top of page
  • YouTube
  • IG
  • twitter
  • Facebook

Search Results

Bu sitede ara

Boş arama ile 5404 sonuç bulundu

  • Hoca, Baba, Amca, Ben - Murat Uyurkulak

    Hoca, Baba, Amca, Ben, Murat Uyurkulak’ın 2017-2020 arası yazdığı öyküleri bir araya getiriyor. Kitaba adını veren ilk bölümde dört karakter üzerinden anlatılan hikâyeler var. Bu karakterlerden üçü, anarşistlikten komünistliğe uzanan muhtelif muhalif tonları olan üç alkolik. Gururlu, dürüst, yoksul, dışarıdan bakıldığında “kaybeden” diyebileceğiniz, ama kendilerini asla kaybetmiş görmeyen, hayat, memleket, dünya ve insanlar hakkında söyleyecek bolca sözleri olan, entelektüel karakterler. Rakıları, muhabbetleri, şehirleri ve ufaktan yaşadıkları gönül maceralarıyla her şeye rağmen kendileriyle barışık ve eğlenceli insanlar. Onların düşüncelerini ve hikâyelerini ise “oğul, yeğen ve öğrenci” olan, ortalarındaki “Ben” karakteri sayesinde okuyoruz. İkinci bölüm “Tuhaf Şahıslar Albümü”ndeyse ilginç karşılaşmalar, hayata gölgesini ya da ışığını düşüren anekdot ile anılar ve kimini okurların yakından tanıdığı çeşitli figürlerin ustalıkla hikâyeleştirilmiş dokunaklı portreleri yer alıyor. “Bir sabah, uykunun en tatlı yerindeyken, kapı zili acı acı öttü. Bülbül zillerdendi, bana çocukluğumun geçtiği Aydın’daki aile evini, o evdeki mutsuzluğu ve yoksulluğu hatırlattığı için sevmezdim, ama değiştirmeye de cesaret edemiyordum, maziyle iyi kötü bir bağdı neticede. Kalktım. Dedim herhalde ev arkadaşlarımdan biridir. Anahtarını falan unutmuştur. Açtım kapıyı, hoca, babam ve amcam karşımda duruyordu. Sabahın daha o saatinde sallanıyorlardı içkiden. Babamın elinde büyükçe bir bavul vardı.” HOCA BABA AMCA BEN Murat Uyurkulak Can Yayınları, 160 s. İstanbul, 2021.

  • Çevrimiçi Etkinlik: Tarlaların Kesekleri

    Yesayan Salonu 13 Mart Cumartesi günü Figen Şakacı'yı konuk ediyor. Melike Koçak ve Alara Çakmakçı, yazar Figen Şakacı’yla Kesekli Tarla öykü kitabını konuşacaklar. "Edebiyat Patikaları" serisinin ikinci bölümünde, Melike Koçak ve Alara Çakmakçı yazar Figen Şakacı’yla İletişim Yayınları’ndan geçtiğimiz temmuz ayında çıkan Kesekli Tarla öykü kitabını; Bitirgen’le başlayıp Pala Hayriye’yle devam eden ve Hayriye Hanım’ı Kim Çaldı?’yla noktalanan roman üçlemesini konuşacaklar. Edebiyatının kurucu ve geliştirici unsurlarını, toplumsal ve siyasal arka planını, yazma süreçlerini, yazarın dünden bugüne Türkçe edebiyattan ve dünya edebiyatlarından beslendiği, ilham ve güç aldığı yazar, şairleri, kurmacanın sınır boylarındaki imkân ve ihtimalleri soracaklar. Kurmacada ve gerçeklikte şaşırmaktan şaşmayan kadınları, yüzyıllardır süregiden acıları ve ağrıları anlatmanın yollarını, edebiyatın temel meselesi ve aracı olan dil ve üslubundaki tercihlerini, arayışlarını en çok da mizah ve ironiyi konuşacaklar. Bu çağda, günümüz Türkiyesinde, pandemi koşullarında yazmak ve yazar olmayı düşünürken son dönem yazılan öykü ve romanlara edebiyat içinde bakış atmayı da ihmal etmeyecekler. Sohbetin canlı yayınını Yesayan Salonu Youtube kanalından veya Aras Yayıncılık Facebook ve Twitter hesaplarından izleyebilirsiniz.

  • "Şimdi hikâyemi anlatabilirim"

    Çağdaş İrlanda edebiyatının önde gelen şairlerinden, şiirlerinde kişisel yaşantısından izler, gündelik hayat ve sıradan olayların yansımalarının yanı sıra erkek egemen toplumlarda cinsiyet ayrımcılığı nedeniyle ikinci cins sayılan, ötekileştirilen, belirlenmiş rollerle kendilerine büyük sorumluluklar yüklenen, din ve geleneksel ahlak baskısı altındaki kadınların durumuna odaklanan Eavan Boland'dan iki şiir. Şair Gonca Özmen'in çevirisiyle sunuyoruz. Kayıp Ülke İki kızım var. Yeryüzünden tek isteğimdi onlar. Neredeyse tek. Bir karış da toprak istedim: Tepelerin kuşattığı bir şehir. Şehirde bir nehir. Halinden memnun bir ada. Benim diyebilirim böylece. Bana ait. Laf olsun diye değil. Büyüdüler ve çok uzaktalar şimdi Hafıza bile göçmen oldu çıktı başıboş dolaşıyor aşkın manzara kisvesine büründüğü yerde: Bir yer ki tepeler bir çocuğun gözlerinin renginde bir yer ki çocuklarım uzaklar, ufuklar: Geceleyin, uykunun eşiğinde, Dublin Körfezi kıyısını görebiliyorum. Sarp kayalıklarını ve granitten iskelesini. Burayı, diyorum, böyle mi görmüş olmalılar açılırken posta gemisiyle alacakaranlıkta, gölgeler düşerken geride bıraktıkları ve sonsuza kadar sevecekleri her şeye? Sonra Hayal ediyorum kendimi karaya dönük küpeştesinde o geminin, ararken bir elin son görüntüsünü. Görüyorum kendimi o suyun yeraltı dünyasında, karanlık hızla girerken içeri ve söylerken kayıp bir ülke için bildiğim tüm isimleri: İrlanda. Yokluk. Kızım. The Lost Land I have two daughters. They are all I ever wanted from the earth. Or almost all. I also wanted one piece of ground: One city trapped by hills. One urban river. An island in its element. So I could say mine. My own. And mean it. Now they are grown up and far away and memory itself has become an emigrant, wandering in a place where love dissembles itself as landscape: Where the hills are the colours of a child's eyes, where my children are distances, horizons: At night, on the edge of sleep, I can see the shore of Dublin Bay. Its rocky sweep and its granite pier. Is this, I say how they must have seen it, backing out on the mailboat at twilight, shadows falling on everything they had to leave? And would love forever? And then I imagine myself at the landward rail of that boat searching for the last sight of a hand. I see myself on the underworld side of that water, the darkness coming in fast, saying all the names I know for a lost land: Ireland. Absence. Daughter. İrlanda Ana/yurt Başta topraktım. Sırtüstü uzandım tarlalar olayım diye bir yanıma döndüğümde tepeydim Dondurucu yıldızların altında. Görmedim. Görüldüm. Gece gündüz sözcükler düştü üstüme. Tohumlar. Yağmur damlaları. Çentik çentik kırağı. Birinden adımı öğrendim. Kalktım. Hatırladım. Şimdi hikâyemi anlatabilirim. Farklıydı hakkımda anlatılandan. Şimdi bahardı üstelik. Görebiliyordum karadan ayrılarak onda açtığım yarayı. Batıya gittim. Oraya varınca öyle aşkla baktım ki her bir tarlaya sererken boylu boyunca içindeki paslanmış tekeri ve bebek arabası iskeletini öyle aşkla baktım ki katırtırnaklarıyla ışıl ışıl uzaklara bir zamanlarki kendime beni yanlış anladılar. Geri dön bize dediler. Güvenin bana diye fısıldadım. https://www.poetryfoundation.org/poetrymagazine/browse?contentId=39369 Eavan Boland Çeviren: Gonca Özmen EAVAN BOLAND 1944 yılında Dublin’de doğan, çağdaş İrlanda edebiyatının önde gelen şairlerinden Eavan Boland altı yaşındayken diplomat babası ve ressam annesiyle Londra’ya taşındı. Daha sonra Dublin, Londra ve New York’ta eğitim gördü. Aralarında Trinity College’ın da bulunduğu üniversitelerde ders verdi, yaratıcı yazarlık programı yöneticisi ve İngilizce edebiyat profesörü olarak Stanford Üniversitesi’nde çalıştı. 27 Nisan 2020’de California’da öldü. İlk şiir kitabını on sekiz yaşındayken yayımlayan Boland’ın şiirlerinde kişisel yaşantısından izler, gündelik hayat ve sıradan olayların yansımaları vardır. Ayrıca kadın, eş ve anne olarak, erkek egemen toplumlarda cinsiyet ayrımcılığı nedeniyle ikinci cins sayılan, ötekileştirilen, belirlenmiş rollerle kendilerine büyük sorumluluklar yüklenen, din ve geleneksel ahlak baskısı altındaki kadınların durumuna tepkilerini görürüz. Kişiselin politik olduğunu düşünür. Toplumda ve aile içinde, yaşantıları önyargı ve kalıplarla sınırlanmış, baskı ve şiddet gören kadınların cinsiyet ayrımcılığına karşı bilinçlenmelerinde feminist bir sanatçı olarak etkili olmuş, bu alanlarda yazdığı denemeleri A Journey With Two Maps: Becoming a Woman Poet (İki Haritayla Yolculuk: Kadın Şair Olmak, 2012), Object Lessons: The Life of the Woman and the Poet in Our Time (Nesne Dersleri: Zamanımızda Kadının ve Şairin Hayatı, 1995) adlı kitaplarında toplamıştır. Uzun yıllar ülkesinden uzakta yaşamasına karşın İrlandalı kimliğini korumuş, anayurt özlemi ve halkına sevgisini dile getirmiş, İngiliz sömürgeciliğini, göçmenliği, halka uygulanan siyasal baskı ve şiddeti, insanların çektiği yoksulluk ve acıları mitolojik ve tarihsel ögelerle günceli kaynaştırarak sert bir dille işlemiştir. Çoğu şiiri gibi kimi kitaplarına seçtiği adlar bile onun kişilik ve kimliği, duygusal ve düşünsel dünyası, şiirlerinde işlediği toplumsal konu ve izlekler hakkında fikir verir: The War Horse (Savaş Atı, 1975), In a Time of Violence (Şiddet Zamanı, 1994), The Lost Land (Kayıp Ülke, 1998), Domestic Violence (Aile İçi Şiddet, 2007), A Woman Without A Country (Ülkesiz Bir Kadın, 2014), A Poet’s Dublin (Bir Şairin Dublin’i, 2016). Çevirisini yaptığım “Kayıp Ülke” (“The Lost Land”) ve “İrlanda Ana/yurt” (“Mother Ireland”) şiirleri The Lost Land adlı kitabından alınmıştır.

  • Geçmişten gelen kadın

    "Özellikle ikili cinsiyet sisteminin aşılabilmesi için bedenlerin eşitlenmesi anlayışını savunan feminist ütopyalarda annelik ve babalık rollerinin dönüşümlü hale getirilmesi, üremenin kadın bedenine ait bir durum olmaktan çıkarılması ve farklı biyo-teknolojik gelişmeler ışığında erkeklerin de doğum yapabilmesi, çekirdek aile anlayışının yerine kolektif yaşam tarzının getirilmesi gibi durumlar ele alınmaya başlandı." Nilüfer Altunkaya, Zamanın Kıyısındaki Kadın ekseninde feminist ütopyaları ve toplumsal cinsiyetten kaçış rotalarını değerlendiriyor. Nilüfer Altunkaya Toplumsal Cinsiyet Kavramı "Toplumsal Cinsiyet" kavramının sosyolojiye ve feminist literatüre dahil olması oldukça yenidir. Bireyin dünyaya geldiği andan itibaren kadınlık ve erkeklik olarak tanımlanan cinsiyet durumunun, biyolojik ve toplumsal açıdan farklı ele alınması gerektiği ilk olarak 1972 yılında Ann Oakley tarafından ifade edildi. Ann Oakley’in açıkladığı gibi biyolojik açıdan kadın-erkek ayrımını yapmak için cinsiyet (seks), toplumsal rollerle bireyin doğduğu andan itibaren inşa edilen ve kadınlık-erkeklik arasındaki toplumsal eşitsizliğe gönderme yapmak içinse ‘toplumsal cinsiyet’ ifadesini kullanmak gerekir. Toplumsal açıdan kadınlık erkeklik durumu, doğuştan gelen biyolojik özelliklerle belirlenir; kadın ve erkek cinsinden birine ait olma durumu, sosyal normlar ve rollerle inşa edilerek değiştirilemez kabul edilir. Sosyal roller, aile içinde, eğitim kurumlarında ve devletin bireyle temas içinde olduğu hemen her kurumsal yapıda oldukça net sınırlarla belirlenerek cinsiyetler arası karşıtlıklarla dayatılır. Ara durumlara sosyal alan içinde tahammül edilemez, aykırı olan yargılanır, çocuğun ilk sosyalleşmeye başladığı çevrelerde bile kabul görmez ve her türlü baskıyla savuşturulmak istenir. Bilindiği gibi cinsel kimlik çok erken yaşlarda oluşmaya başladıktan sonra çocuğun kendi cinsine yönelik tutumuna dönüşür. Kadın erkek arasındaki farklara dayanan ve ön yargılarla pekiştirilen cinsel kimlik bilgisi cinsiyet rollerinin oluşumuyla sosyal açıdan biçimlendirilir. Öğrenmeyi temel alan yaklaşımlara göre cinsiyet rollerinin öğrenilmesi toplumsallaşma ve içselleştirme yoluyla gerçekleşir. Örneğin bir kız çocuğu bebekleriyle evcilik oynarken ebeveynleri tarafından onaylandığını fark eder, erkek oyuncağı ile oynadığında ise olumsuz tepkiler alır ve böylece cinsiyete dayalı oyuncaklar seçmeyi öğrenir. Aynı durum erkek çocuk için de geçerlidir. Çocuktaki onaylanma isteği ve taklit etme güdüsü böylece cinsel kimlik rollerinin öğrenilmesini sağlar. Biyolojik açıdan farklı olan bu iki cinsin toplumsal roller açısından sahip olduğu düşünülen farklılıkları toplumsal hayat inşa eder ve dayatır. Böylece cinsel varoluş değiştirilemez ve seçilemez kabul edilirken beden biyolojik determinizmin uygulama alanı haline gelir. Yapılan araştırmalar, cinsiyet rollerinin belirlenmesinde tarihsel açıdan iş bölümü sürecinin ve aile mülkiyetine geçişin etkin olduğunu göstermektedir. Erkeğin avlanma, silahlanma gibi mülkiyeti korumaya dayalı işlerine karşılık kadına mülkiyet içi doğum, çocuk bakımı, ev içi işler kalmıştır. Bu iş bölümü süreci modern hayata yansıtılarak cinsiyete dayalı roller aile içi inanç, anlayış ve tutumlarla olduğu kadar devlet kurumları ve sosyal normlarla da pekiştirilmiştir. Toplumsal cinsiyetin inşa edilerek devam ettirilmesini sağlayan unsurlar en basit anlamda kadın ve erkek arasında olması gerektiği düşünülen farklara dayanır. Biyolojik açıdan farklı olan bu iki cinsin toplumsal roller açısından sahip olduğu düşünülen farklılıkları toplumsal hayat inşa eder ve dayatır. Böylece cinsel varoluş değiştirilemez ve seçilemez kabul edilirken beden biyolojik determinizmin uygulama alanı haline gelir. Üremenin kadın bedenine hapsolmuş olması modern cinsiyet rolleri açısından aşılamaz kabul edilir ve kadın erkek arasındaki farklılıklara gerekçe teşkil eder. Tam da bu nedenle 70’li yıllardan itibaren toplumsal cinsiyet paradigması, kadını anne olmaya indirgeyen anlayışı değiştirmeye çalıştı. Özellikle ikili cinsiyet sisteminin aşılabilmesi için bedenlerin eşitlenmesi anlayışını savunan feminist ütopyalarda annelik ve babalık rollerinin dönüşümlü hale getirilmesi, üremenin kadın bedenine ait bir durum olmaktan çıkarılması ve farklı biyo-teknolojik gelişmeler ışığında erkeklerin de doğum yapabilmesi, çekirdek aile anlayışının yerine kolektif yaşam tarzının getirilmesi gibi durumlar ele alınmaya başlandı. Feminist Bir Ütopya Marge Piercy’nin Zamanın Kıyısındaki Kadın adlı eseri feminist ütopyalar arasında en önemlilerden biri olmakla beraber modern hayatın ötekileştirdiği bireylerin yaşamına ışık tutarak keskin bir eleştiri de barındırmaktadır. Connie sadece kadın değildir, Meksika asıllı ve yoksuldur. Böylece ona biçilen elbise içinde ne kadar çırpınsa da baştan kaybetmiştir. Tüm iyi niyetiyle yeğeni Dolly’i kötü yaşam şartlarından ve bedenini pazarlayan adamdan kurtarmaya çalışırken olaylar onun aleyhinde gelişir. Dolly, kendi saf bencilliği içinde sevgilisiyle bir olarak Connie aleyhinde tanıklık yapar ve tüm bu olanlar Connie’nin haksız yere tımarhaneye yatırılmasına neden olur. Kötü yaşam koşulları ve alkolün etkisiyle kızına şiddet uyguladığı için biricik kızı bakıcı aileye verilmiştir. Çocuğuna şiddet uygulamış bir anne olmasının yanı sıra daha önce de hastane geçmişi olduğu için kimse onun masum olduğuna inanmaz. Roman bu noktada o yılların ‘tımarhane’lerine yönelik eleştirel bir bakış açıcısına sahiptir. Tıpkı Guguk Kuşu’nda olduğu gibi doktorlar ve hemşireler uygulanan tedavi yöntemleriyle kurumsal yaptırımları temsil eden ve normal dışı kabul edilen bireyi öğüten bir sistemin uygulayıcılarıdır. Güçlü olan sistemdir ve bireyin masumiyetinin bir önemi yoktur. Birey adına verilecek kararlar sistemin istencine uygun olmalıdır. Böylece hastaya bakışla iyileşme süreci anlayışı bambaşka boyutlar kazanır. Romanın şimdiki zamana ait olan bölümlerinde yazar, Connie’nin hastaneden ve uygulanan pasifleştirici tedavi yöntemlerinden kurtulmaya çalışmak için verdiği mücadeleyi, geçmiş yaşantısını hatırladığı anıları da kapsayarak iç içe anlatır. Geleceğe geçiş Connie’nin özel bir alımlayıcı olduğunu ifade eden Luciente aracılığıyla olur. Geleceğe geçtiği zamanlarda Connie geçmişten gelen kadın olarak ağırlanır, dostluklar edinir, gelecekteki dostları ona oldukça sıra dışı olan yaşam tarzlarını tanıtıp kendilerini anlatırlar. Gelecek aslında pek de Connie’nin beklediği gibi değildir. Bir anlamda köy hayatı gibi gelir ona. İktidar anlayışının yerine eşitlikçi bir yaklaşımla dengeli üretimi sağlayarak özgürlükleri gözeten bu toplumsal yapı elbette günümüzle kıyaslandığında oldukça ileridir aslında. Ekolojik dengeyi sağlamak adına verilen çaba, anneliğin zorunluluktan çıkarılması, çocuk üretim evinde hayata getirilen çocukların farklı annelerinin olması, meslek ve yaşam tarzı seçiminde insanların bireysel istek ve heveslerinin gözetilmesi, gelecekteki hayatın modern hayata alternatif bir hayat olarak düşünüldüğünü hissettirir. Her şey eşitlik ve iyi niyet maskesinin arkasında gizlenir ama acı gerçek zayıf ya da sahipsiz olanın bu çarklar arasında nasıl da yok sayıldığıdır. Zamanın Kıyısındaki Kadın’ı bu açıdan feminist ve çevreci bir ütopya olarak değerlendirmek mümkündür. Bu noktada Marge Piercy, ataerkil sistemin bireysel hak ve özgürlükler açısından da sınıfta kaldığını, özellikle sosyal normların dışında kalan ‘öteki’lerin kolaylıkla öğütüldüğü, devletin hastane ve hapishane gibi kurumlarının dışlayıcı tavrının tesadüf olmadığını düşündürür bize. Her şey eşitlik ve iyi niyet maskesinin arkasında gizlenir ama acı gerçek zayıf ya da sahipsiz olanın bu çarklar arasında nasıl da yok sayıldığıdır. Bilimsel çalışmalar da deneysel yöntemler de bu eleştiriden nasibini alır. Hastayı kobay olarak kullanan ve pasifleşerek kontrol edilebilir hale getiren yöntemlerin yok edici etkilerine bakılmaksızın uygulanması bilimin de sistemin bir kurumu olarak işlevselleştirilmiş olduğunu gösterir. Söz konusu ‘deli’lerin iyileştirilmesi ve zararsız hale getirilmesi olunca hak ihlalleri iyice önemsiz hale gelir. Zamanın Kıyısındaki Kadın bize modern ataerkil sistemin öğüttüğü bireylerin yaşamından yola çıkarak başka dünyaların mümkün olabileceğini anlatan çok katmanlı bir roman. Sömürüye dayalı bir dünya değildir geleceğin dünyası ama gelecekte de savaşlar vardır. Bu yanıyla gerçekçi bir dünya yaratmıştır Piercy. İnsana dair acıların, ölümün, varoluş kaygılarının olduğu bir dünya… Connie teslim olmayan kadını simgeler. Şimdi yaşanan haksızlıklara direnen bir kadın olarak geleceğin inşa edilmesinde oynayacağı rolü anlamış gibidir. Belki de şizofren değildir ve gerçekten çok iyi bir alımlayıcıdır. Bugün feminist eleştiri kuramları açısından baktığımızda mevcut ataerkil erkin alternatifini yaratmış olması bakımından hâlâ kült bir roman olarak değerini koruyor, Zamanın Kıyısındaki Kadın. Zamanı aşan ışıltısıyla zihin açıcı bir etki yaratıyor.

  • Eşikleri aştık

    "Nochlin’in on sekizinci yüzyıldan yirminci yüzyıla uzanan görsel imge örnekleriyle konuşursak bu türden işlerde “kesilmiş bacak imgesi cinsel güç ilişkilerinin kolayca kavranan kapsanışını” sunar. Kadın bacağı erkeğin hazzına içkin bir nesne olarak görülürken, erkek bacağının kendisi aynı şeyi ifade etmez. O enerji ve güç olarak yorumlanır." Duygu Kankaytsın, Linda Nochlin'in Kadınlar, Sanat ve İktidar adlı çalışması üzerine yazdı. Duygu Kankaytsın Geçenlerde Ataşehir Kültür’ün ‘Çağdaş Sanat Konuşmaları’nda Süreyyya Evren ile birlikte Linda Nochlin’in Kadınlar, Sanat ve İktidar adlı kitabını konuştuk. Yedi makaleden oluşan bu şahane kitabı Evren Türkçeye kazandırarak müthiş bir iş yaptı. Kitabı ‘Sanatta iktidar nasıl işler?’, ‘Sanat tarihine feminist müdahale bugün ne demektir?’ ve ‘Sanat kanonu yeniden kurulabilir mi’ sorularıyla tartışmaya açtık. Nochlin’in derinleştiği bazı yerler üzerinden de yeniden düşünmeye çalıştık. O konuşmanın hemen sonrasında gelen bu yazı teklifi için farklı şeyleri söylemek benim açımdan kolay olamazdı. O bakımdan oradaki konuşmanın ana hatlarının ne olduğunu ifade etmeye çalışmak istedim ve bu vesileyle konuşmanın fikrimi beyan etmeme yardımcı olmasına da sevindim. Nochlin’in “Kadınlar, Sanat ve İktidar” başlıklı makalesinde “iktidarın konuşlanması” dediği şey bir tarafta iktidar sahipleri diğer tarafta iktidara tabi olanlar ile ötekinin yaratımı ve ötekiliğin gösteriş biçimlerini sunmasıdır. Nochlin’in on sekizinci yüzyıldan yirminci yüzyıla uzanan görsel imge örnekleriyle konuşursak bu türden işlerde “kesilmiş bacak imgesi cinsel güç ilişkilerinin kolayca kavranan kapsanışını” sunar. Kadın bacağı erkeğin hazzına içkin bir nesne olarak görülürken, erkek bacağının kendisi aynı şeyi ifade etmez. O enerji ve güç olarak yorumlanır. Bu örnekleri pek çok disiplinde çoğaltmamız mümkündür. Nochlin sosyal yaşamda görülen cinsiyet eşitsizliğinin sanatta da kendisini etkin bir şekilde gösterdiğini kanıtlar. On dokuzuncu yüzyılda bir kadın, bir erkekle aynı eğitim fırsatlarına sahip olmadığı gibi aynı yolculuklara çıkıp yeni çevrelere giremez; sınıfsal olarak bakıldığında bu zaten mümkün değildir. Yani gerek deneyim gerek yaşantısıyla erkeklere oranla kısıtlı kalan kadınlar, erkekler gibi aynı yaşam fırsatlarına sahip olsaydı neler değişecektir? Kitabın önemli makalelerinden biri olan “Neden Hiç Büyük Kadın Sanatçı Çıkmadı?” kök metin özelliğine sahip olmakla birlikte bugün feminist tarihçilik açısından ufuk açıcı olmuştur. Şimdiki zamanda özellikle dönüşen, değişen pek çok çalışmanın zeminini oluşturmuştur. Kanon meselesine gelince birkaç yerde değindiğim şeyler toplamında eşikler aşıldı demek isterim. Eşikleri aştık. KADINLAR, SANAT VE İKTİDAR Linda Nochlin Çeviren: Süreyyya Evren YKY, 184 s. 2020.

  • Birinci Dalga’dan Post-feminizme feminist okumalar

    Edebiyatta feminizmin izlerini sürmeye kalksak yolumuz ta 15. yüzyıla, Christine de Pizan’ın feminizm öncesi ütopyası Kadınlar Kenti’ne dek uzanır. Patriyarkaya dair eleştirel bir tutum sergileyen, toplumsal cinsiyet eşitsizliğini kadın bakış açısıyla ele alan ve cinsiyet söylemlerini, kadınlara dair normları altüst eden feminist edebiyat, zaman içinde birinci dalga’dan post-feminizme uzanan farklı bakış açıları ve eleştirel tutumlar benimseyerek kadın yazınına alan açmaya, kadın özgürleşmesi için mücadele etmeye devam ediyor. Litera Edebiyat okurları için dünya edebiyatında yeni bir dil, yeni bir kuram, yeni bir kurmaca, yeni bir alan imkânına katkı sağlayan, feminist mücadeleyi büyütüp yaygınlaştıran kitaplardan bir seçki hazırladık. 1.Mary Wollstonecraft : Kadın Haklarının Gerekçelendirilmesi 2. Sandra M. Gilbert ve Susan Gubar: Tavan Arasındaki Deli Kadın 3. Anne Bronte: Agnes Grey 4. Emily Bronte: Uğultulu Tepeler 5. Virginia Woolf: Orlando 6. Charlotte Perkins Gilman: Kadınlar Ülkesi 7. Louisa May Alcott: Küçük Kadınlar 8. Virginia Woolf: Kendine Ait Bir Oda 9. Charlotte Perkins Gilman: Sarı Duvar Kağıdı 10. Kate Chopin: Uyanış 11. Radclyffe Hall: The Well of Loneliness 12. Djuna Barnes: Geceyi Anlat Bana 13. Gertrude Stein: Alice B. Toklas’ın Özyaşamöyküsü 14. Anja Meulenbelt: Kayıp Zaman 15. Elaine Showalter: The Female Malady 16. Simone de Beauvoir: İkinci Cinsiyet 17. Kate Millett: Cinsel Politika 18. Rita Mae Brown: Rubyfruit Jungle 19. Marilyn French: Kadınlara Mahsus 20. Jeanette Winterson: Tek Meyve Portakal Değildir 21. Margaret Atwood: Damızlık Kızın Öyküsü 22. Toni Morrison: En Mavi Göz 23. Angela Carter: Büyülü Oyuncak Dükkânı 24. Renklerden Moru: Alice Walker 25. Madeline Miller: Ben, Kirke 26. Eve Ensler: Vajina Monologları 27. Doris Lessing: Altın Defter 28. Germaine Greer: İğdiş Edilmiş Kadın 29. Angela Davis: Bir Otobiyografi 30. Judith Butler: Cinsiyet Belası 31. Chimamanda Ngozi Adichie: Feminist Manifesto 32. Rebecca Solnit: Bana Bilgiçlik Taslayan Adamlar 33. Roxane Gay: Kötü Feminist 34. Bell Hooks: Feminizm Herkes İçindir 35. Sara Ahmed: Feminist Bir Yaşam Sürmek 36. Jean Rhys: Geniş, Geniş Bir Deniz 37. George Eliot: Kıyıdaki Değirmen 38. Zora Neale Hurston: Tanrıya Bakıyorlardı 39. Bernardine Evaristo: Kız, Kadın, Öteki 40. Sophie Mackintosh: Su Kürü 41. Han Kang: Vejetaryen

  • Coşkun bir monolog

    "Romanda coşkun bir ırmak gibi akan monologda ortaya çıkan İkinci Dünya Savaşı öncesi ve sonrasındaki çeşitli olayları hatırlayarak, çatışma ve siyasi değişimle parçalanmış bir Polonya resmi." Zeki Yılmaz, Wieslaw Mysliwski'nin Fasulye Ayıklama Sanatı Üzerine Bir Tez adlı romanı üzerine yazdı. Zeki Yılmaz Yakın zaman önce kitapçı raflarına ilgi çekici ismiyle bir kitap yerleşti: ‘Fasulye Ayıklama Sanatı Üzerine Bir Tez’. Yazarı, Polonyalı Wieslaw Mysliwski. Mysliwski ile ilgili küçük bir araştırma yapıldığında ise çarpıcı bir yazın kariyeri göze çarpıyor. Çağdaş Leh edebiyatının önemli kalemlerinden biri kendisi. Polonya'nın en büyük edebiyat ödülü olan prestijli Nike Ödülü'ne iki kez değer görülmüş. Bunun yanında, kalem oynattığı coğrafyanın edebiyatının dünyaya açılan yüzü aynı zamanda yazar. Bu bağlamda dünya üzerinde de okur kitlesini her geçen gün biraz daha genişletiyor. Türkçede Taş Taş Üstünde adlı çevirisine ek olarak Fasulye Ayıklama Sanatı Üzerine Bir Tez, kendisiyle tanışma kitabı oldu bizim için. Ve bu tanışma ilk olarak Fasulye Ayıklama Sanatı Üzerine Bir Tez'le olacaksa eğer gerçekten çarpıcı bir okuma deneyimi olacağının da garantisini verebilirim. Çarpıcı çünkü yazar tüm kalem marifetlerini sergilemekten çekinmediği, coşkun bir şekilde akan büyük bir monologdan meydana gelen bir romanla merhaba diyecek size. Masalla Gerçek Arasında Mysliwski'nin romanı her şeyden önce ilginç bir okuma deneyimi sunuyor kitabı eline alan herkese. Masalla gerçek arasında süzülen, hayalde mi yoksa hayatta mı süzüldüğünü bilinemeyen fakat buna rağmen tümden bir yaşamla kuşatılmış büyük bir hikâye elimizdeki. Romanın isimsiz anlatıcısı, adı olmayan ve sesini hiç duymadığımız bir ziyaretçiye hitap ediyor akan hikâye boyunca. Bu ziyaretçinin kim olduğu, ziyaretinin amacı, iki adam arasındaki ilişkinin doğası ve neden sesini duymadığımızla ilgili sorular, romanın etrafında inşa edildiği bir dizi gizem yaratıyor. Anlatıcı ise tüm bir roman ve dolayısıyla konuşma boyunca bizi tesadüfi karşılaşmalarla dolu kıvrımlı ipliklerle birleştiriyor. Tam da bu nedenle her bölüm olaylarla dolu; bu yüzden de hayatla… Romanın anlatıcısı, ıssız bir yazlık köydeki kulübelerin bekçisi olan, İkinci Dünya Savaşı’nı yaşayıp hayatta kalmış ve deneyimlerini yansıtmaktan mutlu olan biri. Onun bu yalnız ve ıssız yaşantısına günün birinde gizemli bir ziyaretçi gelir ve kendi geçmişinin önemli figürlerine ve dramalarına geçmeden önce, tatilcilerin tuhaflıklarını ve romantizmini sürdürerek anlatıcımız hemen açılır. Bu açılmayı bir nevi “gevezelik” olarak da adlandırabiliriz. Tüm yalnız günlerinin acısını, kendisine sadece ve sadece fasulye satın almak için gelen adama boca ediyor romanın anlatıcısı. Bu coşkun bir ırmak gibi akan monologda ortaya çıkan ise İkinci Dünya Savaşı öncesi ve sonrasındaki çeşitli olayları hatırlayarak, çatışma ve siyasi değişimle parçalanmış bir Polonya resmidir. Mysliwski'nin kaleminde ortaya çıkan her ne kadar bir Polonya resmiyse de, öte yandan evrensel bir tablodur karşımıza çıkan çünkü İkinci Dünya Savaşı’nın keskin kokusu o coğrafyanın, dünyanın hemen her noktasından aynı şekilde duyulur. Felsefe Yapmak Mysliwski ilginç ve güçlü bir yazar. Fasulye Ayıklama Sanatı Üzerine Bir Tez’de bu çok sarih bir biçimde okurların karşısında ve kaleminden çıkanların ardı Türkçede gelecek mi diye de merak uyandırıyor. Her soru başka bir hikâye için başlangıç noktası oluyor romanda. Mysliwski ise durumu şöyle açıklıyor: “Diyebilirim ki fasulyelerin ayıklanması 30 yıldır başıma dert olmuştur. Bildiğiniz gibi, insanların güneşin altında bir yandan fasulye ayıklayıp, bir yandan farklı konularda sohbet etmeleri bir komşuluk ilişkisi biçimiydi. Günlük olaylar, eski zamanlar, hayaller, hayaletler, şimdiki ve sonraki dünya, Tanrı, bireysel ve ortak deneyimler hakkındaydı bu sohbetler; insanlar bilgeymiş gibi davranırlar, felsefe yaparlardı, kısacası sınır yoktu, sözcükler insanları her yöne götürürdü. Herkes katılırdı bu eyleme, kadınlar, erkekler, yaşlı ve genç insanlar, hatta çocuklar bile. Bazen düşünürüm de, belki de fasulyeler sadece bu amaçla büyük miktarlarda ekilir, zira bu kadar çok fasulye yediğimi anımsayamıyorum. Ve çocukluğumdaki bu geleneği anımsayarak, onun sözel yapısını, bir kitap yazmanın yapısına nasıl dönüştüreceğimi düşünmeye başlamıştım…” Tam da böyle bir sohbet dünyasının, tam da yazarın anlattığı yapıda bir romanı elimizdeki… Fasulye Ayıklama Sanatı Üzerine Bir Tez Wieslaw Mysliwski Çeviren: Neşe Taluy Yüce Yapı Kredi Yayınları, 315 s. İstanbul, 2020.

  • Anlamanın Tarihi

    İnanç Avadit İnsanın tarihi baştan aşağı anlamanın tarihi olarak okunabilir. Her ne kadar neresinden tutsak elimizde kalsa da medeniyetimiz dünyayı anlamakla başladı. Hepsi milyonlarca ve daha belirsiz yıllar boyunca sürecek bir anlayabilme serüveni; anlamak için alınmış sonsuz süreli bir ihalenin şantiyesinde yaşıyoruz. “Evrende bir şeylerin anlamı” ya da yalnıza “evrenin anlamı” sorunu bu gerçek üzerine kurulabilir. Çünkü anlam hiç de belirsiz ya da soyut olmayan bir biçimde aramızdadır; diğer şeyleri önceleyen bir kavram olarak. Somut bir kavram olarak. Günü bitirmeye çalışırken, büyük bir buluşun eşiğindeyken, ne yapıyorsak yapalım, yaptığımız tek şey “onu anlamak” üzerine kurulu aslında. “Sanattan çok önceleri” demenin ne kadar anlamı var emin değilim. Bir taştan bir el baltası yontmak’ta eğer sanat yoksa hiçbir şey yoktur. Yaratıcılığın ve zanaatın dünya sahnesine çıktığı o büyülü an, ardından gelecek milyonlarca yıl boyunca anlamanın tarihini de yanında taşıdı. Araçların tarihi, dünya üzerinde var olan bir durumun anlaşılmasıyla ve buna uygun bir aracın yapılmasıyla başlar. Bir sivriliğin, bir keskinliğin, bir sertliğin ya da bir ağırlığın canavarın karnını deşebildiğini, kemiklerini kırabildiğini, onu kör edebildiğini anladığımızda silah da icat edilmiştir olur. Geriye kalan tek şey onu yapmaya başlamaktır. Bu aşamada yeni bir anlama seviyesi ortaya çıkar; malzeme bilgisi, yani malzemenin anlaşılabilmesi. Taşın, odunun, liflerin anlaşılması, en erken el baltalarının, en eski mızrakların ve tüm malzemeyi birleştirerek en ilkel yay ile okun yapılmasını sağlar. Şiddet, orman ve hayvan anlaşılmıştır. Ne zaman bir devrimden, bir sıçrama anından söz etsek, orada aslında anlaşılmış bir parçadan; bir bilgi parçasından, bir korkunun nasıl aşılabileceğini anlamaktan, harekete geçilen o anda bizi harekete geçiren şeyin ne olduğunu anlamaktan, bir buluştan söz ederiz. Ateşi kontrol altında tutmayı başarmak için onu anlamış olmak gerekir. Dünyanın en erken yerleşim birimlerinden birine taşınırken yere düşen bir buğday tanesi düştüğü yerde filizlenir ve bunu anlamayı başaran insan tarımı da keşfetmiş olur. Av, ev, çanak-çömlek, tarım ve hayvancılık anlamalar üzerine kuruludur. Çayönü yerleşkesinin sakinlerinden biri, çevrede, toprağın yüzeyinde bile bulunabilen malahit madenini 600 derece sıcaklığa erişebilen odun ateşine atmış ve onun yumuşayarak farklı formlar alabileceğini anlamıştır. Tüm bir maden çağı ateşe atılmış bir mad(d)enin anlaşılması ile mümkün olmuştur. Ama elbette her şey asla bu kadar aydınlık olamazdı. İnsan kötüyü anlamakla da meşhurdur. Bugün hâlâ, belki dünyanın sonu gelmişken bile birbirimize iyi davranmanın bir yolunu bulamıyoruz: Savaşın neler yapabildiğini anlayan insan ona başvurmaktan çekinmedi. İşkencenin milyonlarca yolu insanın fiziksel kırılganlığının anlaşılması ile ortaya çıktı. Paylaşmamanın kişiye sağladığı bireysel kazanç anlaşıldığında başkalarından daha rahat bir yaşam sürülebileceği de anlaşıldı. Ve tüm bir tarih bunun üzerine inşa edildi. Ulus Baker’in, “Her şeyi anlamak zorunda değilsiniz. Anlamak yalnızca dünyayla ilişkimizin bir düzeyinden ibaret, tümü değil.” ve Levi-Strauss’un, “Anlamanın bir tür gerçekliği bir başkasına indirgemekten ibaret olduğu ...” cümleleri hiç kuşkusuz dünyayı fazlaca anlamış iki ayrı insanın “hakikati” haline gelmişti. Onlar bir hakikat değil hakikatler evreninde yaşadığımızı anlamışlardı. Bir anlamlar evreninde. Aynı dünyaya bakıp ondan milyonlarca farklı şey anlamamız her şeyin anlama ile ortaya çıktığının başka bir kanıtı olsa gerek. Anlamaya çalışırken deliren Nietszche’nin tanrıyı öldürürken yerine anlamsızlığı koymaması, yalnızca anlamı serbest bırakması ise anlam konusundaki özgürlüğümüze yeni bir yol çiziyordu. Anlam, Strauss’un da dediği biçimde tamamıyla neyi anlamak istediğinizi seçmekle ilgiliydi. Gılgameş’in ölümü anlamaya çalışırken hayatı anlamaya çalışmaktan, tüm dünya dinlerinin “ne olduğunu, nasıl olduğunu” anlamaya çalışmaktan, site tanrılarının yıldırımı, yağmuru ve aşkı anlamaya çalışmaktan ibaret olması her şeyin merkezine “anlam”ı koyuyor. Bizlerin, yani anlamaya çalışan varlığın etrafı bununla sarılıyken “anlam” diye bir şeyin olmadığını, olamayacağını savunmak öcü burnunun ucundayken gözlerini kapatıp “görmüyorum ki” diye bağıran korkmuş bir çocuğun tavrına benziyor. Yeni bir yola çıkmak korkutucu düşleri de beraberinde getiriyor. Ama önünde sonunda o adım atılıyor ve adımı hangi yöne doğru atacağımız onu ne için kullanmak istediğimize bağlı oluyor. Büyük Savaş, “Nergisten ben sorumluydum, ışgından ve çocuklardan. Yanlış mı belledim, insan sorumluluktur” diye yazan Gülten Akın’ı anlayan insanlarla, bunu anlayamayan ya da anlasa da başka bir anlam dünyasını seçen diğer insanlar arasında sürüp gidiyor.

  • ON SORU: Arzu Erkan Yüce

    Bu hafta ONSORU'da konuğumuz psikiyatr-psikoterapist Dr. Arzu Erkan Yüce. Yüce, sözü kitaba ve okumaya getirdiğimiz sorularımıza içtenlikle yanıt verdi. Küçük anketimiz, dolu dolu bir söyleşiye dönüştü. 1. Neler yapıyorsunuz? Psikiyatr, psikoterapist olarak oldukça yoğun bir çalışma hayatım var. Önümüzdeki hafta Kültür Üniversitesi’nde bahar dönemi derslerimiz başlıyor, öğrencilerimizle buluşacağım için sevinçliyim. Bunlar dışında şu sıralar toplumsal cinsiyet eşitliği ve kadına yönelik şiddet ile ilgili bazı sivil toplum kuruluşları, belediye, üniversite, kurumlar ve medya ile birlikte yürüttüğümüz çeşitli projeler ve pandemi döneminde ruh sağlığı ve şiddet hakkındaki birtakım akademik çalışmalarla epeyce meşgulüm. Bu iki ayın ajandası, söyleşi ve seminerlerle dolu, oldukça hareketli geçecek. Bir yandan, çok yazarlı üç akademik kitap içindeki sorumlu olduğum bölümleri son teslim tarihine yetiştirmeye çalışıyorum. Psikeart Dergisi, Rağmen Kitap Dizisi ve Bavul Dergi’de düzenli olarak yazıyorum. Kendimle Karşılaşmalar adında bir podcast ve Youtube kanalım var, biraz ihmal etmiştim son zamanlarda, elimden geldiğince aktif tutmaya çalışıyorum. En heyecan verici olanıysa kendi kitabımın hazırlıkları. Bunca yoğunluk ve İzmir depreminden ailecek zarar görmemiz nedeniyle biraz ötelendi ancak yayımlandığında içime sinen bir çalışma olacağını düşünerek teselli buluyorum. 2. En son hangi kitabı okudunuz? Ben genelde birkaç kitabı eşzamanlı olarak okuyorum. Bazen uygulamalar üzerinden dinlediğim sesli kitaplar bunlara ekleniyor. Dergiler ve öyküler, uzun uzadıya bir kitaba kendimi veremediğim yoğun dönemlerde ilaç gibi geliyor. Bir süredir kurgu dışı okumalarım ağırlıktaydı. En son Andrew Solomon’un Armut Dibine Düşmeyince’sini bitirmeye çalışırken, geçtiğimiz hafta Sinem Sal’ın yeni romanı Bizim Zamanımız’ı, Sepin İnceer’in bilgelik dolu Noa Monark Kelebekleri ve Her Şey (çocuk kitabı demeye dilim varmıyor, çok daha ötesi) ve Susanna Tamaro‘nun genç okurlar için kaleme aldığı Kaplan ve Cambaz kitabını okudum. Sonuncusu, 12 yaşındaki kitap kurdu kızımın önerisi. Onun okuduğu ve önerdiği kitapları, hızına yetişemesem de, ne yapıp edip okumaya çalışıyorum. Sonrasında kitap ve hayat hakkında söyleşmeye bayılıyoruz. Okuduğum bu dört kitabı da ilgilenenlere gönülden öneririm. Sepin’in yeni yayımlanan Ağıtların Tanrısı kitabı okuma listemdekilerin başında geliyor. 3. En son ne zaman kitap hediye ettiniz? Kime? En son geçtiğimiz hafta, kızıma, eşime ve kendime kitap hediye ettim. Kızıma kendi seçtiği kitaplar dışında Ursula’nın tüm masal kitaplarını; kendime Can Yayıncılık’tan çıkan Orhan Veli Bütün Şiirlerini, eşime de kendi okumak istediğim Ayfer Tunç’un Osman romanını aldım😊 Bu soruyla fark ettim ki pandemi sürecindeki izolasyonda ev halkından başkasına kitap hediye etmemişim. Kitap hediye etmeyi ve almayı seviyorum. Kendimi tutamadığım konulardan biri kitap alışverişi. Ailecek kitap okumaya düşkünüz, çoğunlukla o sırada okuyabileceğimizden fazlasını aldığımızı söyleyebilirim. 4. Keşke hiç okumamış olsaydım, böylece ilk kez okumanın mutluluğunu yaşayabilirdim dediğiniz bir kitap var mı? Hangisi? Kurtlarla Koşan Kadınlar- Clarissa Pinkola Estes Sadece mutluluğunu değil; hayata, ilişkilere bakışımı değiştirmemde, güçlenme ve kendimi dönüştürme yolculuğumdaki benzersiz etkisini tarif edemem. Her kadının mutlaka okumasını dilerim. Hatta okuma gruplarına katılmanın çok daha etkileyici olacağını düşünüyorum. Şimdilerde Ebrar Güldemler'in yönderliğinde bir araya gelen bir okuma kabilesinin haftalık buluşmalarına zamansızlıktan katılamadığım için çok hayıflanıyorum. Umarım tekrarı olur. 5. Edebiyat mı kurgudışı mı? Her ikisi de. Hem mesleğim hem ilgi alanlarım gereği, hem de yazılarıma/söyleşilerime kaynaklık etmesi bakımından oldukça geniş bir skalada yer alıyor okuduklarım. Dönem dönem birbirinin önüne geçseler de genelde eşzamanlı olarak hem edebiyat hem de kurgu dışı, ikiden fazla kitabı eşzamanlı okuyor/dinliyor oluyorum. Sesli kitap uygulamasında daha önce okuduğum bir kitabı dinlemeyi ya da çok yoğun dikkat gerektirmeyen eserleri dinlemeyi tercih ediyorum. Çünkü dinlerken dikkatim kolay dağılıyor, üstelik okurken altını çizmek, notlar almak vazgeçilmez benim için. Dinlerken bu not alma işini beceremiyorum. 6. Bir kitabın içine girme imkânınız olsa bu hangi kitap olurdu? Hep Yuvaya Dönmek - Ursula K. Le Guin bir de Gülten Akın şiirleri. 7. Hangi kitabı yazmış olmak isterdiniz? Yazmakta olduğum kitabı yazmayı😊 Damızlık Kızın Öyküsü- Margaret Atwood Toplumsal gerçekleri ve ikiyüzlülükleri, içinde bulunduğu çağa meydan okuyarak sansürsüz, cesur ve özgürce yazan; devrimci, zekâsına ve yaratıcılığına hayran bırakan yaşsız bir yazar olabilmeyi dilerdim. 8. Edebiyat uyarlamalarına (Film, dizi, oyun, resim, müzik) nasıl bakıyorsunuz? Uyarlansa ne güzel olur dediğiniz bir eser var mı? Sanat eserlerinin yeniden üretilmesi ve yorumlanmasını zenginleştirici buluyorum. Özellikle müzik, dans, resim ve heykel gibi alanlarda yapılan uyarlama ve yorumlardaki sonsuz yaratıcılık olasılığı beni çok etkiliyor. Elbette uyarlandıktan sonra bambaşka bir yapıta dönüşüyorlar. Yüzüklerin Efendisi serisi en etkilendiğim kitaplardandır, büyüsü bozulacak endişesiyle filmlerini izlemeye uzun yıllar direnmiştim. Bir film ya da tiyatro oyunu olarak izlemeden önce kitabı okumuş olmayı tercih ederim. Önce film/dizi/oyun olarak izlemişsem sonra kitabını okumaya isteksizlik duyabiliyorum. Bazı eserleri okuduktan sonra film olarak izlediğimde hayal kırıklığına benzer bir duygu, pişmanlık yaşasam da, bazılarını çok daha çarpıcı bulduğum olmuştur. 9. Yaşasaydı da daha çok kitap yazabilseydi dediğiniz yazar kim? Virginia Woolf ve Ursula K. Le Guin 10. Bu soruları başka kime soralım? Kimin cevaplarını merak ederdiniz? Sinem Sal ve Ayşen Şahin. Size ve Litera ailesine bu keyifli söyleşi için teşekkür ederim. Dr. ARZU ERKAN YÜCE Uzm. Dr. Arzu Erkan Yüce; tıp fakültesi ve psikiyatri ihtisasını Ege Üniversitesi Tıp Fakültesi'nde tamamlamıştır. İstanbul Kültür Üniversitesi Psikoloji Bölümü’nde doktor öğretim görevlisidir, Kişiler Arası İlişkiler ve Aile Terapileri derslerini anlatmaktadır. İzmir’deki muayenehanesinde psikiyatrist ve psikoterapist çalışmaktadır. Türkiye Psikiyatri Derneği ve Anadolu Psikoterapi Derneği’nin Bilişsel Davranışçı Psikoterapiler sertifikalı eğitimcilerindendir. Academy of Cognitive Therapy onaylı “International Diplomate” ve Bilişsel Davranışçı Terapist’tir. Cinsel Terapist olarak The European Federation of Sexology & The European Society for Sexual Medicine “International Psychosexual Therapist” unvanını almıştır. Uluslararası Şema Terapi Derneği; Bağlamsal Davranışçı Bilimler Derneği, Bilişsel Davranışçı Psikoterapiler Derneği ve Dr. Russ Harris tarafından verilen Kabul ve Kararlılık Terapisi ve Mindfulness eğitimlerini tamamladı. Türkiye Psikiyatri Derneği Medya ve Ruh Sağlığı Çalışma Birimi eş koordinatörüdür. Türkiye Psikiyatri Derneği Kadın ve Ruh Sağlığı, Bilişsel Davranışçı Psikoterapiler, Medya ve Ruh Sağlığı, Telepsikiyatri, Cinsellik ve Cinsel Bozukluklar, Erişkinlerde Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu, Ruhsal Travma ve Afet Psikiyatrisi Çalışma Birimi üyesidir. Türkiye Psikiyatri Derneği Sosyal Medya Kurulu’nda görev almıştır. Journal of Cognitive Behavioral Psychotherapy and Research Yayın Danışma Kurulu üyesidir. Türkiye Psikiyatri Derneği, İzmir Tabip Odası, Anadolu Psikoterapi Derneği, Academy of Cognitive Therapy, Kognitif ve Davranış Terapileri Derneği, Bilişsel Davranışçı Psikoterapiler Derneği, Aids ve Cinsel Yolla Bulaşan Hastalıklar Derneği üyesidir. Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu El Kitabı, Klinik Uygulamada Bilişsel Davranışçı Terapi kitaplarında bölüm yazarlığı yapmıştır. Psikeart Dergisi, Rağmen Kitap Dizisi, Bavul Dergi ve Psychologies Türkiye Dergisi yazarlarındandır. Toplumu bilgilendirmeye yönelik “Kendimle Karşılaşmalar” isimli bir podcast ve Youtube kanalı vardır. İnsan davranışı, ilişkiler, ruh sağlığı, psikoterapiler ve toplumsal cinsiyet eşitliği konularında kurs, seminer ve atölye çalışmaları düzenlemekte; medya ve yeni medyada, bilimsel kongrelerde ve sosyal sorumluluk projelerinde, eğitmen/konuşmacı/yazar olarak görev almaktadır.

  • Kadının benliği ve hiçliği arasında: Cüce

    Demet Eker Toplumsal cinsiyet olgusu, kadın ve erkeğe sosyal anlamda biçilen rol ve sorumluluklardan gelmektedir. Biçilen rol ve sorumluluklar nedeniyle kadının bazı eşitsizliklerle karşılaştığı hemen herkes tarafından kabul edilecektir. Bu eşitsizlik toplumlara, yaşanılan çağa, eğitim durumuna göre azalıp çoğalsa da dünyanın hemen her yerinde karşılaşılabilecek bir sorun olarak karşımıza çıkmaktadır. Sanat ürünleri toplumlardan bağımsız düşünülemeyeceği için insanı ilgilendiren her sorun sanatın konusu haline gelmektedir. Edebiyatta da pek çok eserde toplumsal cinsiyet eşitsizliğinin nedenleri, sonuçları ve tarihsel süreciyle ilgili konular işlenir. 1950 sonrası edebiyatımızda ataerkil toplum düzenini eleştirerek kadın sorunları hakkında eleştirel yaklaşımla ürünler veren yazarlardan biri de Leyla Erbil’dir. Sadece yaşadığı ve tanık olduğu çağın sorunlarını değil kültürel miras olarak aktarılan eril bakış açısının sonuçlarını çoğu eserinde irdelemiştir. Bunu kendine has bir dil çözümlemesi ve dil yapısıyla ortaya koyan Leyla Erbil, kadın bir yazar olarak mevcut düzenin toplumsal cinsiyet eşitsizliğine neden olan edimlerini yapıtlarında eleştirmiştir. Yazar olarak kadının edebiyat yapıtlarında işleniş ve ele alınış biçimiyle ilgili cinsel kabullenişlere karşı durmuş, kadını ikinci cins haline getirdiğini ve eşitliği engellediğini düşündüğü romantik yaklaşımları reddetmiştir. Eserlerinde kahramanların kadınlardan seçilmiş olması ve yazarın düşüncelerini dile getirmesi de elbette tesadüf değildir. “Tuhaf Bir Kadın”la başlayıp “Karanlığın Günü” ve “Mektup Aşkları”yla devam eden eleştirel tutum “Cüce” romanında bu kez kadın-erkek ayrımının tarihsel ve atalardan kalan yargılarına eleştiri biçiminde kendini gösterir. Koca bir insalık tarihinin erkekleri kılıç boyundaki erkeklik organlarıyla gözü dönük cücemsi yaratıklar olarak tasvir edilir: “…Kendisi karakalemle, bodur şövalyeler, kılıç ve kılıç boyunda erkeklik organı desenleriyle kenar süsleri de çiziktirmişti bazı sayfalara. Hangi savaştan söz ettiği hiç anlaşılmıyordu.” (s. XV) Cüce’de başkişinin, Leyla Erbil’in komşusu olarak kurguladığı aykırı kadın Zenime, yazarın feminist sözcüsü olduğunu söyleyebiliriz. Romanın hemen başındaki karanlık oda fotoğrafçısına yapılan değinme romandaki erkek eleştirisinin habercisidir. (s.3) Erkek egemen düzenin ve dünya üzerindeki iktidar mücadelesinin dünyayı getirdiği noktanın, her gün gazete ya da televizyon haberlerine yansımasının da yazarın eleştirilerinden biri olarak alt metin biçiminde verildiği de açıkça görülür. (s.29) “Cüce”deki en önemli vurguların başında “ben” sözcüğünün dil bilimsel olarak farklı kültürlerdeki fonetik göstergesinin kadınlığa işaret etmesi gelmektedir. “…İngilizcede I am, Zimmer’de ama-mayaya diye geçen, Hinduca’da ah-am, Asya’da es-em, Mısırca’da t-ama (kitap), Vedalar’da aum, Kur’an’da en’am olan, insanı doğuran, tüm harflerin hecelerin sözcüklerin içinde barındığı ilk canlı nesneyi kitaba çaviren Ben’i; T’ama, Amen, amentü… “M” ile titreşen saf sesini doğanın…” (s.6) Yazar bu bilgiyle okuyucuyu “ben”lik ve “hiç”lik arasında kuracağı bağlantıya hazırlamaktadır aslında. Hiçbir yere ait olamamayı kadın olmakla birleştirmek hiç de aykırı bir yorum olmayacaktır. Çünkü tarih boyunca insan neslinin devamını sağlayan kadın, diğer “aitsiz kimlik”ler gibi bir hiç kabulünden öteye gidememiştir. “Cüce”yi her açıdan bir başkaldırı romanı olarak nitelendirebiliriz. Leyla Erbil’in, eril dili hem anlamsal hem yapısal bakımdan kırdığını ve yeniden, kendine has bir dil düzeni kurduğunu görürüz. Geleneksel dil yapısını reddedip yeni bir dil kurgulamıştır bu romanında. Romanın baştan sona devrik ve uzun cümlelerle örüldüğü okuyan herkesin dikkatini çekecektir. Söz konusu unsur, eserin okunuşunu da kendince belirlemektedir. Sözcüklerdeki harflerin kullanımı, cümlelerdeki devriklik ve uzunluk dikkat çekicidir. Kısacası oyun kurucu yazardır ve sonuna kadar bunu bize hissettirir: “… ne işin var elin gastesinde bir günlüğüne bağrı yanık kara bahtlı ve hodgâm karilerine görünmekle altın dişleri hiç kesmeyen gerçeği; seni görseler ne olacaq görmeseler ne olacaq, kimler unutuşun obur toprağıyla göğün mürekkep rengini tutuşturacaq zaten insanoğlu ha yok ha var uy havar…”(s.17) Geleneksel olarak kadın-erkek eşitsizliğinin temelinde bulunan düşüncelerin erkeğin sahip olduğu fiziksel güce dayandığını göz önünde bulundurduğumuzda romanda Zenime’nin komşusu Hatçabla’nın -evin her işini görmesine rağmen- yediği dayaklar ve durumu kabullenişi ve kocasından vazgeçmemesi kadının fiziksel olarak erkekten daha zayıf kabul edildiğinin yazar tarafından ortaya konmuş bir eleştirisidir. Hatçabla toplum tarafından onaylanan kadının simgesidir. Dayak yiyen ama çekip gidemeyen muteber kadındır, başına gelenleri tevekkül içinde onaylar çünkü erkeği olmadan bir hiçtir: “Hatçablacığım dedim, dövüyor bu adam seni, öldürecek bir gün dayaktan, bırak gel açalım bir dava ona, kalırsın benimle, geçinir gideriz ha? Edemem onsuz! dedi, ben onun sıcağına alışığım, sen bilmezsin!” (s.45) Romandaki erkeklerin cüce olması da tesadüf değildir tabii ki. Erkek egemen dünyadaki erkek gücünün, romanın kurmaca dünyasında zayıf görsel karakterle anlatılmıştır. Bu, yine yazarının zeki oyunundan başka bir şey değildir. Fakat romanın sonunda Zenime ve Cüce birlikte olduktan sonra: “Çözer çözmez gördüm adamın boylu boslu biri olduğunu…” (s.82) diye devam etmesi ve aykırı bir karakter olan Zenime’nin Cüce’yle sevişmesi toplumsal değer yargılarının her düşünceye galip geldiğinin kabulünün göstergesidir. Sevişmeden sonra Cüce’nin “-Bağışla beni kalamam, karım bekliyor evde! Beş çayını her vakit onunla içeriz.” (s.86) demesiyle erkek egemen toplumun riyakâr gerçekleri galip gelmiş, Zenime büyük bir hayal kırıklığı ve yenilgi yaşayarak kendi dünyasına çekilmiştir. Leyla Erbil’in kadın söylemine ilişkin fikirlerini ortaya koyan, katmanlı yapısı ve kurgusuyla dikkat çeken romanlarından biri olan Cüce’nin, feminist bakış açısını kör göze parmak biçiminde vermemesi ve okuyucuyu sürekli uyanık tutan yapısıyla edebiyatımızın kült romanlarından olduğu ortadadır.

  • Leyla Erbil ile bir konuşma

    Ahmet Oktay Ahmet Oktay: İlk kitabın Hallaç’ı da göz önünde bulundurarak söylüyorum, sanırım tanrı-anlatıcı’yı pek sevmiyorsun. Gecede’deki öykülerin tümü hep olayları yaşayanlarca anlatılıyor çünkü. Yani somut bireylerin bilinci içinden. Yöntemsel bir sorun bu, değil mi? Gerekçesini açsan biraz. Leyla Erbil: Doğru, başım daralmadıkça birinci tekil’den pek ayrılmam. Birçok nedeni var: “Nereden biliyor?” sorusundan çekindiğimden de değil; nasıl anlatırsan anlat o soru hep vardır aslında, öte yandan ne kadar inkâr etse de her yazar biraz tanrıdır; bilir. On dokuzuncu yüzyıl romanı -genellikle- kurumların kapısından içeri ya pek çekingen girer ya da hiç girmez. Tolstoy’u, Savaş ve Barış’ı düşün. Bu güzelim romanda genç Bolskonsky ile güzel karısının yatak odasına hiç girmedi Tolstoy. Kadın hamileydi, öldü. Bin dereden su getirdi, Nataşa’yla da yatmadı Andrey. Bir yolunu bulup anlatabilse, prens Andrey’i daha iyi tanıyacaktık, Bezuhov’la güzel Elen’i ve tabii Tolstoy’u da! Kişilerini hemen hemen eksik anlatan Batı romanının zoru, tarihi bir zorunluktan kaynaklanıyordu şüphesiz; sanayi devrimi tamamlansa da cinsel devrim tamamlanmamıştı. Ve bir adım daha atabilmek için Freud’u beklemek gerekti. Bütün dünya edebiyatını değiştiren, insanı yeniden tanımamızı sağlayan Freud yöntemlerinden söz açıyorum. 1950 kuşağı hikâyecileri diye söz açılan, aslında birbirinden farklı da olsa cinsel konulara verilen ağırlıkla göze batan ve Varoluşçular diye de anılan yazarlar da dolaylı ya da dolaysız olarak, Freud yöntemlerini deniyorlardı. Rüyalar, mektuplar, hatıratlar, sanrı ve sayıklamalar, sürçmeler… Bilinçaltının gün ışığına çıkmasıyla çiçeklenen insan! Belli oldu sanırım: bilimsel bir yöntemden insana, insanda yönteme, yazarın okura yansıttığı anlamla, öneriyle kendisini “seçme”si olayı. Bu anlamda yazılan her insanda yazar, yazarda da bütün insanlık mevcuttur. Flaubert’in, Madame Bovary olması! Ahmet Oktay: Bildim bileli kurmaca tekniği ve biçem başlıca kaygındı. Hallaç’da olsun, Gecede’de olsun, Tuhaf Bir Kadın’da ve Eski Sevgili’de olsun, tek soruyla görülüyor: nasıl anlatmalıyım? Bu amaçla, Gecede’de kimi anlamsal katmanları vurgulamak amacıyla görsel öğelere başvuruyorsun. Örneğin büyük harf ve fotoğraf. Burada oyun söz konusu olmadığına göre, anlatım düzeyinde neyi amaçlıyorsun? Yazınsal iletim tekniğine ilişkin kaygıların ne? Ve bir ek: “Çekmece” öyküsündeki fotoğraf niye değişmiş ikinci baskıda? Leyla Erbil: “Nasıl anlatmalıyım?” sorusu doğrudan sanata, yaratmaya ilişkin Ahmet Oktay. Sanatın “tarif” edilmeye kalkışılacağını akla getiriyor ki oluru yok. Ancak kişilerimi bulduktan sonra o çetin “nasıl” sorusunda güçlük çekmedim diyebilirim? Diyebilir miyim acaba? 1960’larda yazma kurallarını, hikâye kalıplarını rafa kaldırıp, geleneklere karşı çıkarak ortaya atılmak en azından benimsenmemeyi, beğenilmemeyi göze almak demekti, öyle de oldu; benden çok sonra yazmaya başlayan arkadaşların kitapları üçüncü beşinci baskılarını yaptıklarında benimkilerin hâlâ birincide kalmasının (ötekilerden çok kötü değillerse) bir başka anlamı olmalıdır. Ancak Hallaç’la (bütün acemiliklerini üstlenerek söylüyorum) o atılımı göze almasaydım belki ben de hâlâ, arkadaşlarımın kitaplarından ödünç konular, diller, imgeler almakla oyalanıyor olabilirdim. Kim bilir? […] Gecede’de olsun (bu ikinci baskıda “Tanrı” hikâyesinin büyük harfleri kazayla küçük harf dizilmiş) öteki kitaplarımda olsun, görsel öğeler elbette ki birer oyun oynamaz. A. Bezirci onları birer yabancılaştırma öğesi olarak sevmedi ama, doğru yorumladı. Öyle; okura iletmek istenilen anlamın bir yüklemi; kendisi de zaten yabancılaşmış, parçalanmış bir dünyada bulunan kişilerimin, o dünyayı kendilerine öğretirken üzerlerine yığılan çığ gibidir, görsel öğelerin işlevlerinden biri. Sadece biri! “Çekmece”deki fotoğrafa gelince: ilk baskıdaki fotoğrafın yırtılmasıyla değiştirmek zorunda kaldım. Ama gene aynı limanın o görülmemiş fırtınayla bacaları kırdığı ve her şeyi parçaladığı gün çekilmiştir. Dikkatin ve ilgin şaşırttı beni. Ahmet Oktay: Biçim sorunlarından girdik, sürdürelim: “Çekmece” adlı öykünün asıl anlatıcısının “çekmece” olduğuna değinildi mi? Öyle ya, kimsenin onu açtığı söylenmediğine göre bize; o mektuplar, kupürler, fotoğraflar hâlâ çekmecede duruyor olmalı? Kimse değinmediyse bu soruna, acaba üzerinde durulmayacak kadar önemsiz, herkesçe fark edilmiş bir anlatım yolu muydu bu? Leyla Erbil: Söylediğin sorunlara değinen olmadı. […] Doğrusunu istersen benim yazınımın tuhaf bir yazgısı var. Bu tuhaflığın nedenlerine ikinci soruda değindim biraz. “Çekmece” de dahil bütün yazdıklarım, yazar arkadaşların çok ilgisini çekti; onlardan övgüyle hatta hayranlıkla bahsettiler, yazılar yazdılar. Ama “edebiyatın iktidar kanadı” -bu söz senin- görmezliğe geldi onları; sustu, ya da düşmanca bir tavır takındı; bana duydukları öfkeyi -şu ya da bu nedenden ötürü- kitaba aktardılar. Zaten piyasaya hâkim olan, birbirleriyle aynı düşüncede olan dört beş kişidir ve nerede ise bir ömür boyu -yirmi yirmi beş yıldır- iktidardan çekilmemişlerdir. Edebiyat iktidarı denen şey iletişim araçlarını sürekli olarak ellerinde bulunduran kişilerin iktidarıdır. Böyle bir iktidarın yirmi yıl sürebilmesi için de nesnel koşulların onlardan yana elverişli bulunması gerekir. M. Fuat ne kadar naiv düşünüyor! Can Yücel, üzerinde durulması gereken bir konuşmasında şöyle değiniyor konuya: “… ilk kez edebiyatımızda (bence, dünya edebiyatında ilk kez) edebiyat ürünlerinden yola çıkmayan, oradan gelmeyen, yalnızca eleştiri şablonlarına göre işleyen ürünler görünüyor.” Evet, mektuplar, kupürler, kartvizitler çekmecede, herkesin fark etmesi de gerekmez, değil mi? Ahmet Oktay: […] En aklı başında kişilerin bile anlık bilinç yitimlerine uğruyor, gerçeklikten kopuyorlar. “Bunak” gibi toptan başka bir dünyaya çekilmiş ve özel bir dil oluşturan kişilerin de var elbet. Dilin eklem yerlerinin kırılışı ve gerçekliğin yere dökülmüş mozaik taşları gibi dağılışı ister istemez Beckett’i getiriyor aklıma. Yazınsal ve düşünsel düzlemde ilişkin ne onunla? Leyla Erbil: Önce sana şunu sormama izin ver: çevrende kaç tane aklı başında insana rastladın? Sınıflı toplum insanını, yani suçluyu (bilinçaltına atılmış kompleksleriyle suçlu olanı) anlatmaya yöneldiğimizde, insanları akıllılar ve deliler diye ayırmak mümkün değildir. Kimi aklı başındaların ağzından gerçekleri almak için onları bilinç yitimine uğrattığım da doğrudur. Ama temelde kişilerimi deli olarak görmediğimi belirtmek gerek. Beckett’i ilk tanıdığımda beynimden vurulmuşa döndüm. Daha önce etkilendiğim iki bilimci Marx ve Freud ise; yazar olarak dünyama girenlerin ilki de Beckett’ti. Hallaç’ın başında adını vererek bunu da dürüstlükle belirtmişimdir. Şimdilerde artık neredeyse unuttuğum, dönüp pek bakmadığım bir yazar, ama yirmi beş yıl önce onun karamsarlığıyla, nevrozuyla büyük bir ilişki içindeydim. Köklerime uygun düşmüştü herhalde benim. Yani: yaşadığım tarihi dönemde, İslam dünyasının köklerinden koparılmış, gene de bağrında onun izlerini taşıyan ben’le, Hıristiyan kültürünün kırıntılarıyla beslenmek durumunda kalan ben, Beckett’le buluşmuştuk. Bunun asıl nedeninin de, Beckett’in de Freud’dan edindiği yöntemlerle çalışmasından kaynaklandığı açıktır. […] Ahmet Oktay: 1962’de yazdığım bir yazıda, belleğim yanıltmıyorsa, şöyle diyordum yaklaşık olarak: L. Erbil’in kişileri, daha doğrusu kadınları erkek toplumuna karşı acımasız bir eleştiri geliştiriyor, bu ilkeler doğrultusunda örgütlenmiş toplumun insanlarını sevmiyor. Tuhaf Bir Kadın şu soruyla biter biliyorsun: “İnsanları seviyor musun acaba sen?” Besbelli: Kişilerin bunca umutsuz ya da sinik olan. Öyleyse: Yazınsal düzeyde dışarıdan müdahale, bilinç aşılama konusunda ne düşünüyorsun? Bir gerçekçi için olanaklı mı? Leyla Erbil: Kitaplarımda kayırmasız davrandığıma inanırım. “İnsanları seviyor musun acaba sen?” diye sona eren roman, daha önce işlediği burjuva hümanizminin iki yüzlülüğünü noktalar. Bu açıdan belki sinik, ama umutsuz değildir kişilerim. İntihara davranmaz kimse. Tuhaf bir kadın, “içerilere daha içerilere” gitmeye karar vermiştir, yenildikten sonra bile. Dışarıdan, yazınsal düzeyde müdahale ise, yazının kendisinden ayrı bir şey değil bizzat edebiyat yapıtının kendisidir. O anlamdaysa vardır. Her yazı, şiir, hikâye, roman, oyun ya da sanatın bütün dalları dışa iletilen bir akıl, ders, bir öneridir; yerini bulduğunda -nesnel ve öznel koşulları denk düştüğünde- insanı da toplumu da değiştiren bir müdahaledir. Zaten öyle olmasa, bu işleri bizden iyi bilenler, kitap toplatmaz, yakmaz, yasaklar koymazlardı. İnsanları bir zamanlar Kutsal Kitap değişime uğratmamış mıydı! Şimdi de yeni iletişim araçlarının beynimizle nasıl oynadığına tanık olmaktayız. Siyasal iktidarların ilk iş, nasıl radyo başına oturduklarını 1960’tan beri bilmiyor muyuz? Ahmet Oktay: Yirmi yılda dört kitap yayınladın. Beş yılda bir. Bu üretim azlığı bir titizliğin göstergesi sayılabilir elbet, ama bu azlık, yapıtının yaygınlaşmasını, daha doğrusu popülerleşmesini önlemedi mi dersin? Popülerleşme olayı ile yazarın ilkelerinden uzaklaşması arasındaki ilişki sorunu, sence başlıca bir sorun mu? Leyla Erbil: Aslında kitabını indiren yazar, müridlerini de edinmek ister. Ama onları edinmek için çaba göstermekten yana değilim; göstermedim de. Yaygınlaşmak, popülerleşmek konusunun temelde başka nedenlere dayandığını biliyoruz. Tek kitapla popülerleşmiş yazarlar sayabiliriz. Kutsal Kitap’ın da tek olduğunu unutma! Popülerleşmeyi istemek onun gereklerini yerine getirmekle olur. Benim sorunum kimseye borçlanmadan, kendimin; salt kendimin olanı bulmak; tanınmak, ünlenmek umurumda değil artık. Kimsenin benden mahrum olduğu için üzüleceğini de sanmam: yazdıklarıma dadanmış bir iki yazardan başka! Onlar da başlarının çaresine baksınlar artık! Ben az yazan biriyim, bundan sonra da ya bir ya da iki kitap daha yayınlarım o kadar. Çok bile! Kimse beni yarışa sokamaz… […] Milliyet Sanat, Sayı: 65, 1983 * Röportajda yararlandığımız tüm görseller Tekin Deniz'in twitter hesabından alınmıştır. Kendisine teşekkür ederiz.

  • Keşke Çevrilse: Ernst Krenek’i Anlamak

    "Keşke Çevrilse"de bu hafta edebi dili de müziği kadar kuvvetli besteci, Ernst Krenek var. Fatih Balkış zamanın ruhunun peşinden koşan, müzikal sınıflandırmalara sığdırılamayan, yapıtlarında müzikle edebiyatı birleştiren Ernst Krenek'i anlatıyor. Fatih Balkış Ernst Krenek'in yaklaşık yüz yıl süren yaşamına ve yapıtlarına bakıldığında bütün bir yirminci yüzyılın ruhunu görmek olasıdır. 1900'de Viyana'da doğan, Birinci Dünya Savaşı ile ilk bestelerini üretmeye başlayan Krenek, 1991'de Palm Springs'te ölene kadar sürecek olan yazma, düşünme, uygulama ve müdahil olma edimlerinin başkahramanıdır. Yalnızca bu özellikleriyle bile ona çağının sanatçısı demek yanlış olmaz. Yapıtlarını belli bir açıdan irdelemek, müzikal çalışmalarını sınıflandırmak ya da ona müzik tarihinde bir yer biçmek önemini azaltmak anlamına gelir. Çalışmalarının arka planında aynı zamanda düşünsel, tarihsel, estetik-sanatsal ve ilerici boyutları da aramak gerekir. İkinci Dünya Savaşı'nın hemen öncesinde 1938'de, Naziler tarafından Los Angeles'a sürülen bestecilerden biri de Krenek'tir. Müzikal çalışmaları ve erken dönem yapıtlarıyla Avrupa'daki sanat ortamında hatırı sayılır bir yer edinmiş olan Krenek, ölümüne dek yaşadığı Amerika'da aynı saygınlığı edinememiştir. Çünkü Amerika'daki yaşamı boyunca yapıtlar üreten, ürettiklerinin çeşitliliği nedeniyle hâlâ yönünü bulamamış bir besteci izlenimi verir. Oysa onun yapıtlarındaki ve temalarındaki bu çeşitlilik, zamanın ruhunun peşinde koşmasıyla açıklanabilir. Amerika'da hâlâ ilk dönem etkisinde kaldığı Schönberg, Berg ve Webern'in öncülüğünü yaptığı 12 ton müziğinin bir temsilcisi olarak görülür ve bilindiği gibi Amerikalılar uzun zamandır bu müziği göz ardı etmişlerdir. Müziği ve onu açıklama gayreti içinde olan Krenek, erken dönemlerinde bile çok sayıda makale, deneme ve eleştiri kaleme almıştır. Çoğu Alman gazetelerinde yayımlanmış olan bu yazılar Exploring Music adı altında kitaplaştırılmıştır. Bir diğer çalışması olan Music, Here and Now ise Thomas Mann'ın sıklıkla başvurduğu ve bir bestecinin yaşamını anlatacağı başyapıtlarından biri olan Doktor Faust'u yazmak için kullandığı kaynak kitaplardan biridir. Düşüncelerinin izlerini sürebileceğimiz sayısız mektupların, şiirlerin, öykülerin, operalarının librettolarının yazarı ve denemeci Krenek, otuzlarının hemen başında müzik yerine edebiyatı seçme ikileminde kalır. Hatta edebi dili o kadar etkileyicidir ki, Frankfurter Zeitung'dan editörlük teklifi gelir. Bu teklifi reddederken, müzikle edebiyatı operalarında birleştirebileceği kararını alıp bestelerine geri dönecektir. Ancak Krenek müziğin hiçbir zaman kendi anlamı dışında bir şeyi temsil ettiğine inanmaz. Herhangi bir politik görüş ya da müziğe iliştirilen bir anlam, bestecinin müziğiyle bir şeylere dokunma çabası, onun müziğini saflığından uzaklaştırır, düşüncesindedir. Bu düşünce ise operalarının hemen ilk bakışta ayırdına varılacak olan bir temayla karşılaşmamızı sağlar. Bireyin özgürlük düşüncesidir bu. Nazizmin hemen öncesinde bestelediği ve ilk kez eş zamanlı olarak hem besteyi hem de librettoyu yazdığı, Franz Werfel'in bizzat metni okuduğu ve Mussolini'nin temel alındığı Karl V adlı operası başyapıtlarından biridir. 1940'tan sonra, Amerika'da başlangıçtaki üslubundan uzaklaşmış gibi görünür. Alman Neoklasizmi ve Paris stili Neoklasizm arasında gidip gelen ve 12 ton bestecisi olarak anılan Krenek, yeni yönelimlerin peşindedir. İlk olarak apolitik bir opera olan Tarquin'i yazar ve dikkat çekmez. Sonrasında özgürlük temasını bir kere daha ele aldığı What Price Confidence'ı besteler, ama akıbeti Tarquin gibi olur. 1950'de karakterleri zayıf olan Dark Waters adlı melodramı ve hemen ardından daha önce hiç denemediği bir ahlak hikâyesine dayananThe Neighbor'u besteler ve başarısız olur. Bu büyük yapıtların başarısızlığına karşın, metinlerini Kafka'dan, Donne'dan, Melville'den, Aziz Paul'dan aldığı şarkıları, koral besteleri mükemmeldir. 1950'de Avrupa'ya geri döner, ancak burada da yalnızca 12 ton bestecisi olarak hatırlanmaktadır. Sonrasında The Bell Tower'ı, iki televizyon operası, The Golden Ram'i ve Sardakai adında başka bir opera yazar. Güliver'in üçüncü bölümünü besteler ve bütün bu yapıtlar özgürlükle ilintilidir. Horizons Circled (1974), Krenek'in kendi müzikal yönelimlerini anlattığı ve seksen sayfada kendisinin besteleme, algılama ve müziğini ortaya koyma anlayışını temellendirdiği oylumlu bir denemedir. Bu kitapta sanatçının çevresini ve onun toplumsal yaşamdaki etkilenimlerini dört ana başlıkta inceler. İlk olarak tarihsel olaylar ve onların etkilerinin sanatçı üzerindeki etkisi üzerinde durulmalıdır. İkincisi, bu problemlerle yüz yüze olan sanatçının, bir üyesi olarak bulunduğu topluma bunları yansıtmasıdır. Üçüncü olarak sanatçının içinde bulunduğu çağın sosyo-ekonomik yapısının irdelenmesidir. Son olarak ise, günümüzde besteleme anlayışı ve serializmin gelişimi üzerine düşüncelerdir. Yaşadığı ve müzik yapmaya başladığı yıllar düşünülecek olursa, Krenek'in gerçekten de tarihi perspektifte çok önemli bir yerde durduğu söylenebilir. Her ne kadar 12 ton bestecisi olarak anılsa da, aslında onları uzaktan izleyen bir takipçi gibidir. İlk kez bir caz operası bestelediğinde henüz yirmili yaşlarındadır. Özellikle operalarındaki politik bilinç onu diğer çağdaşlarından ayırır. İtalyan besteci Pergolesi ya da Johannes Ockeghem'in on dördüncü yüzyıl müzikleri onu etkisi altında bırakır. Adorno ile olan dostluğu yine yirmilerinin sonunda başlayacak ve uzun mektuplaşmalar eşliğinde Amerika'ya taşınacaktır. Önemli bir ressam olan Avusturyalı Oscar Kokoschka, kendi yazdığı bir oyun olan Orpheus ve Eurydike'dan bir opera yazmasını ister. Paul Claudel ile işbirliği yapar. Altın post hikâyesinden absürd bir zaman yolculuğuna dönüşen ve İason'un 'playboy' olduğu bir opera yazar. Krenek'in müzikte yarattığı etkiyi bugün Joyce'la kıyaslayanlar ve aralarındaki ortak noktaları açığa çıkaran eleştirmenler var. Müziğine bir bütün olarak bakıldığında çeşitlilik, çokseslilik ve yenilik arayışından asla vazgeçmeyen ve köklerini kadim metinlerin kutsallığından sıyrılarak bugünün diline çeviren Krenek, sanatçının zihninin en temel özelliklerinden olan alaycı, politik, ele avuca sığmaz ve derinlikli yapısını gözler önüne seriyor.

bottom of page