdür ve katılıyorum ustaya ama istiridyenin içindeki incinin, dışarıdaki denizin hareketleriyle, o denizin niteliğiyle şekillendiğini de göz ardı etmemek gerekir. Prozakla Ayakta Duruyorum, Kalbimin Çarmıhı, Gölgesiz, Ve Yıldızlar Parlıyordu, Salıncak, Uzaktan Bakmak.Bu altı öykü de, farklı sesler çıkarmasıyla yine bir akordiyon gibi birbirine yaklaşıp, uzaklaşırken bu sefer kötülüğü, ikircikli halleri, yer yer tekinsizliği ön plana çıkarmasıyla dikkat çekiciler. Net olarak evet var böyle bir şey diyemesek de bizi ürküten, korkutan, tam manasıyla kendini göstermediğinden tarifi zor bir tekinsizlik hali, -hissiyatı hatta- var. Ve Yıldızlar Parlıyordu ile Salıncak öykülerinde kötülüğün başat unsurlarını erkekler yaratıyor ama kadınlar da var aslında. Erkeklerin kadınları gölgeleyen taraflarının yarattığı tedirginlik duygusu, kötülük olacak hissi, hiçbir şey olmasa bile o kadar etkili ki bu yüzden rahata eremiyoruz. Çok belirgin veya belli belirsiz, kötülüğün yaratmış olduğu huzursuzluğu, var oluşundaki o gücü konuşmak isterim sizinle. Kendini anlayamayan ve anlatamayan dolayısıyla anlaşılamayan insan, kötülük üretmeye başlıyor; onu dinlemeyenleri zorla alıkoyarak kendine maruz bırakmaya kalkıyor, zorla sevgi görmek istiyor! Türkiye’deki kadının durumu maruz kalmaktır. Her an tetikte olmak, herkese temkinli yaklaşmak zorundadır burada kadın. Erkeklerin genel özelliği ise sözden uzak, şiddete yakın duruşlarıdır. Sözle, romanla, şiirle, öyküyle ilişkisi zayıf bir erkek kimliği var ülkemizde. Peki neye yarar öykü, şiir, roman? En basit haliyle söyleyecek olursak kendini tanımaya ve anlamaya dolayısıyla diğerlerini anlamaya yarar. Edebiyatı ve sanatı küçümseyen erkek kimliği, ilkel varoluşuna dönüyor, şiddetle her şeyi çözebileceğine inanmaya başlıyor. Türkiye’nin temel sorunlarından biri, birbirini anlamaktan uzak kadın ve erkekler. Söz konusu erkek kimliğini ise herkesin bildiği üzere ideolojiler besliyor, siyasi damarlar besliyor, geleneksel yapılar besliyor, kurumlar besliyor ve maalesef kadınlar da besliyor. Yaşar Kemal’in “Yılanı Öldürseler” romanındaki büyükanneyi nasıl unutabiliriz mesela? Oradaki cinayetin temel azmettiricilerinden biridir, bu yalnızca o romana özgü istisnai bir durum da değil maalesef. Bu coğrafyada yaşayan bir kadın olarak tanımlamaya çalıştığım toplumsal yapıdan etkilenmemiş olmam elbette ki pek olası değil, sözünü ettiğiniz tedirginliğin kaynağında işte bu var muhtemelen. İçimde Bir, Kahire’de Öğle Vakti. Kitabın iki kısa ve çok yoğun öyküleri. Bir bilinç akışından ziyade son derece konsantre öyküler diyebilirim ikisi içinde. Ki bu öyküler hem kullandığınız dil hem de teknik açıdan, hem anlatımınız düşünüldüğünde hem de konu itibariyle zıtlıklar içeren öyküler. Fakat ruhlarımızda yarattığı etki gücü aynı. “Öğle vakti yavaşça soyunuyor sıcağı, ayaklarını akşamın serin taşlarına basmaya hazır.” yumuşak gibi görünen efektif anlatım mı bu kadar etkili kılıyor Kahire’de Bir Öğle Vakti’ni ya da…; “İçimde bir. Dur. İçimde bir. Dur. İçimde Bir. Dur. Dur. Dur-maaa!!!” son nefesteki bu Dur-maaaa!!!” yı beklemiyorduk ve bu beklemediğimiz bir şekilde kopan “ters çığlık” mı İçimde Bir öyküsünü bitirdiğimizde zihnimizde bir tahribat etkisi yaratıyor? “İçimde Bir” tema açısından Türkiye’nin halının altına süpürülen, yok sayılan çok ağır meselelerinden birine odaklanmıştır ama bu meseleyi ele alırken en başta dil kurgusuyla rahatsızlık yaratsın istedim. Oradaki dikenli tellerle çevrili dil, ana karakterin hayattan sökülüşünü, ruhunun çentik çentik koparılıp parçalanışını, bedenine yabancılaşmasını duygusal ve sessel boyutuyla okura yaşatma iddiasındadır. Yukarıda birey özelinde kendini görme, tanıma eksikliğimizden söz etmiştim, toplumsal boyutta da bir yüzleşmeme inadı içindeyiz. Yüzleşmediğimiz sürece de en masumlar bedel ödemeye devam edecek. Hariçten Gazel öyküsünü okurken, çoğu konuda bir bilgimiz yok aslında ama kesinlikle bir fikrimiz var ve bunu söylemekten asla çekinmiyoruz, konusunu düşündüm. Özellikle de öykünün son çeyreğindeki Kapsama alanı dışındaki muhtemel yorumcu 1 – 2- 3 kısımları hariçten attığımız gazellerin zemininin ne kadar kaygan olduğunu bize göstermekte. Olayı yaşayanlardan, yorumculara, kapsama alanı dışındakilerden, içindekilere varana kadar niye kapsama alını dışında gerçekten kalamıyoruz? Bir anlama, anlamaya çalışma çabasından ziyade; en basit, gündelik haliyle kapsama alanı dışında kalamama hali bu, ne dersiniz? Sizin de söylediğiniz gibi her şey dönüp dolaşıp anlamaya çalışmak yerine yargılama kültürümüze geliyor, gerçi bunun tümden bizim kültürümüze özgü olduğunu da söyleyemeyiz, ama bizde daha yaygın galiba. Sözün yıkıcı etkisinin hızla devreye girebildiği bizim gibi kültürlerde insanlar her an ipin ucunda bulabilirler kendilerini. Sözlü kültürün sağaltıcı değil sayrılatıcı etkisinin daha öne çıktığı bir yapıya doğru gittiğimizi düşünüyorum. Sözle birinin kafasını uçurmak için fırsat kollayan insanlar var, sözle şiddet yayan ya da var olan şiddeti alevlendiren. Caddede, sokakta ya da sosyal medyada sözün bir anda nasıl alevlenip önüne geçilemez hale geldiğini görüyoruz. Sosyologların dediği gibi çocuk bir toplum olmaktan çıkamamış olmamızın bir uzantısı belki de bu, bir yetişkin gibi davranamıyoruz. Hemen celallenip hemen asıp kesen, hemen hüküm veren insanlar var her yerde. Hikmetle anılan, doğu imgesiyle çelişen ve sanki hiç eşleşmemiş gibi duran bir gerçeklikle içe içe yaşıyoruz. Tüm öyküleri ya bir aktarıcı/anlatıcı üzerinden okuyoruz ya da olaylara durumlara içerden bakarak salt anlatıcı perspektifinden okuyoruz. Her şeyi anlama, anlatma, aktarma içindeki insana son tahlilde “her şeyi de anlama, anlatma, aktarma” çabası içinde olmamızın ne kadar nafile olduğunu söyleyen bir ses de var sanki öykülerde, ne dersiniz? Bu derece anlatma çabası içerisindeyken aslında duygularımızı yok ediyor olabilir miyiz? Bu minvalde “sıradan yaşamlar” ve “kendi hayatlarından sıkılan karakterler” diyebilir miyiz Sonun Bacakları’ndaki yaşamlar ve bu yaşamları oluşturan karakterler için? Yaşamlar sıradan olabilir ama karakterler pek de sıkılmış gibi gözükmediler bana. Farkında olarak veya olmayarak duygularını geri plana iten ama böylesine bir anlatma ve aktarma çabası içinde de olan insanın sıkılıyor olma ihtimali çokta mümkün değil gibi sanki, ne dersiniz? Bir çatışma, bir anlaşmazlık durumunda iki taraftan biri, kendini anlatmaya çalıştığında dikkat edin, çok yerinde ve doğru ifadeler kullansa da o sözcükler, karşısındakinde istenen etkiyi yaratmazlar; çünkü bir mesele, her şeyden önce duygularımızın korunmasız olduğu alanı tehdit eder. Duygularımızın savunmasız olduğunu karşımızdaki hem görsün, onların diliyle konuşsun isteriz hem de bu zayıflığımızı saklamaya uğraşırız. Karşımızdaki kendini anlatmak için aklını ve düşüncelerini yardıma çağırmıştır ama biz, duygularımızın dizginini artık elimizden kaçırmışızdır, akılcı sözleri algılayamayız. Anlamak, sakinliğin ve aklın gölgesinde mümkün kısacası, o noktaya gelmedikçe anlamak çok mümkün değil o noktaya geldiğimizde ise duyguların sıcaklığından uzaklaşmış oluyoruz. İşte bu nedenle gereğinden fazla bir kendini ifade etme çabası da tıpkı tam zıddında olduğu gibi ortak duygusal zemini örseliyor bazen. Sorunuzun ikinci kısmına ilişkin şunu söyleyebilirim: Öykülerimi çözümlemeye yönelik konuşmaktan yana değilim, yukarıda söylediğim gibi metin, yazardan bağımsız bir yolculuk yapar ve okurda her şeyden önce duygusal etki yaratır, ona müdahaleden kaçınmaya çalışıyorum ama şunu belirtmeden de geçmek istemiyorum, karakterlere dair belli sınıflandırmalar ya da saptamalar yaparken çok dikkatli olmak gerekir. Sıradan karakter nedir mesela? Sıra dışı nedir? Bir karakterin nasıl anlatıldığı, nasıl bir örüntüye oturtulduğudur önemli olan. Ama daha da önemlisi, öykü her şeyden önce bir yakından bakma deneyimidir. Yakından baktığınızda gördükleriniz hiç de sanıldığı gibi “sıradan” olmayabilir ve yazar, kendi algısıyla, diliyle yeni bir gerçekliğe oturtur gördüklerini. Agnes Varda bir yerde şöyle der: “Alışıldık bir şeye çok yakından baktığınızda o kadar da alışık gelmeyebilir” Çevirmensiniz. Farsçaya hakimsiniz ve özellikle İran edebiyatına dair Furug Ferruhzad şiirleri Sadık Hidayet, Goli Taraghi, Gulam Hüseyin Saedi, Ali Eşref Dervişyan, Abbas Kiyarüstemi metinleri çevirileriniz var. Çevirmenler çevirdikleri eseri tekrar yaratıyorlar ve bu anlamda eserleri kendi ana dillerinden başka bir ana dile çevirerek değerine paha biçilemez bir iş yapıyorlar desem, sizden de bu konuda mütevazi olmamanızı rica etsem, ne dersiniz? Mesela edebiyat dünyasında çevirmenler olmasaydı, edebiyat dünyası diye bir şey olur muydu? Çevirisini yaptığınız yazarlardan en çok hangisinden etkilendiniz diye de sorsam bu soruya ek, hangi yazarlar veya kitaplar ön plana çıkar? Çeviri beyin kıvrımlarını arttıran, çok meşakkatli ama çok da zevkli bir uğraş. Belli bir disiplin içinde çalışma yetisi kazandırıyor insana, bir kitap çevirmeye başladığımda zamanı kullanma biçimim kesinlikle değişiyor. Daha az zamanda daha çok iş çıkarmaya başladığımı fark ediyorum. Sözcüklerle uğraşmaya bayılıyorum, özellikle de mecaz anlamlarla, deyimlerle… Onları çevirirken anlamı bütünüyle kavrayan bir karşılık bulduğumda keyfime diyecek olmaz. Farsçadaki bir deyimin, atasözünün Türkçedeki dil mantığıyla kurulduğunu görmek de beni heyecanlandırır, benzerlikler hoşuma gidiyor, farklılıklar da… Dili seven bir çevirmenin yaptığı çeviri hemen belli eder kendini, okurken dil tadı bırakır damağınızda. Böyle bir kitaba denk geldiğimde mutlaka çevirmene şapka çıkarırım, “vay be!” derim “nasıl güzel bir cümle kurmuş, bu sözcüğü de nereden bulup getirmiş, tam yerli yerinde kullanmış!” Bazen çok kullanılmayan bir sözcükle karşılaşır, eski bir dostla karşılaşmışçasına sevinirim, bazen anlamını hiç bilmediğim bir sözcüğü çevirmen sayesinde keşfederim. Çevirmen hak ettiği değeri görüyor mu sorusu ise Türkiye şartlarında cevabı ortada bir soru bana kalırsa. Bu konuda çok zayıf bir farkındalık var ama yavaş yavaş bir bilinçlenme de söz konusu. Çevirinin bana neler kazandırdığını bütünüyle anlamam sanırım mümkün değil. En çok beni kimin etkilediği sorusunun cevabı ise değişmeyecek: Furuğ Ferruhzad! Onun, beş kitabını çevirmiş olmakla her zaman gurur duyacağım. Gelelim diğer sorunuza, çeviri olmasa ne olurdu? Şu olurdu, bu olurdu deyip ahkam kesmek, büyük sözler etmek istemiyorum ama onca dili öğrenemeyeceğimize göre pek çok dünyadan, pek çok insandan mahrum kalacaktık! Santiago Nasar’ı, Dimitri Karamazov’u, Baltazar’ı, Aleksi Zorba’yı, Madam Bovary’yi, Prens Mişkin’i tanımadan ölmek! Düşünsenize ne feci! Pandemi döneminin içinden geçiyoruz ve artık böyle bir dönemi neden yaşadıktan ziyade sizce nasıl bir gelecek bekliyor bizleri diye sormak istiyorum. Hem yaşamın kendisi hem edebiyata yansımaları hem de olası tüm yenilikler adına bizi neler bekliyor olabilir? Bir tahminde bulunmak veya ön görebilmek mümkün mü? Ne dersiniz? Bu süreçte yani aşağı yukarı on dört aylık bir zaman diliminde pek çok farkındalık yaşadı insanoğlu. Pek çok kişi, elektronik aygıtlar olmadan kendine yetebilmenin imkansızlığını gördü ama bununla kaç kişi yüzleşebildi? Öte yandan sanatın nasıl bir işlevinin olduğu daha iyi anlaşıldı, sanat olmasa insanın uzun yolculuğunda nasıl çaresiz kaldığı da görüldü. Peki sanatın ve sanatçının hakkını teslim ettik mi? Daha çok sahip çıktık mı sanata, sanatçımıza? Farkındalıklarını arttırarak, yüzleşmelerini bitirerek çıkanlar da oldu bu süreçten ki ben onlara çok güveniyorum ve gelecek adına umudumu da onlar sayesinde diri tutuyorum. Ne olursa olsun insan, yaratacak ve yaratabildiği oranda fark edecek, değiştirecek, yeniden kuracak ve her şeyden önemlisi ayakta duracak.















